TYT Kimya Asit, Baz ve Tuz Ders Notu

Asit, Baz ve Tuz – Ders Notu

Asit

Suda H⁺ verir.

HCl → H⁺ + Cl⁻

H₂SO₄ → 2H⁺ + SO₄²⁻

Örnek: HCl, H₂SO₄, HNO₃, CH₃COOH (sirke), H₂CO₃ (gazoz), H₃PO₄.

Baz

Suda OH⁻ verir.

NaOH → Na⁺ + OH⁻

Ca(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻

NH₃ suyla OH⁻ oluşturur; formülünde OH olmasa da bazdır.

Özellikler

Asit: mavi turnusolü kırmızı yapar, pH < 7, metalle H₂, karbonatla CO₂ verir.

Baz: kırmızı turnusolü mavi yapar, fenolftaleini pembe yapar, pH > 7, kayganlık hissi verir.

Ortak: sulu çözeltileri elektriği iletir.

Maddeler tadılmaz, koklanmaz, ellenmez.

Asidik ve Bazik Oksitler

Ametal oksitleri (CO₂, SO₂, SO₃, NO₂) genelde asidik, suyla asit yapar.

Metal oksitleri (Na₂O, CaO, MgO) genelde bazik, suyla baz yapar.

Örnek: CaO + H₂O → Ca(OH)₂

İndikatörler

Mavi turnusol: asitte kırmızı.

Kırmızı turnusol: bazda mavi.

Fenolftalein: asitte ve nötrde renksiz, bazda pembe.

Metil oranj: asitte kırmızı, nötrde turuncu, bazda sarı.

Kırmızı lahana suyu: asitte kırmızı-pembe, nötrde mor, bazda yeşil-mavi.

İndikatör kuvveti göstermez; kuvveti pH gösterir.

pH

pH < 7 asidik, pH = 7 nötr, pH > 7 bazik.

pH = −log c(H⁺)

pOH = −log c(OH⁻)

pH + pOH = 14 (25 °C)

1 birim pH farkı = 10 kat derişim farkı.

Örnek: pH 2 ile pH 4 → c(H⁺) oranı 100.

Yaklaşık pH: mide özsuyu 1-2, limon 2, sirke 3, kahve 5, yağmur 5,6, saf su 7, kan 7,4, sabun 9-10, çamaşır suyu 12-13.

Seyreltme

Güçlü asit seyreltilince pH artar, 7’yi geçmez.

Güçlü baz seyreltilince pH azalır, 7’nin altına inmez.

Hacim 10 kat → pH 1 birim değişir.

Örnek: pH 2 olan asit 100 kat seyrelirse pH 4.

Kuvvetli – Zayıf

Kuvvetli: suda tamamen iyonlaşır (HCl, HNO₃, H₂SO₄, NaOH, KOH).

Zayıf: suda kısmen iyonlaşır (CH₃COOH, H₂CO₃, NH₃).

Kuvvetli-zayıf ≠ derişik-seyreltik.

Aynı derişimde kuvvetli asidin pH’ı küçük, iletkenliği fazladır.

Nötrleşme

Asit + Baz → Tuz + Su

HCl + NaOH → NaCl + H₂O

H₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2H₂O

Net: H⁺ + OH⁻ → H₂O

Tam nötrleşmede n(H⁺) = n(OH⁻).

Örnek: 0,2 mol HCl için 0,2 mol NaOH = 8 g.

H⁺ artarsa asidik, OH⁻ artarsa bazik, eşitse nötr.

Tuz

Katyon bazdan, anyon asitten gelir.

NaCl (sofra tuzu), NaHCO₃ (yemek sodası), Na₂CO₃ (çamaşır sodası), CaCO₃ (kireç taşı), CaSO₄ (alçı).

Adlar: NaCl sodyum klorür, NaHCO₃ sodyum bikarbonat, Na₂CO₃ sodyum karbonat, CaCO₃ kalsiyum karbonat, CaSO₄ kalsiyum sülfat, KNO₃ potasyum nitrat.

Formül: yükler çapraz yazılır. Al³⁺ + SO₄²⁻ → Al₂(SO₄)₃.

Katı tuz iletmez; sulu çözeltisi ve eriyiği iletir.

Her tuz suda çözünmez.

Asit Tepkimeleri

Asit + aktif metal → Tuz + H₂

Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂

Cu, Ag, Au seyreltik asitle H₂ vermez.

Asit + karbonat → Tuz + H₂O + CO₂

CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂

Asit + bazik oksit → Tuz + Su

Baz + asidik oksit → Tuz + Su

CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃ + H₂O (kireç suyu bulanır)

Normal koşulda 1 mol gaz = 22,4 L.

Amfoter Metaller

Al, Zn, Sn, Pb: hem asitle hem bazla H₂ verir.

Asit Yağmurları

SO₂ ve NO₂ → H₂SO₄ ve HNO₃.

pH < 5,6.

Mermer, kireç taşı ve metaller zarar görür.

Önlem: filtre, temiz yakıt, katalitik konvertör.

Günlük Hayat

Antiasit: Mg(OH)₂, NaHCO₃ mide asidini nötrleştirir.

Sabun, çamaşır suyu bazik; sirke, limon asidik.

Asit seyreltilirken asit suya yavaşça eklenir.

Çamaşır suyu ile asitli temizleyici karıştırılmaz (klor gazı çıkar).

Geçmiş TYT Soru Kalıpları

• asit-baz özellikleri,
• indikatör renkleri,
• pH ölçeği ve 10 kat kuralı,
• nötrleşme ve tuz oluşumu,
• asit-metal ve asit-karbonat tepkimeleri,
• kuvvetli-zayıf asit,
• tuzların özellikleri,
• günlük hayat ve asit yağmurları.

Sık Karıştırılanlar

• Kuvvetli ≠ derişik.
• Elektrik iletkenliği asit-baz ayrımı yapmaz.
• İndikatör kuvveti göstermez.
• H₂SO₄ 2 H⁺, Ca(OH)₂ 2 OH⁻ verir.
• Cu seyreltik asitle H₂ vermez.
• Seyreltme pH’ı 7’yi geçirmez.
• Katı tuz iletmez.

Kısa Özet

Önce maddenin H⁺ mı OH⁻ mı verdiğine bak. pH sorusunda farkı 10 üzeri olarak yorumla. Nötrleşmede H⁺ ve OH⁻ mol sayılarını yaz. Gaz çıkışlı tepkimelerde metal H₂, karbonat CO₂ verir.