Atatürk Dönemi İç Politik Gelişmeler Ders Notu

Atatürk Dönemi İç Politik Gelişmeler — Ders Notu

I. ve II. TBMM

**I. BMM, 23 Nisan 1920'de açıldı.** Millî Mücadele'yi yürütmüş, tam bağımsızlığı hedeflemiş ve yeni anayasa yapma yetkisi nedeniyle *kurucu meclis* olarak nitelenmiştir. İçindeki farklı gruplara örnekler: Tesanüt, İstiklal, Islahat, Halk Zümresi ve Müdâfaa-i Hukuk Zümresi.

**10 Mayıs 1921:** Mustafa Kemal Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Grubunu kurdu (**1. Grup**). Muhalif gruplara **2. Grup** dendi. 1. Grup millî irade ve çağdaşlaşmayı, 2. Grup daha gelenekçi tutumu savunuyordu. Tartışmalar üzerine **1 Nisan 1923'te seçimlerin yenilenmesi kararı** alındı.

**II. TBMM, 11 Ağustos 1923'te açıldı.** İlk icraatı Lozan'ı onaylamak oldu. İnkılapların hukuki altyapısını oluşturdu; **1 Ekim 1927'ye kadar** çalıştı.

Çok partili hayatın anlamı

**Fırka = siyasi parti.** Meclis içindeki görüş grupları, program ve örgütü bulunan partilerden farklıdır. Çok partili hayatın amacı farklı görüşlerin temsil edilmesi, hükûmet icraatlarının tartışılması ve denetlenmesidir. Kitabın kanıt metni, tek partili Meclisin denetim bakımından doğurabileceği eksiklikleri vurgular.

Halk Fırkası / Cumhuriyet Halk Fırkası

**9 Eylül 1923:** Mustafa Kemal'in öncülüğünde Halk Fırkası kuruldu. Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Grubunun **dokuz ilkeye dayanan programına** dayanıyordu. Cumhuriyet'in ilanından sonra **Cumhuriyet Halk Fırkası** adını aldı. Yeni Türk devletinin **ilk siyasi partisi** olup **1950'ye kadar** tek parti olarak ülkeyi yönetti.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

**17 Kasım 1924:** Türkiye'nin **ilk muhalefet partisi** TCF kuruldu. Başkan **Kâzım Karabekir**, ikinci başkan **Rauf Orbay**, genel sekreter **Ali Fuat Cebesoy** idi. Program cumhuriyet ve liberalizmi destekliyor, farklı düşünce ve inançlara saygı vurguluyordu.

**13 Şubat 1925:** Şeyh Said İsyanı başladı. **4 Mart 1925:** Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı; İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu. Kanun hükûmete cumhurbaşkanının onayıyla devlet aleyhindeki faaliyetleri yasaklama yetkisi verdi; **1929'a kadar** yürürlükte kaldı. **3 Haziran 1925:** TCF, parti yöneticilerinin isyanla ilişkili olduğu ve dinin siyasete alet edildiği gerekçesiyle kapatıldı. İlk çok partili deneme başarısız oldu.

İzmir suikast girişimi

**16 Haziran 1926:** Mustafa Kemal'e İzmir seyahati sırasında suikast planlandığı ortaya çıktı. Gezi ertelenince **Giritli Şevki**, planı **İzmir Valisi Kâzım Bey'e** bildirdi. İlgili kişiler yakalandı ve yargılandı. Mustafa Kemal olayın ardından Cumhuriyet'in kalıcılığına vurgu yaptı.

Serbest Cumhuriyet Fırkası

**12 Ağustos 1930:** Mustafa Kemal'in teşvikiyle ikinci muhalefet partisi SCF kuruldu. Kurucu başkan **Fethi Bey**, kuruculardan biri **Makbule Hanım** idi. Kuruluş nedenleri: tek partili hayatta denetim eksikliği ve **1929 ekonomik bunalımının** etkileri. Programında cumhuriyetçilik, laiklik, milliyetçilik, kadınlara siyasi haklar ve liberal ekonomi yer aldı.

**17 Kasım 1930:** Fethi Bey parti teşkilatının kontrolünde yaşanan sorunlar nedeniyle SCF'yi **kendi kararıyla feshetti**. Bu, TCF'nin kapatılmasından farklıdır.

Menemen Olayı

**23 Aralık 1930:** Derviş Mehmet ve taraftarlarının başlattığı Menemen Olayı yaşandı. İsyanı bastırmaya çalışan yedek subay **öğretmen Kubilay** öldürüldü. Kitap, olayı çok partili hayata geçişe uygun demokratik ve toplumsal ortamın henüz oluşmadığının göstergelerinden biri olarak değerlendirir.

Kısa Özet

İlk parti **Halk Fırkası**; ilk muhalefet **TCF (Kâzım Karabekir)**; ikinci muhalefet **SCF (Fethi Bey)**. **TCF 1925'te kapatıldı; SCF 1930'da kendi kendini feshetti.** I. Meclis bağımsızlık ve kuruculuk, II. Meclis hukukî kurumsallaşma ve inkılaplarla öne çıkar.