Konu Anlatımı / Ders Notu

YDT Rusça Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri Konu Anlatımı

YDT Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri konu anlatımı, kurallar ve örnek çözümler.

YDT Rusça – Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri

Konu Özeti

Rusçada sözcük türetme (словообразование), mevcut bir kök veya gövdeden yeni anlam taşıyan bir sözcük oluşturma işlemidir. Ön ek (приставка), son ek (суффикс), birleşik sözcük (сложное слово) ve birden fazla işlemin birlikte kullanılması başlıca yollardır. YDT türü boşluk doldurma sorularında bir sözcüğün aynı kökten gelmesi tek başına yeterli değildir. «Исследовать» fiil, «исследователь» kişi, «исследование» süreç, «исследовательский» ise sıfattır. Cümlenin öznesi, yüklemi, edatları ve anlamı doğru biçimi belirler.

1. Yapım eki ile çekim eki ayrımı

«Учить → учитель» yeni bir ad oluşturur; bu yapım işlemidir. «Учитель → учителем» ise aynı kişinin araç hâlindeki biçimini verir; bu çekim işlemidir. «Решить → решение» başka sözlük birimidir, «решение → решением» aynı sözcüğün başka hâlidir. Bir soru her iki aşamayı birlikte sınayabilir: «Обсуждение закончилось общим решением». Burada «решение» sözcüğü türemiştir; ancak «общим» ile ve yüklemle uyum için «решением» kullanılır.

2. Kişi ve meslek adları: -тель, -чик, -щик, -ник

«Учить → учитель» öğretmen, «писать → писатель» yazar, «читать → читатель» okur, «строить → строитель» inşaatçı, «исследовать → исследователь» araştırmacıdır. «Переводить → переводчик» çevirmen, «библиотека → библиотекарь» kütüphanecidir. Ek biçimi ve kök değişimi her kelimede aynı mekanik kuralla öngörülemez; sözcüğün kullanımını öğrenmek gerekir. «Исследователь работает» bir kişiyi, «исследование показывает» bilimsel çalışmayı anlatır.

3. Soyut adlar: -ость, -ение, -ание, -ство

«Честный → честность» dürüstlük; «важный → важность» önem; «эффективный → эффективность» etkililik. «Удивить → удивление» şaşkınlık; «отключить → отключение» bağlantıyı kesme; «развивать → развитие» gelişme; «обсудить → обсуждение» görüşme. «Сотрудничать → сотрудничество» iş birliği. Eklerin her biri tek başına bütün anlamı belirlemez: «эффективность» başarım derecesi, «эффектность» gösterişli/çarpıcı oluş demektir. İkisi eş anlamlı değildir.

4. Ön ekler yeni yön ve sonuç anlamı oluşturur

«Прибыть» varış, «отбыть» ayrılış; «отключить» bağlantıyı kesmek, «подключить» bağlantı kurmak; «повторить» tekrarlamak; «перепроверить» yeniden kontrol etmek; «восстановить» eski hâle getirmek; «уничтожить» yok etmek anlamına gelir. «Пере-» kimi bağlamlarda tekrar, kimi bağlamlarda aşırılık gösterebilir: «переписать» yeniden yazmak, «перегрев» aşırı ısınma. Aynı ön ek için tek ve her yerde geçerli bir Türkçe karşılık ezberlenmemelidir.

5. Benzer sesli пре- ve при- biçimleri

«Прибыть в город» bir şehre varmak; «пребывать в состоянии покоя» bir durumda bulunmak demektir. «Приступить к работе» işe başlamak; «преступить закон» yasayı çiğnemektir. «Придать импульс» ivme kazandırmak; «предать друга» dosta ihanet etmektir. «Преувеличивать» abartmak anlamındadır. Bu çiftleri ayırmanın güvenli yöntemi, yalnız yazımdaki tek harfe değil, fiilin istediği tamlayıcıya ve cümlenin anlamına bakmaktır.

6. Без-/бес- ve раз-/рас- yazımı

Olumsuzluk/eksiklik bildiren «без-/бес-» önekinde ünsüz uyumu önemlidir: «безвредный» zararsız, «бесполезный» faydasız, «безбарьерный» engelsiz. Önek sonu, ardından gelen ötümsüz ünsüzden önce çoğunlukla с olarak yazılır: «бесполезный»; ötümlü ünsüzden önce з kullanılır: «безвредный». Benzer biçimde «разбить», «расписать» örnekleriyle раз-/рас- değişimi görülür. Ancak bir sözcüğün varlığı ve anlamı sözlükten de doğrulanmalıdır.

7. Birleşik sözcükler ve karşılıklılık

«Снегопад» kar yağışı; «водопровод» su şebekesi; «самолёт» uçak; «землетрясение» deprem. «Взаимо-» karşılıklılık ifade edebilir: «взаимосвязь» karşılıklı bağ, «взаимопомощь» karşılıklı yardım. «Краткосрочный» kısa vadeli, «долгосрочный» uzun vadelidir. İki gövdenin birleştirilmesiyle doğan anlam parçaları bütün sözcüğün anlamıyla birlikte öğrenilmelidir.

8. Aynı kökten farklı sözcük türleri

«Полезный совет» yararlı öğüt; «полезно объяснить» açıklamak yararlıdır; «польза» fayda; «бесполезный прибор» işe yaramayan araç. «Тихий вечер» sakin akşam; «тихо говорить» sessiz konuşmak; «тишина» sessizlik. «Педагог» kişi; «педагогический» eğitimle ilgili; «педагогически» pedagojik biçimde. Boşluktan önceki sıfat ve boşluktan sonraki isim, sözcüğün hangi türde olması gerektiğini ele verir.

9. Soru çözümünde hâl ve eşdizimlilik

«Ожидать прибытия самолёта» (ilgi hâli), «готовиться к отправлению» (yönelme hâli), «закончиться решением» (araç hâli) ve «принятие решения» (kalıplaşmış birliktelik) örneklerinde yalnız yapım ekine bakmak yetersizdir. «Пояснение теории» açıklama, «уничтожение леса» yok etme, «реорганизация структуры» yeniden örgütleme demektir. Türkçede yakın görünen iki sözcük Rusçada aynı isimle birlikte kullanılamayabilir.

10. Soru üzerinde uygulama

Örnek: «Из-за сбоя пришлось провести ---- данных». «Перепроверку» tekrar kontrol etme ihtiyacına karşılık gelir; ancak tamamlayıcı durumda fiil ve hâl de denetlenmelidir. Başka örnek: «Новая система оказалась ----: она значительно сократила расходы». Kaynakların daha az harcanması söz konusuysa «экономичной» uygundur; «экономической» yalnız ekonomiyle ilişkili olmayı anlatır. Anlam ipuçlarını okuduktan sonra sözcük türünü, cinsiyeti ve hâli kontrol et.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. «Эффективность» işlevsel sonuç ve verim, «эффектность» etkileyici görünüş.
  2. «Экологичный» çevreye az zarar veren; «экологический» ekolojiyle ilgili. «Экономичный» tasarruflu; «экономический» ekonomiyle ilgili.
  3. «Пребывать» bir hâlde bulunmak, «прибывать» varmak. Cümlenin edatı ve tamlayıcısı belirleyicidir.
  4. «Приступить к эксперименту» deneye başlamak; «преступить закон» yasayı çiğnemek.
  5. «Сообщение» ileti/haber, «сообщать» haber vermek; aynı kök her sözcüğü aynı gramer türüne sokmaz.
  6. «Развитие» gelişme ve «развитию» yönelme biçimi; ilki türetme, ikincisi çekim değildir, aynı sözcüğün hâlidir.
  7. «Писатель» yazar ve «переписка» yazışma; farklı ekler farklı sözlük anlamı oluşturur.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Önce cümlenin Türkçe anlamını kısa bir fiille kur: varmak mı bulunmak mı; başlamak mı kural çiğnemek mi; yeniden kontrol etmek mi ilk kontrol mü? Sonra boşluğun isim, fiil, sıfat veya zarf istemesini kontrol et. «Для, из-за, к, после» gibi edatlar gerekli hâli gösterir. Son aşamada kök, ön ek ve son eki karşılaştır. Yanlış şık bir gramer türü ya da anlam uyumsuzluğu taşıyorsa ele. Bütün seçenekler isim görünüyorsa eşdizimliliğe odaklan: «срок действия договора продлить» ve «принятие решения» kalıp kullanımlardır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • «Учитель, исследователь, переводчик» gibi kişi adlarıyla «учение, исследование, перевод» gibi eylem adlarını ayırabilmek.
  • -ость, -ение, -ание, -ство son eklerinin sık anlamlarını örneklerle tanıyabilmek.
  • пре-/при- ve без-/бес- ayrımlarını gerçek sözcük içinde doğru kullanabilmek.
  • Sözcük türetme ile hâl/kişi/sayı çekiminin farkını gösterebilmek.
  • Verilen Rusça cümlede yalnız kök benzerliğine kapılmadan anlam ve çekim kontrolü yapabilmek.
  • «эффективность/эффектность» ve «экономичный/экономический» ayrımlarını açıklayabilmek.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

YDT Rusça Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

YDT Rusça Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

YDT Rusça Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

YDT Rusça Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

YDT Rusça Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

YDT Rusça Sözcük Türetme ve Yapım Ekleri - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz