İki Dünya Savaşı Arasındaki Dönemde Dünyada Meydana Gelen Siyasi ve Ekonomik Gelişmeler Ders Notu

İki Dünya Savaşı Arasındaki Dönem — Ders Notu

Barış Düzeninin Kurulması ve Sınırlılıkları

**Paris Barış Konferansı:** Galip devletlerin yön verdiği, **32 devletin katıldığı** savaş sonrası düzen arayışı. Sömürgecilik **manda ve himaye**, savaş tazminatı **tamirat borcu** biçimiyle devam etti. Wilson İlkeleri'ndeki **selfdeterminasyon** ve mağlup devletlerden toprak alınmaması ilkeleri uygulamada ihlal edildi.

**Milletler Cemiyeti:** Wilson'un önerdiği uluslararası barış örgütü; kitapta **10 Ocak 1920, Cenevre, 26 maddelik sözleşme** bilgileri verilir. Hedefleri: iş birliği, uluslararası hukuk, güvenlik ve barış. **Galip devletler lehine güç dengesi**, etkili yaptırım eksikliği ve Mançurya/Habeşistan olaylarına müdahalede yetersizlik, Cemiyetin itibarını zayıflattı. **18 Nisan 1946'da dağıldı.**

**Locarno (1 Aralık 1925):** Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Polonya, Çekoslovakya arasında güvenlik düzenlemesi. **Almanya–Fransa yakınlaşması**, Almanya'nın **1926'da Cemiyete girmesi** önemli sonuçlar.

**Briand–Kellogg (27 Ağustos 1928):** İlk imzacı **dokuz devlet**. Savaş dış politika aracı yapılmayacak, uyuşmazlıklar **barışçı yollarla** çözülecek. **1929 sonunda Türkiye ve SSCB dâhil 46 katılımcı**. SSCB'nin **Litvinov Protokolü** aynı barış amacına yöneliktir. 1930'ların saldırgan politikaları nedeniyle kalıcı sonuç sağlanamadı.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı

**Biriken nedenler:** ABD'de savaş dönemi sanayi/tarım genişlemesi; Avrupa pazarının daralması; üretim–ücret–tüketim uyumsuzluğu; gelirin adaletsiz paylaşımı; büyük şirketlerin yoğunlaşması; bankacılıkta yetersiz düzenleme; krediyle **borsada spekülasyon**. Kitaba göre **hisse fiyatları 4 kat**, üretim **2 katın altında**, millî gelir **yaklaşık üçte bir** artmıştır.

**Kırılma:** **24 Ekim 1929 Perşembe, Wall Street — Kara Perşembe**. Yaz aylarında kredilerin sınırlandırılması çöküşe zemin hazırladı. Başkan **Hoover'ın** müdahaleleri yetersiz kaldı.

**Sonuçlar:** Yaklaşık **9 bin banka** kapandı; hisse senetleri **%75 değer kaybetti**; dünya üretimi **%42**, ticareti **%65** azaldı; yaklaşık **50 milyon işsiz** ortaya çıktı. Ürünler satılamadı, işletmeler kapandı, göç ve barınma sorunları büyüdü. Tarım ürünleri fiyatları için **gıda imhası** yapılması, açlıkla birlikte görüldü. **1933 dip, 1940'ta 1929 düzeyine dönüş** bilgisi önemlidir.

**Tepkiler ve etkiler:** Dış ticarette **kota, gümrük, kliring** gibi korumacı uygulamalar; ABD'de **Roosevelt'in New Deal programı** (işçi hakları, asgari ücret, sendikalaşma, çalışma süresi, toplu pazarlık). Kriz, Almanya'da nazizmin iktidara gelmesi ve İtalya'da faşizmin güçlenmesiyle ilişkilendirilir.

İdeolojiler — Ayrım Tablosu

| İdeoloji | Kitaptaki ayırt edici özellik | |---|---| | **Faşizm** | İtalya; Mussolini; **devletin mutlak üstünlüğü**, **Mare Nostrum** ve Akdeniz'de yayılma | | **Nazizm** | Almanya; Hitler; **ırkçılık ve antisemitizm**, Versay'a karşı çıkış, **Lebensraum** | | **Sosyalizm** | İşçi sınıfı, sınıflar arası eşitsizliğin giderilmesi, **üretim araçlarının toplumsal mülkiyeti** | | **Komünizm** | Marx–Engels; ortak üretim/tüketim, **parti-devlet bütünleşmesi**, 1917 Lenin/Bolşevikler | | **Liberalizm** | Locke–Smith; temel haklar, **hukukun üstünlüğü, güçler ayrımı, temsil ve serbest seçimler** | | **Kapitalizm** | **Özel mülkiyet, sermaye, rekabet, kâr, serbest piyasa** ve özel teşebbüs |

**Sosyal liberalizm**, 19. yüzyıl ortalarından itibaren birey hakları yanında devlete sınırlı sosyal sorumluluk tanımıştır. Kitapta **komünizm, sosyalizmin amaçladığı son aşama** olarak anlatılır; yakın kavramları ayırmak için siyasi örgütlenme boyutuna da bakılır.

Kısa Özet

**1920 Cemiyet → 1925 Locarno → 1928 Briand–Kellogg → 1929 Kara Perşembe.** Sonraki yıllarda büyüyen ekonomik ve siyasi gerilimler, barış girişimlerinin etkisini azalttı. Sınavda belge adlarını, krizin neden-sonuçlarını ve altı ideolojinin ayırt edici kavramlarını birlikte yorumlamak gerekir.