TYT Kimya Doğa ve Kimya Ders Notu

Doğa ve Kimya – Ders Notu

Doğa ve Kimya konusu TYT’de çevre sorunu–neden–sonuç eşleştirmeleri üzerinden ölçülür. En önemli nokta sera etkisi, asit yağmuru, ozon tabakası ve ötrofikasyonu birbirine karıştırmamaktır.

Su

Su polar bir moleküldür.

Birçok:

• iyonik,
• polar

maddeyi çözebilir.

Su Sertliği

Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonları arttıkça sertlik artar.

Sert su:

• sabunu zor köpürtebilir,
• kireçlenmeye yol açabilir,
• ısıtıcı verimini azaltabilir.

Sert su ≠ mutlaka kirli su.

Su Arıtımı

Çöktürme → ağır/askıda maddeleri ayırma

Filtrasyon → partikülleri süzme

Dezenfeksiyon → mikroorganizmaları azaltma

Arıtılmış su her zaman saf su değildir.

Hava Kirleticileri

CO → toksik, eksik yanma

SO₂ → asit yağmuru

NOx → asit yağmuru / hava kirliliği

CO₂ → sera etkisi

Partikül → solunum riski

Sera Etkisi

Başlıca sera gazları:

CO₂ CH₄ N₂O

Sera etkisi doğal olarak vardır.

Sorun, insan faaliyetleriyle aşırı güçlenmesidir.

Küresel Isınma

Sera gazlarının artışıyla Dünya’nın ortalama sıcaklığının yükselmesi.

Olası sonuçlar:

• buzulların erimesi,
• deniz seviyesinin yükselmesi,
• iklim değişikliği,
• kuraklık.

Asit Yağmurları

SO₂ ve NOx ile ilişkilidir.

Sonuçlar:

• toprak pH düşüşü,
• göl ve akarsuların asitleşmesi,
• tarihi eserlerin aşınması,
• bitki zararları.

Ozon Tabakası

Stratosferdeki O₃:

UV ışınlarını soğurur.

CFC gibi maddeler ozon tabakasının incelmesine katkı sağlayabilir.

Ozon azalması → UV artışı.

Ozon – Sera Ayrımı

CFC → ozon

CO₂ / CH₄ → sera

Aynı olay değildir.

Toprak Kirliliği

Kaynaklar:

• aşırı gübre,
• pestisit,
• ağır metal,
• sanayi atığı,
• petrol.

Biyobirikim

Zararlı maddenin canlı dokusunda zamanla birikmesi.

Besin zincirinde üst basamaklara çıkıldıkça bazı kirleticilerin derişimi artabilir.

Su Kirliliği

Kaynaklar:

• evsel atık,
• sanayi,
• tarım,
• petrol,
• ağır metal.

Ötrofikasyon

N / P ↑

→ alg ↑

→ ayrışma ↑

→ O₂ tüketimi ↑

→ çözünmüş O₂ ↓

→ sucul canlılar zarar görebilir.

Atık Yönetimi

Öncelik:

1. Azalt
2. Yeniden kullan
3. Geri dönüştür
4. Bertaraf et

Yeniden Kullanım – Geri Dönüşüm

Yeniden kullanım: ürün aynı biçimde tekrar kullanılır.

Geri dönüşüm: ürün işlenir ve yeni ham madde/ürün elde edilir.

Sürdürülebilirlik

Kaynakları gelecek nesilleri tehlikeye atmadan kullanmak.

Yeşil Kimya

Amaç:

• daha az zararlı kimyasal,
• daha az atık,
• daha az enerji,
• daha verimli süreç,
• yenilenebilir kaynak kullanımı.

Geçmiş TYT Soru Kalıpları

Su Sertliği

Ca²⁺ / Mg²⁺ ve kireçlenme.

Hava Kirleticileri

CO, SO₂, NOx, CO₂ eşleştirmesi.

Ozon – Sera

CFC ile CO₂/CH₄ ayrımı.

Ötrofikasyon

N/P artışı ve çözünmüş oksijen azalması.

Atık Yönetimi

Azaltma, yeniden kullanım ve geri dönüşüm ayrımı.

Yeşil Kimya

En az atık, en az enerji, en güvenli süreç.

Sık Karıştırılanlar

• Sert su ≠ kirli su.
• CO ≠ CO₂.
• SO₂/NOx → asit yağmuru.
• CO₂/CH₄ → sera etkisi.
• CFC → ozon tabakası.
• N/P → ötrofikasyon.
• Yeniden kullanım ≠ geri dönüşüm.
• Yeşil kimya kimyasalları tamamen ortadan kaldırmak değildir.

Doğa ve Kimya Kısa Özeti

Bu konuda en kritik çalışma yöntemi kirletici ile çevre sorununu doğru eşleştirmektir. Özellikle sera, asit yağmuru, ozon ve ötrofikasyon dört ayrı başlık olarak düşünülmelidir.