TYT Biyoloji Kalıtım Konu Anlatımı

Kalıtım

Kalıtım konusu, canlılardaki özelliklerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını, genlerin ve alellerin nasıl davrandığını ve çaprazlamaların nasıl yorumlandığını öğretir. TYT’de bu konu; temel genetik kavramlar, monohibrit çaprazlamalar, genotip–fenotip ilişkisi, kan grupları, eş baskınlık, çok alellilik ve soy ağacı yorumları üzerinden sorulur.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• gen, alel, karakter ve özellik kavramlarını ayırt edebilmesi,
• genotip ve fenotipi açıklayabilmesi,
• baskın ve çekinik alelleri ayırt edebilmesi,
• homozigot ve heterozigot kavramlarını bilmesi,
• Mendel’in temel ilkelerini açıklayabilmesi,
• monohibrit çaprazlama yapabilmesi,
• genotip ve fenotip oranlarını hesaplayabilmesi,
• test çaprazlamasını yorumlayabilmesi,
• eş baskınlık ve çok alelliliği ayırt edebilmesi,
• ABO ve Rh kan grubu kalıtımını temel düzeyde çözebilmesi,
• soy ağacından kalıtım biçimi hakkında çıkarım yapabilmesi,
• çevrenin fenotip üzerindeki etkisini açıklayabilmesi

gerekir.

Kalıtım Nedir?

Canlılardaki özelliklerin genler aracılığıyla nesilden nesile aktarılmasına kalıtım denir.

Kalıtımın temel birimi gendir.

Genler DNA üzerinde bulunur.

Gen ve Alel

Bir karakterin oluşumunda görev alan DNA bölgesine gen denir.

Aynı karakter üzerinde etkili olan gen çeşitlerine alel denir.

Karakter ve Özellik

Karakter, kalıtsal olarak incelenen genel özelliktir.

Özellik ise bu karakterin bireyde görülen biçimidir.

Genotip

Bir canlının belirli bir karakter bakımından sahip olduğu alel kombinasyonuna genotip denir.

Genotip örnekleri:

• AA
• Aa
• aa

Fenotip

Genotipin çevreyle etkileşimi sonucunda ortaya çıkan gözlenebilir özelliğe fenotip denir.

Baskın Alel

Heterozigot durumda fenotipte etkisini gösterebilen alele baskın alel denir.

Genellikle büyük harfle gösterilir.

Örnek gösterim:

A

Çekinik Alel

Fenotipte etkisini gösterebilmesi için homozigot durumda bulunması gereken alele çekinik alel denir.

Genellikle küçük harfle gösterilir.

Örnek gösterim:

a

Homozigot

Bir karakter bakımından iki aynı aleli taşıyan birey homozigottur.

Homozigot baskın:

AA

Homozigot çekinik:

aa

Heterozigot

Bir karakter bakımından iki farklı aleli taşıyan birey heterozigottur.

Aa

Mendel ve Kalıtım İlkeleri

Gregor Mendel, bezelyeler üzerinde yaptığı çalışmalarla kalıtımın temel ilkelerini ortaya koymuştur.

Mendel’in çalışmalarında:

• belirgin karakterler,
• saf döl bireyler,
• kontrollü çaprazlamalar

kullanılmıştır.

Ayrılma İlkesi

Bir karaktere ait iki alel gamet oluşumu sırasında birbirinden ayrılır.

Bu nedenle her gamet bir karakter için yalnız bir alel taşır.

Monohibrit Çaprazlama

Tek bir karakter bakımından yapılan çaprazlamaya monohibrit çaprazlama denir.

Heterozigot iki bireyin çaprazlanması:

Aa × Aa

Gametler:

A, a

Olası yavrular:

AA, Aa, Aa, aa

Genotip oranı:

1 AA : 2 Aa : 1 aa

Fenotip oranı tam baskınlıkta:

3 baskın : 1 çekinik

Olasılık Mantığı

Kalıtım sorularında her yavrunun oluşumu bağımsız bir olaydır.

Bir çaprazlamada belirli bir genotipin olasılığı:

• gamet olasılıkları çarpılarak

hesaplanabilir.

Test Çaprazlaması

Baskın fenotipli bir bireyin genotipini belirlemek için homozigot çekinik bireyle çaprazlanmasına test çaprazlaması denir.

Baskın fenotipli birey:

AA veya Aa olabilir.

Test çaprazlamasında:

AA × aa → tüm yavrular baskın fenotip

Aa × aa → baskın ve çekinik fenotipli yavrular oluşabilir

Tam Baskınlık

Heterozigot bireyin fenotipinde baskın alelin etkisinin görülmesine tam baskınlık denir.

Aa bireyi A fenotipini gösterir.

Eş Baskınlık

Heterozigot bireyde iki alelin de fenotipte birlikte ve tam olarak etkisini göstermesine eş baskınlık denir.

Çok Alellilik

Bir karakter için popülasyonda ikiden fazla alelin bulunmasına çok alellilik denir.

Bir birey diploit olduğundan bu alellerden yalnız iki tanesini taşır.

ABO Kan Grupları

ABO sisteminde:

• Iᴬ aleli A antijenini,
• Iᴮ aleli B antijenini,
• i aleli antijen oluşmamasını

sağlar.

Iᴬ ve Iᴮ birbirine eş baskındır.

Her ikisi de i aleline baskındır.

A Kan Grubu

Genotip:

• IᴬIᴬ
• Iᴬi

B Kan Grubu

Genotip:

• IᴮIᴮ
• Iᴮi

AB Kan Grubu

Genotip:

• IᴬIᴮ

O Kan Grubu

Genotip:

• ii

ABO Çaprazlamaları

Kan grubu çaprazlamalarında önce ebeveynlerin olası genotipleri belirlenir.

A fenotipli birey:

• IᴬIᴬ
• Iᴬi

olabilir.

B fenotipli birey:

• IᴮIᴮ
• Iᴮi

olabilir.

Bu nedenle fenotip bilgisi her zaman genotipi tek başına belirlemez.

Rh Faktörü

Rh sisteminde temel olarak:

Rh pozitif → baskın

Rh negatif → çekinik

şeklinde ele alınır.

Rh pozitif birey:

• RR
• Rr

olabilir.

Rh negatif birey:

• rr

olmalıdır.

Soy Ağacı

Aile bireylerinde bir özelliğin kuşaklar boyunca gösterimine soy ağacı denir.

Soy ağacı sorularında:

• özelliğin baskın mı çekinik mi olduğu,
• bireylerin olası genotipleri,
• taşıyıcılık durumu

yorumlanabilir.

Çekinik Özelliğin Soy Ağacında Yorumu

Fenotipte çekinik özelliği gösteren bireyin genotipi kesin olarak homozigot çekiniktir.

Baskın Özelliğin Soy Ağacında Yorumu

Baskın fenotipli bireyin genotipi:

• AA
• Aa

olabilir.

Bu nedenle yalnız fenotipe bakarak kesin genotip belirlenemeyebilir.

Taşıyıcı Birey

Çekinik aleli taşıdığı hâlde baskın fenotip gösteren heterozigot bireye taşıyıcı denir.

Genotip:

Aa

Çevrenin Fenotipe Etkisi

Bazı özelliklerde çevre koşulları fenotipi etkileyebilir.

Çevresel etkiler:

• beslenme,
• sıcaklık,
• ışık,
• yaşam koşulları

üzerinden ortaya çıkabilir.

Modifikasyon

Çevrenin etkisiyle genotip değişmeden fenotipte meydana gelen değişikliklere modifikasyon denir.

Modifikasyonlar kalıtsal değildir.

Mutasyon

DNA’da veya kromozomlarda meydana gelen kalıcı değişikliklere mutasyon denir.

Mutasyonlar:

• vücut hücrelerinde,
• üreme hücrelerinde

oluşabilir.

Üreme hücrelerinde oluşan mutasyonlar yavrulara aktarılabilir.

Kalıtım Sorularında Temel Olasılık

Çaprazlamalarda:

• önce ebeveyn genotiplerini belirle,
• gametleri çıkar,
• olası yavru genotiplerini oluştur,
• istenen genotip veya fenotipi say.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Gen ile alel aynı kavram değildir.
2. Genotip genetik yapı, fenotip gözlenebilir özelliktir.
3. Fenotipi çevre etkileyebilir.
4. Baskın alel heterozigotta etkisini gösterir.
5. Çekinik fenotip homozigot çekinik genotip gerektirir.
6. Saf döl homozigot, melez heterozigottur.
7. Aa × Aa çaprazlamasında genotip oranı 1:2:1’dir.
8. Tam baskınlıkta fenotip oranı 3:1’dir.
9. Test çaprazlamasında homozigot çekinik birey kullanılır.
10. Eş baskınlıkta iki alel birlikte etkisini gösterir.
11. Çok alellilik popülasyonda ikiden fazla alel bulunmasıdır.
12. Bir birey çok alelli sistemde en fazla iki alel taşır.
13. AB kan grubu IᴬIᴮ genotipindedir.
14. O kan grubu ii genotipindedir.
15. A ve B kan gruplarında genotip iki farklı biçimde olabilir.
16. Rh negatif birey rr’dir.
17. Çekinik fenotip genotipi kesin gösterir.
18. Baskın fenotip genotipi her zaman kesin göstermez.
19. Modifikasyonda genotip değişmez.
20. Her mutasyon kalıtsal değildir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce karakterde baskın–çekinik ilişkiyi belirle.
2. Ebeveynlerin genotiplerini yaz.
3. Her ebeveynin gametlerini çıkar.
4. Çaprazlama tablosu oluştur.
5. İstenen genotip veya fenotip sayısını belirle.
6. Çekinik fenotip gördüğünde genotipi doğrudan homozigot çekinik yaz.
7. Baskın fenotipte genotipin homozigot veya heterozigot olabileceğini unutma.
8. Test çaprazlamasında homozigot çekinik birey kullanıldığını hatırla.
9. Kan grubu sorularında alel ilişkilerini önce yaz.
10. AB ve O kan grubunda genotipin kesin olduğunu hatırla.
11. Soy ağacında çocuk ve ebeveyn fenotiplerini birlikte değerlendir.
12. Modifikasyon ile mutasyonu ayır.

Konu Özeti

• Genler DNA üzerinde bulunur.
• Alel aynı genin farklı biçimidir.
• Genotip genetik yapı, fenotip gözlenebilir özelliktir.
• Baskın alel heterozigotta etkisini gösterir.
• Homozigot birey aynı, heterozigot birey farklı aleller taşır.
• Aa × Aa çaprazlamasında genotip oranı 1:2:1’dir.
• Test çaprazlamasında homozigot çekinik birey kullanılır.
• Eş baskınlıkta iki alel birlikte etkisini gösterir.
• ABO sistemi çok alelliliğe ve eş baskınlığa örnektir.
• AB genotipi IᴬIᴮ, O genotipi ii’dir.
• Rh negatif birey rr’dir.
• Çekinik fenotip genotipi kesin gösterir.
• Taşıyıcı birey heterozigottur.
• Modifikasyon kalıtsal değildir.
• Her mutasyon kalıtsal değildir.