Basit Formül ve Molekül Formülü Ders Notu

Temel tanımlar

**Basit (kaba) formül**, element atomlarının **en küçük tam sayı oranını**; **molekül (gerçek) formülü**, bir moleküldeki **gerçek atom sayılarını** gösterir. Örneğin **C₆H₁₂O₆ → CH₂O** sadeleşmesi yalnız oranı gösterir. **C₂H₆O** zaten en sade indisleri içerir; basit ve molekül formülü aynı olabilir.

Kütle – atom molü – indis ilişkisi

**n(element)=m(element)/M(atom)**. Ders kitabında kullanılan değerler: **C=12, H=1, O=16 g/mol**. Kütleleri doğrudan indis sayma; **önce atom mollerini**, sonra en küçük değere bölerek **oranı** bul. Oranlar 1:1,5:1 ise tümünü 2 ile genişlet: **2:3:2**.

**Örnek:** 24 g C, 6 g H, 16 g O için atom molleri 2, 6, 1’dir; basit formül **C₂H₆O**.

Kütlece yüzde bileşim

Yüzdeler verilmişse **100 g bileşik** al. %40 C, %6,67 H ve %53,33 O için atom molleri yaklaşık 3,33 : 6,67 : 3,33 → **1:2:1**. Böylece basit formül **CH₂O**. Verilen yüzdelerin toplamının yaklaşık %100 olmasına dikkat et.

Formülden yüzde hesabı: **% element = (formüldeki element kütlesi / formül kütlesi)×100**. **C₂H₆O** için toplam kütle **46**; karbonun kütlesi **24**, hidrojeninki **6**, oksijeninki **16 g/mol**. Sonuç **%52,17 C, %13,04 H ve %34,78 O**.

Molekül formülünün bulunması

**n = M(molekül) / M(basit formül)** bağıntısından pozitif tam sayı elde edilir; basit formülün **tüm** indisleri n ile çarpılır. **CH₂O** basit formülünün kütlesi 30 g/mol’dür. Gerçek mol kütlesi 180 g/mol ise n=6 → **C₆H₁₂O₆**; 60 g/mol ise n=2 → **C₂H₄O₂**.

**Kritik ayrım:** Mol kütlesi veya eşdeğer gerçek atom sayısı verisi yoksa genellikle **yalnız basit formül** bulunabilir.

Yanma ürünlerinden element hesabı

Kitaptaki yöntemde tam yanma sırasında oluşan **CO₂, C’yi**; **H₂O, H’yi** belirler.

• **m(C)=m(CO₂)×12/44**; 22 g CO₂ → **6 g C**.
• **m(H)=m(H₂O)×2/18**; 13,5 g H₂O → **1,5 g H**.
• Yalnız **C, H, O** içerdiği bilinen başlangıç maddesinde **m(O)=m(başlangıç)−m(C)−m(H)**.

**Kitap örneği:** 11,5 g bileşikten 22 g CO₂ ve 13,5 g H₂O çıkarsa C=6 g, H=1,5 g, O=4 g. Atom molleri 0,5 : 1,5 : 0,25 → **C₂H₆O**. Başlangıçtaki C ve H toplamı örnek kütlesini karşılasaydı başlangıç bileşiğinde O bulunmayacaktı.

Yanma grafiği ve oksijen dengesi

Tepkime grafiğinde **harcanan X molü = başlangıç X−son X**. Oluşan **CO₂ molünü harcanan X’e bölmek C atom sayısını**, oluşan **H₂O molünü ikiyle çarpıp harcanan X’e bölmek H atom sayısını** verir. Ürünlerdeki O atomlarından **harcanan O₂'nin sağladığı O atomlarını çıkararak** X’in O sayısını bul.

Kitabın grafiğinde 0,2 mol X tüketiliyor; 0,2 mol CO₂ ve 0,4 mol H₂O oluşuyor, 0,2 mol O₂ harcanıyor. Bir mol X başına 1 CO₂, 2 H₂O, 1 O₂ bulunur. C=1, H=4, ürün O atomları 4 ve dış O atomları 2 olduğundan **CH₄O₂**.

Kesirli atom oranlarını düzenleme

Oran **1,5:4:1** ise bütün terimleri 2 ile çarp: **3:8:2**. Yaklaşık **1:2,33:1** ise bütününü 3 ile çarp: **3:7:3**. Yalnız bir indisi yuvarlamak yerine **orantıyı koru**. Kitapta sorbitol için yaklaşık %39,56 C, %7,74 H, %52,7 O’dan **C₃H₇O₃**, mol kütlesi 182 olduğundan **C₆H₁₄O₆** bulunur.

Kısa Özet

**Atom molü → en küçük tam sayı oranı → basit formül.** Ek **mol kütlesi → tam kat n → molekül formülü.** Yanma verisinde **CO₂'deki C, H₂O’daki H, başlangıç kütlesinden farkla O** bulunur. Grafikte **harcanan X ve O₂ miktarını** doğru oku; ürünlerdeki bütün O’nun bileşikten geldiğini sanma.