Konu Anlatımı / Ders Notu

Akademik Kelime Bilgisi ve Alan Terimleri - Konu Anlatımı

Sosyal bilimler kelime, kavram, yöntem ve eşdizimlerini sınav bağlamında öğren.

Akademik Kelime Bilgisi ve Alan Terimleri — Konu Anlatımı

Konunun amacı ve YÖKDİL'deki yeri

YÖKDİL İngilizce Sosyal Bilimler metinleri; sosyoloji, psikoloji, ekonomi, siyaset bilimi, antropoloji, eğitim bilimleri, tarih, iletişim ve araştırma yöntemleri gibi alanlardan kavramlar içerir. Bir kelimeyi yalnızca Türkçe karşılığıyla ezberlemek çoğu zaman yetmez: kelimenin hangi isimle birleştiğini, hangi edatı gerektirdiğini, bir yöntemi mi yoksa sonucu mu nitelediğini ve olumlu/olumsuz anlam taşıyıp taşımadığını bilmek gerekir. Bu ders temel sosyal bilimler terimlerinden başlayıp araştırma tasarımı, toplumsal eşitsizlik ve ileri akademik çıkarım diline uzanır.

YÖKDİL tarzı çoktan seçmeli sorularda şıkların tamamı gerçek İngilizce kelimeler olabilir; ancak yalnız biri cümledeki bilimsel bağlamı ve dil bilgisel yapıyı birlikte karşılar. Bu nedenle tek sözcüğün sözlük anlamından çok yakın bağlam, karşıtlık, eşdizim ve kavram farkı üzerinde duracağız. Örnekler sınav becerisini göstermek amacıyla özgün oluşturulmuştur; geçmiş sınavdan birebir alıntı oldukları iddia edilmez.

1. Cümlede sözcük türünü ve işlevini belirlemek

İlk sorumuz "Hangi kelime anlamca uygun?" değil, "Boşluğa hangi türde kelime gelebilir?" olmalıdır. Örneğin "the ---- of income" yapısı genellikle isim ister; "income ---- across regions" ise fiil biçimi gerektirebilir. "a representative sample" ifadesinde representative sıfat, "represent the population"da represent fiildir. "After adjusting for age" biçiminde adjusting, preposition sonrası -ing biçiminde kullanılan fiildir.

İngilizce bilimsel anlatımda kelime ailelerini öğrenmek hız kazandırır:

| Fiil | İsim | Sıfat | Sınavda yaygın kalıp | | --- | --- | --- | --- | | analyse | analysis | analytical | conduct an analysis | | assess | assessment | assessable | assess the impact | | correlate | correlation | correlated | correlation between A and B | | vary | variation/variability | variable | variation across groups | | migrate | migration | migratory | internal migration | | represent | representation | representative | representative sample | | regulate | regulation | regulatory | regulatory framework | | discriminate | discrimination | discriminatory | discriminatory practices | | participate | participation | participatory | political participation | | interpret | interpretation | interpretive | interpretive approach | | generalise | generalisation | generalisable | generalise the findings | | institutionalise | institutionalisation | institutional | institutional reform |

Bir kelime hem günlük hem teknik anlam taşıyabilir. "Capital" sermaye, başkent veya büyük harf demek olabilir. "Social capital"da kişilerin ilişkileri ve karşılıklı güven ağları anlaşılır; "financial capital"da parasal kaynaklar söz konusudur. "Sample" fiil olarak örnekleme yapmak, isim olarak örneklem olabilir. "Norm" genel bir kuralı anlatırken "social norm" toplumsal davranış beklentisini ifade eder.

2. Toplum, kültür ve toplumsallaşma

**Society (toplum)** belirli ilişkiler ve kurumlar içinde yaşayan toplumsal bütünü; **community (topluluk)** ise yer, kimlik, çıkar veya aidiyet çerçevesinde bağ kuran daha belirli grubu anlatabilir. "Local community" çoğu zaman yerel topluluktur. "Population (nüfus/evren)" istatistikte incelenen bütün birimleri de ifade eder; bu nedenle her population sözcüğünü "halk" diye çevirmek doğru olmaz.

**Culture (kültür)** paylaşılmış anlamlar, semboller, pratikler, değerler ve geleneklerle ilgilidir. **Cultural heritage (kültürel miras)** kuşaklara aktarılan somut veya somut olmayan kültürel unsurları anlatır. "Preserve cultural heritage" mirası korumaktır; "cultural change" kültürel dönüşümdür. İki terim birbiriyle ilişkili olsa da aynı eylemi göstermez.

**Norm (norm)** topluluk tarafından uygun görülen davranış standardıdır. **Value (değer)** neyin önemli, iyi veya arzu edilir olduğuna dair temel inançtır. **Attitude (tutum)** belirli kişi, nesne veya olaya dönük değerlendirme eğilimidir. Bir ankette "trust in institutions" bir tutum olarak ölçülebilir; norm ise "people are expected to" gibi beklenti ifadeleriyle sık birlikte kullanılır.

**Socialisation / socialization (toplumsallaşma)** bireyin toplumsal beklenti, değer ve davranışları öğrenme sürecidir. "Family, peers and schools" bu süreçte etkili aktörler olabilir. **Assimilation (asimilasyon)** bir grubun başka grubun kültürel örüntülerine uyum sağlamasını anlatabilir; **integration (bütünleşme)** ise tam kültürel erimeyi zorunlu kılmayan toplumsal katılım sürecine de işaret eder. Her sosyal uyum, asimilasyon demek değildir.

**Identity (kimlik)** bireyin kendini veya toplumun bireyi belirli gruplarla ilişkili biçimde tanımlamasıyla ilgilidir. **Ethnicity (etnisite)** ortak köken, kültür veya grup aidiyeti çerçevesinde kullanılır. **Gender (toplumsal cinsiyet)** toplumsal rol ve beklentilerle ilgili olabilir; belirli bir bilimsel metindeki kullanımını bağlamdan belirlemek gerekir. **Discrimination (ayrımcılık)** belirli özellikler temelinde yapılan eşitsiz veya dezavantaj yaratan muameledir.

Bir metindeki "social cohesion" toplumsal bütünleşme veya bağların gücünü; "social exclusion" ise birey veya grupların toplumsal kaynaklardan ve katılımdan dışlanmasını anlatır. Bunları sırasıyla bireysel uyum ve yalnız fiziksel ayrılık biçiminde daraltmak yanlış sonuç doğurabilir.

3. Nüfus, kentleşme ve göç kavramları

**Demography (demografi)** nüfusun büyüklüğü, dağılımı ve yapısını inceler. **Demographic change / shift** nüfus yapısındaki değişimi ifade eder; yaşlanma, doğurganlık veya hane büyüklüğündeki değişmeler bunun örnekleridir. **Census (nüfus sayımı)** nüfusun tamamını saymayı hedefleyen veri toplama faaliyetidir. **Survey (anket/tarama araştırması)** ise belirli sorularla veri toplar ve çoğu zaman bir örneklem üzerinden yürütülür; her survey census değildir.

**Migration (göç)** yer değiştirmedir. **Internal migration** ülke içi, **international migration** ülkeler arası göçü anlatır. **Emigration** bir ülkeden dışarı göç etme, **immigration** bir ülkeye göç ederek yerleşme yönünü vurgular. "Out-migration" bölgeden ayrılma, "in-migration" bölgeye gelmedir. "Migration flows" göç akımlarıdır; "migrant" göç eden kişidir.

**Urbanisation / urbanization (kentleşme)** nüfusun kentlerde yoğunlaşması ve kentli yapıların gelişmesidir. **Suburbanisation (banliyöleşme)** kent çevresine yönelen yerleşim süreçlerini anlatır. **Gentrification (soylulaştırma)** belirli mahallelerin ekonomik ve sosyal yapısının dönüşmesiyle ilişkili bir süreçtir; kira artışı veya konut piyasası değişimi yoluyla **displacement (yerinden edilme)** yaşanabilir. Gentrification her örnekte otomatik olarak aynı sonuçları üretmez; metinde etkilerin nasıl anlatıldığına bakılmalıdır.

**Population growth** nüfus artışı, **decline** azalış, **density** yoğunluk, **fertility rate** doğurganlık hızı, **life expectancy** beklenen yaşam süresidir. "An ageing population" yaşlanan nüfus, "age structure" yaş bileşimi demektir. **Residential segregation** farklı grupların yerleşim açısından ayrışmasıdır; doğrudan siyasi sınır veya sınıf kavramıyla eşitlenmez.

Yön belirten kelimeler

  • **Influx:** Bir yere yoğun giriş; "an influx of migrants".
  • **Outflow:** Bir yerden dışarı akış; ekonomik ve nüfus bağlamlarında kullanılabilir.
  • **Displacement:** Yerinden edilme; zorunluluk veya baskı boyutu vurgulanabilir.
  • **Mobility:** Hareketlilik; fiziksel hareket kadar statü değişimini de ifade edebilir.
  • **Settlement:** Yerleşim; bağlama göre yerleşme süreci veya yerleşim birimi.
  • **Resettlement:** Yeniden yerleştirme veya başka bir yere yeniden yerleşme.

4. Eğitim, ekonomi ve eşitsizlik sözlüğü

**Literacy (okuryazarlık)** okuma-yazma becerisiyle ilişkilidir. **Educational attainment (eğitim düzeyi/kazanımı)** kişinin tamamladığı eğitim seviyesini; **achievement (başarı)** ölçülen performansı ifade edebilir. **Enrolment (kayıt/kayıtlılık)** okul veya programa kayıt olma durumudur. "School enrolment" ile "test scores" ayrı göstergelerdir; yüksek kayıt oranı tek başına yüksek başarı anlamına gelmez.

**Income (gelir)** belirli dönemde elde edilen ekonomik akıştır; **wealth (servet)** birikmiş varlıkların değeridir. **Income inequality (gelir eşitsizliği)** gelir dağılımındaki farklılık, **poverty (yoksulluk)** ise ilgili eşik ya da yoksunluk göstergelerine göre değerlendirilen durumdur. Bir ülkede ortalama gelir yükselirken eşitsizlik de artabilir; kelimeler birbirinin zıddı değildir.

**Employment (istihdam)** çalışma durumuyla; **unemployment (işsizlik)** çalışmak isteyip belirli tanıma göre iş bulamayanlarla ilgilidir. **Labour force (işgücü)** istihdamdakiler ve işsizlerden oluşan tanımlı kitledir; çalışmayan herkes otomatik olarak işsiz sayılmaz. **Productivity (verimlilik)** üretilen çıktı ile kullanılan girdi arasındaki ilişkidir. **Wage (ücret)** emek karşılığı ödemeyi, **earnings** kazanılan geliri anlatır.

**Social stratification (toplumsal tabakalaşma)** toplumda statü, gelir, güç ve kaynakların katmanlara göre düzenlenmesidir. **Social mobility (toplumsal hareketlilik)** insanların bu katmanlar veya konumlar arasında değişim yaşamasıdır. **Intergenerational mobility** ebeveyn ve çocuk kuşaklarının sosyal/mesleki konumlarını karşılaştırır. "Upward mobility" yükseliş, "downward mobility" düşüş yönünü belirtir.

**Opportunity cost (fırsat maliyeti)** seçilen karar yüzünden vazgeçilen en değerli alternatifin faydasıdır. Bir öğrencinin üniversiteye devam etmek için tam zamanlı işten vazgeçmesi, kazanamayacağı ücret bakımından fırsat maliyeti doğurabilir. **Sunk cost (batık maliyet)** geçmişte katlanılmış ve geri alınamayan maliyettir; geleceğe ilişkin fırsat maliyetiyle aynı değildir.

**Marginal utility (marjinal fayda)** bir ek birim tüketimden sağlanan ek yarar veya tatmindir. **Diminishing marginal utility** ek birimlerin getirdiği tatminin azalma eğilimidir; toplam tatminin mutlaka düşmesi anlamına gelmez. **Externality (dışsallık)** ekonomik faaliyetin piyasa fiyatına tam yansımayan ve üçüncü tarafları etkileyen sonucudur. Hava kirliliği maliyeti negatif, kimi bilgi yayılımları pozitif dışsallık örnekleri olabilir.

5. Kamu politikası, kurumlar ve karar vericiler

**Policy (politika)** belirli hedef için tasarlanan kamu veya kurum yaklaşımıdır. **Politics (siyaset)** iktidar, çıkar ve siyasal süreçlere ilişkin daha geniş bir alandır. "Education policy" eğitim politikasıdır; "party politics" parti siyasetiyle ilgilidir. İki sözcüğü birbirinin yerine kullanma.

**Institution (kurum)** toplumsal düzenin kural ve rollere dayalı kalıcı yapısını; **organisation / organization (örgüt/kuruluş)** belirli üyeler ve hedefler etrafında yapılandırılmış birimi ifade edebilir. Okul belirli bir örgüt olarak düşünülebilir; eğitim aynı zamanda toplumsal kurumdur. **Institutional reform** kurumsal değişim, **governance** yönetme ve karar alma süreçlerinin işleyişi, **regulation** düzenleme veya düzenleyici kurallar anlamına gelebilir.

**Stakeholder (paydaş)** kararın sonucundan etkilenen veya bu sonucu etkileyen kişi/gruptur. **Shareholder (hissedar)** şirket sermayesinde payı bulunan kişidir; iki kelime görünüşçe yakın fakat anlamca farklıdır. Okul yenileme projesinde veliler, öğretmenler ve yerel yönetim paydaş olabilir; mutlaka hissedar değillerdir.

**Legislation (mevzuat/yasama yoluyla çıkarılan düzenlemeler)** kanunlarla ilgili çerçeveyi; **implementation (uygulama)** alınmış kararın hayata geçirilmesini; **evaluation (değerlendirme)** sonuçların incelenmesini anlatır. "Policy adoption" bir politikanın benimsenmesi veya kabulü, "policy implementation" uygulanmasıdır. Yasalaşma, uygulama ve etki değerlendirmesi aynı aşama değildir.

**Accountability (hesap verebilirlik)** bir kişi veya kurumun kararlarını gerekçelendirebilmesi ve sonuçlarından sorumlu tutulmasıdır. **Transparency (şeffaflık)** karar ve bilgilerin erişilebilir/açık olmasıyla ilgilidir. **Legitimacy (meşruiyet)** bir yönetimin veya uygulamanın haklı/kabul edilebilir görülmesi bağlamında kullanılır. Kurumlar için bu kavramlar ilişkili olsa da eş anlamlı değildir.

6. Sosyal bilimlerde veri ve araştırma tasarımı

**Research question (araştırma sorusu)** neyin inceleneceğini belirler; **hypothesis (hipotez)** sınanabilir bir önerme sunar; **finding (bulgu)** incelemenin sonucudur; **implication (çıkarım/olası sonuç)** bulgunun daha geniş bağlamdaki anlamını ifade eder. Öngörü ile bulguyu ayırt et: "we hypothesise" tahmin, "we found" elde edilen sonuçtur.

**Population (evren)** hakkında çıkarım yapılmak istenen bütün birimlerdir. **Sample (örneklem)** bu evrenden seçilen birimlerin alt kümesidir. **Sampling frame (örnekleme çerçevesi)** örneklemin seçildiği liste/kapsamdır. **Representative sample** nüfusun ilgili özelliklerini yeterince yansıtan örneklemdir. "A census of all residents" ile "a sample of residents" farklı veri toplama kapsamlarıdır.

**Quantitative research (nicel araştırma)** sayısal ölçüm ve ilişkileri; **qualitative research (nitel araştırma)** anlam, deneyim ve süreç yorumunu öne çıkarabilir. **Interview (görüşme)**, **focus group (odak grup)** ve **participant observation (katılımcı gözlem)** çoğunlukla nitel veri toplamada görülür. **Survey / questionnaire** yapılandırılmış sorularla çok sayıda kişiden bilgi toplayabilir ve nicel analizde kullanılabilir. Yöntemi tek sözcükten değil, verinin nasıl toplandığı ve değerlendirildiğinden saptamak gerekir.

**Cross-sectional study (kesitsel çalışma)** belirli zamanda veri toplar. **Longitudinal study (boylamsal çalışma)** zaman boyunca izler veya yinelenen ölçümler kullanır. **Panel study** aynı birimleri tekrar izleyen boylamsal tasarım türüdür. "Tracked the same households for ten years" ifadesi tek seferlik kesitsel ankete uymaz.

**Ethnography (etnografi)** topluluğun yaşamını, anlamlarını ve pratiklerini bağlam içinde uzun süre gözlemleyen yaklaşımdır. **Case study (vaka/durum incelemesi)** belirli bir durum, örgüt, kişi veya olguyu derinlemesine ele alır. **Content analysis (içerik analizi)** metin, belge veya medyadaki belirli temaları, kalıpları ya da kategorileri inceleyebilir. **Discourse analysis (söylem çözümlemesi)** dilin anlam ve güç ilişkilerini nasıl kurduğu üzerinde durabilir. Bir metinde "constructs identities through language" ipucu söylem çözümlemesine yakındır.

7. Ölçüm, istatistiksel ilişki ve nedensellik

**Variable (değişken)** farklı değerler alabilen özellik; **independent variable (bağımsız değişken)** bir sonucu açıklamakta kullanılan değişken; **dependent variable (bağımlı değişken)** ölçülen/öngörülen sonuçtur. Örneğin eğitim düzeyi ile gelir arasındaki ilişkide hangi değişkenin sonuç seçildiği araştırma sorusuna bağlıdır. Bağımsız değişkenin adı, tek başına nedenselliğin kanıtlandığı anlamına gelmez.

**Correlation (korelasyon)** iki değişkenin birlikte değişimini gösteren ilişkidir. **Causation (nedensellik)** bir etkenin sonuç üzerinde nedensel rol oynamasıdır. "Associated with" ve "correlated with" ifadelerinden doğrudan "caused by" çıkarılamaz. **Confounding (karıştırıcı etki)** üçüncü değişkenin gözlenen ilişkiyi çarpıtmasıdır. "After controlling for age and income" ifadesi belirli karıştırıcılara yönelik istatistiksel kontrol yapıldığını belirtir; tüm olası sorunları ortadan kaldırmaz.

**Validity (geçerlik)** ölçme aracının ölçmek istediği kavramı gerçekten ölçmesidir; **reliability (güvenirlik)** aynı koşullarda tutarlı sonuç üretmesidir. Bir anket her tekrarında aynı cevapları üretse bile yanlış kavramı ölçüyorsa güvenilir fakat geçersiz olabilir. **Operationalisation (işlemselleştirme)** "social trust" gibi soyut kavramı somut anket maddeleriyle ölçülebilir hâle getirmektir.

**Selection bias (seçilim yanlılığı)** katılımcıların seçilmesinden kaynaklanan sistematik sapmadır. Yalnız internet kullanıcılarının yanıtlayabildiği ankette internet erişimi olmayanlar dışarıda kalır. **Response bias (yanıt yanlılığı)** katılımcıların yanıt üretim biçiminden kaynaklanan sapma olabilir. **Measurement error (ölçüm hatası)** bir değişkenin değerinin hatalı kaydedilmesiyle ilişkilidir. Bunlar aynı şey değildir.

**Statistical significance (istatistiksel anlamlılık)** belirli model ve eşik altında verinin örüntüsüyle ilgilidir; **substantive significance (içeriksel/pratik önem)** toplumsal veya pratik etkinin büyüklüğünü sorgular. Çok büyük örneklemde küçük fark istatistiksel olarak anlamlı çıkabilir. **Confidence interval (güven aralığı)** bir tahminin belirsizliğini yansıtır; tek başına neden-sonuç kanıtı değildir.

8. Sosyal bilimlerde ileri yöntem ve kavramlar

**Endogeneity (içsellik)** açıklayıcı değişkenin modelin hata bileşeniyle ilişkili olması sorunudur. Hem eğitim hem gelir üzerinde etkisi olan gözlenmemiş aile özellikleri bu soruna yol açabilir. **Exogeneity (dışsallık)** ilgili model varsayımlarında hata ile uygun bağımsızlık koşuluna işaret eder; sözcüklerin günlük anlamlarıyla karıştırma. **Instrumental variable (araç değişken)** belirli varsayımlar altında içselliği ele almak için kullanılan değişkendir; açıklayıcı değişkenle ilişkili olmalı ve sonuca belirli koşullar altında yalnız o değişken üzerinden etki etmelidir.

**Quasi-experimental (yarı deneysel)** random atama yapılmadan bir müdahalenin etkisini belirli karşılaştırmalarla tahmin etmeyi amaçlayan tasarımı anlatır. **Difference-in-differences (farkların farkı)** müdahaleye uğrayan ve uğramayan grupların önce-sonra değişimlerini karşılaştırır. Bu yaklaşımın geçerliliği, paralel eğilimler gibi yönteme özgü varsayımlara dayanabilir. "Before and after in treated and comparison groups" önemli bir bağlam ipucudur.

**Mediator (aracı değişken)** A'nın B'yi hangi mekanizma üzerinden etkilediğini açıklamaya yönelik ara basamaktır; **moderator (düzenleyici değişken)** A ile B arasındaki ilişkinin kimde veya hangi koşulda farklılaştığını gösterir. İş yerindeki aidiyet, ayrımcılık ile iş doyumu arasında aracı olabilir; bir programın etkisi farklı gelir gruplarında farklıysa gelir grubu düzenleyici olabilir. "Through / via" aracılığa, "stronger among / depends on" düzenleyiciliğe işaret edebilir.

**Triangulation (üçgenleme)** görüşme, anket ve belge gibi farklı kaynakları veya yaklaşımları bir araya getirerek yorumu sınamayı amaçlar. **Reflexivity (düşünümsellik)** araştırmacının kendi konum ve varsayımlarının araştırma sürecine etkisini incelemesidir. **Generalisability / generalizability (genellenebilirlik)** elde edilen bulguların araştırma bağlamı dışındaki gruplara taşınabilirliğiyle ilişkilidir. Sadece zengin şehir merkezindeki katılımcılardan elde edilen sonuçları kırsal nüfusa doğrudan uygulamak sınırlı olabilir.

**Path dependence (patika bağımlılığı)** geçmişte alınan kararların sonraki seçenekleri ve kurumları biçimlendirmesidir. **Social capital (sosyal sermaye)** ilişkiler, güven ve iş birliği ağlarına; **cultural capital (kültürel sermaye)** sosyal hayatta değer taşıyan kültürel bilgi, pratik ve yeterliklere işaret eder. **Intersectionality (kesişimsellik)** toplumsal konumların birleşerek deneyimleri nasıl etkilediğine odaklanır. Bunları yalnız kelime köklerine bakarak birbirine eşitleme.

9. Alanlara göre yüksek getirili eşdizimler

Sözcüğün eşlik ettiği isim ve edat bazen anlamından daha güçlü ipucu verir:

| Kalıp | Türkçesi | Belirleyici kullanım | | --- | --- | --- | | collect data | veri toplamak | veri elde etme aşaması | | draw a conclusion | sonuç çıkarmak | yorum aşaması | | conduct a survey | anket yürütmek | araştırma işlemi | | carry out fieldwork | saha araştırması yürütmek | gözlem ve veri toplama | | adopt a policy | politika benimsemek | karar/kabul aşaması | | implement a reform | reformu uygulamak | uygulama aşaması | | assess the impact | etkiyi değerlendirmek | ölçüm/analiz | | account for differences | farkları açıklamak/hesaba katmak | açıklama veya istatistiksel kontrol | | be associated with | ilişkili olmak | nedensellik zorunlu değil | | be correlated with | birlikte değişmek | korelasyon | | adjust for income | gelir için düzeltme yapmak | karıştırıcı kontrolü | | be exposed to bias | yanlılığa maruz kalmak | yöntemsel risk | | be representative of | temsil etmek | örneklem/evren ilişkisi | | access to education | eğitime erişim | to edatı | | barriers to participation | katılımın önündeki engeller | to edatı | | contribute to inequality | eşitsizliğe katkıda bulunmak | to edatı | | differ from previous findings | önceki bulgulardan farklılaşmak | from edatı | | vary across regions | bölgeler arasında değişmek | across edatı | | be attributable to | bir etkene atfedilebilmek | nedensel iddianın düzeyi bağlama bağlı | | lead to displacement | yerinden edilmeye yol açmak | sonuç ilişkisi | | gain social capital | sosyal sermaye kazanmak | ilişki ağları | | exert an influence on | üzerinde etki yaratmak | on edatı |

Yanıltıcı yakın anlamlılar

  • **Economic / economical:** Ekonomiyle ilgili / tutumlu, maliyet açısından avantajlı.
  • **Historic / historical:** Tarihsel açıdan önemli / tarihle ilgili.
  • **Politic / political:** Yerinde/diplomatik davranış / siyasetle ilgili.
  • **Sensitive / sensible:** Duyarlı/hassas / mantıklı, sağduyulu.
  • **Comprehensive / comprehensible:** Kapsamlı / anlaşılabilir.
  • **Effective / efficient:** Amaca ulaşan, etkili / kaynakları verimli kullanan.
  • **Affect / effect:** Etkilemek (yaygın fiil) / etki veya sonuç (yaygın isim).
  • **Conservative / conservation:** Muhafazakâr/korumacı / koruma işlemi; bağlama göre farklı alanlar.
  • **Equity / equality:** Hakkaniyet, adalet gözeten yaklaşım / eşitlik.
  • **Prejudice / discrimination:** Önyargı / ayrımcı muamele; tutum ve eylem ayrılabilir.

10. Akademik metinde kesinlik, karşıtlık ve sınırlama

"The results **suggest** that ..." bulgunun desteklediği bir yorumu gösterir; "prove" kadar kesin değildir. "May contribute to" bir katkı olasılığıdır; "is solely responsible for" tek neden iddiasıdır. "Despite / although / however" karşıtlık getirirken "therefore / thus / consequently" sonuç ilişkisi kurabilir. "Nevertheless" önceki iddiaya rağmen devam eden durumu vurgular. Anlam eşleşmesinde bağlacın yönünü göz ardı etme.

"The association persisted **after controlling for** parental education" cümlesi, ebeveyn eğitimi hesaba katıldığında da ilişkinin sürdüğünü belirtir; tek başına neden kanıtı değildir. "The effect was **attenuated**" etki/ilişki büyüklüğünün zayıfladığını; "eliminated" ortadan kalktığını; "reversed" tersine döndüğünü bildirir. Özellikle olumlu veya olumsuz yön belirten fiiller sınavda anlamı değiştirir.

"On average" ortalamada, "to a limited extent" sınırlı ölçüde, "among certain groups" belirli gruplarda, "under particular circumstances" belirli koşullarda anlamı taşır. Bu tür sınırlayıcı ifadeleri çıkararak yapılan çeviri, iddianın kapsamını gereğinden fazla genişletir. "Some participants" yalnızca bazı katılımcılardır; "the majority" çoğunluktur; "all" tümüdür. Nicelik sözcüklerini sınavda ayrı doğrula.

11. Örnek soru çözüm akışı

  1. "A ten-year study followed the same families." → Zaman boyunca aynı birimler: longitudinal.
  2. "Attitudes were measured once in several cities." → Aynı anda tek ölçüm: cross-sectional.
  3. "Participants were selected from a list of all registered households." → Sampling frame = kayıtlı hanelerin listesi.
  4. "An identical scale produced similar scores in repeated administrations." → Reliability = güvenirlik.
  5. "The scale measured trust rather than satisfaction." → Validity = geçerlik.
  6. "Age influenced both volunteering and wellbeing." → Confounding olasılığı.
  7. "The effect differed substantially between younger and older adults." → Moderator = yaş grubu olabilir.
  8. "The programme worked through stronger peer support." → Mediator = akran desteği olabilir.
  9. "Falling rents attracted residents to the city centre." → Migration/urbanisation bağlamı; otomatik gentrification çıkarımı yapılmaz.
  10. "Higher rents forced former residents to move away." → Residential displacement = yerinden edilme.
  11. "Official statistics and interviews were compared." → Triangulation = veri kaynaklarını karşılaştırma.
  12. "The researcher examined their own assumptions in field notes." → Reflexivity = düşünümsellik.
  13. "The increase was observed in some regions but not others." → Heterogeneity = gruplar arası farklılık.
  14. "The effect weakened but remained detectable." → Attenuated = zayıfladı; eliminated değildir.
  15. "The policy had benefits that were not reflected in prices." → Positive externality olasılığı.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. **Survey / census:** Anket araştırması / kapsamlı nüfus sayımı.
  2. **Sample / population:** Alt grup / evrenin tamamı.
  3. **Cross-sectional / longitudinal:** Tek zaman kesiti / zaman boyunca izlem.
  4. **Qualitative / quantitative:** Anlam, deneyim ve anlatı / sayı ve ölçüm.
  5. **Reliability / validity:** Tutarlı sonuç / doğru kavramı ölçme.
  6. **Correlation / causation:** İlişki / nedensellik.
  7. **Mediator / moderator:** İlişkinin mekanizması / ilişkinin hangi koşulda farklılaştığı.
  8. **Stakeholder / shareholder:** Paydaş / şirket hissedarı.
  9. **Income / wealth:** Dönemsel gelir / birikmiş servet.
  10. **Inequality / poverty:** Dağılım eşitsizliği / yoksulluk durumu.
  11. **Mobility / migration:** Sosyal/mesleki veya fiziksel hareketlilik / yer değiştirme göçü.
  12. **Displacement / voluntary migration:** Yerinden edilme / gönüllü göç.
  13. **Policy / politics:** Belirli politika veya eylem çerçevesi / siyasal süreçler.
  14. **Opportunity cost / sunk cost:** Vazgeçilen en iyi alternatif / geri alınamayan geçmiş maliyet.
  15. **Social capital / cultural capital:** İlişkiler ve güven ağları / kültürel bilgi ve yeterlikler.
  16. **Generalisation / operationalisation:** Dış gruba taşıma / kavramı ölçülebilir tanımlama.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

**Adım 1 — Boşluğun dil bilgisel görevini bul.** Artikelden sonra isim, isimden önce sıfat, modal sonrası yalın fiil gerekebilir. "The ____ of the findings" isim ister; "The findings were ____" sıfat veya pasif fiil isteyebilir.

**Adım 2 — Alanı belirle.** Soruda households, survey, sampling varsa yöntem/nüfus; identity, norms, culture varsa sosyoloji; wages, markets, cost varsa ekonomi; implementation, stakeholders varsa kamu politikası sözlüğünü düşün.

**Adım 3 — Kesinlik ve zaman ipuçlarına bak.** Over ten years, at one point, before/after, may, suggests, proves, rather than, despite ve although şıkların anlamını keskinleştirir.

**Adım 4 — Eşdizimleri doğrula.** Representative sample, conduct research, barriers to access, associated with, adjust for, differ from, contribute to gibi kalıplar dili doğal kılar.

**Adım 5 — Yakın terimleri karşılaştır.** Güvenirlik/geçerlik veya aracı/düzenleyici değişken gibi iki gerçek terim birden uyguna benzerse, cümlenin neyi ölçtüğünü yeniden sor.

**Adım 6 — Cümleyi seçtiğin sözcükle tekrar oku.** Olumsuzluk, yön, grup ve zaman sınırlaması korunuyor mu? Metinde bulunmayan nedensellik ya da kesin sonuç ekleniyor mu?

Konu Özeti

Sosyal Bilimler İngilizcesinde kelime bilgisi tek tek çeviri listesi değil, kavram ağları üzerinden gelişir. Toplum–kültür–norm–kimlik ilişkisini; nüfus–göç–kentleşme ayrımını; gelir–servet–eşitsizlik–hareketlilik bağını; politika–uygulama–değerlendirme sırasını ve örneklem–ölçüm–analiz aşamalarını bir arada öğren. İleri düzeyde confounding, mediator, moderator, endogeneity, triangulation ve operationalisation gibi kavramları örnekle ayırt et. Cümledeki zaman, kapsam ve kesinlik belirteçleri kelime seçiminde belirleyicidir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Temel toplum, kültür, eğitim, nüfus ve ekonomi kavramlarını bağlamda tanımak.
  • Sosyoloji, ekonomi, siyaset bilimi ve araştırma yöntemleri terimlerini karıştırmamak.
  • Census ve survey; sample ve population ayrımını açıklamak.
  • Kesitsel ve boylamsal çalışma ipuçlarını bulmak.
  • Nitel ve nicel veri toplama ifadelerini ayırmak.
  • Reliability, validity, correlation ve causation sözcüklerini doğru eşlemek.
  • Mediator ve moderator kullanımını yeni örneklerle açıklamak.
  • Policy, stakeholder, implementation ve evaluation sırasını anlamak.
  • Akademik eşdizimlerde doğru edatı ve sözcük türünü seçmek.
  • Bir cümlede neden iddiası, sınırlama ve karşıtlık olup olmadığını belirlemek.

Bu konunun soru paketi 20 kolay, 20 orta ve 20 zor olmak üzere 60 özgün sorudan oluşur. Her sorunun açıklamasında bağlamdaki seçici ipucu ve yakın kavram farkı öne çıkarılır.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Akademik Kelime Bilgisi ve Alan Terimleri - Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Akademik Kelime Bilgisi ve Alan Terimleri - Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

YÖKDİL İngilizce - Sosyal Bilimler Akademik Kelime Bilgisi ve Alan Terimleri - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

YÖKDİL İngilizce - Sosyal Bilimler Akademik Kelime Bilgisi ve Alan Terimleri - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

YÖKDİL İngilizce - Sosyal Bilimler Akademik Kelime Bilgisi ve Alan Terimleri - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

YÖKDİL İngilizce - Sosyal Bilimler Akademik Kelime Bilgisi ve Alan Terimleri - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz