Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Ders Notu

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası — Ders Notu

Temel ilkeler ve dönemler

**Gerçekçi:** Ulaşılabilir hedefler. **Bağımsız:** Siyasi, askerî, ekonomik, adli ve kültürel serbestlik. **Barışçıl:** Zorunlu olmadıkça savaştan kaçınma. **Akılcı:** Bilimsel ve mantıklı değerlendirme. **Millî:** Milletin güvenliği, bağımsızlığı ve refahı. **1923–1930:** Lozan'dan kalan sorunlar. **1930–1938:** Avrupa'da yayılmacılık karşısında güvenlik ve ittifaklar.

Yunanistan: mübadele ve Patrikhane

Lozan'da İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türkleri mübadele dışında bırakıldı. Yerleşik (*etabli*) sayılma tartışması **10 Haziran 1930** antlaşmasıyla çözüldü: iki topluluk yerleşme/doğum tarihine bakılmaksızın yerleşik sayıldı. Patrikhane İstanbul'da, siyasi değil dinî işle görevli kalacaktı. Mübadeleye tabi seçilen **VI. Konstantinos** istifa etti; **Vasil Georgiadis** geldi. Türkiye ekümeniklik iddiasını tanımadı. **Venizelos 1928'de** yakınlaşma başlattı; **30 Ekim 1930'da Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaşma ve Hakem Antlaşması** imzalandı; **1934'te Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterdi**.

İngiltere: Musul

Lozan, Musul'u ikili görüşmelere, sonuç alınamazsa Milletler Cemiyetine bıraktı. **19 Mayıs 1924 Haliç Konferansı** sonuçsuz kaldı. Türkiye **Fethi Bey aracılığıyla plebisit** istedi; İngiltere bunu reddetti. **16 Aralık 1925** Milletler Cemiyetinin kararı Musul'un Irak'ta kalmasıydı. **5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması:** Hakkâri Türkiye'de; Musul, Kerkük ve Süleymaniye İngiliz mandasındaki Irak'ta kaldı. Bazı petrol gelirlerinin **%10'unun 25 yıl Türkiye'ye ödenmesi** kararlaştırıldı. **1936'da VIII. Edward ziyareti** yakınlaşmayı gösterdi.

Fransa: sınır, okullar, hukuk, borçlar, Hatay

**20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması** ilişkileri yakınlaştırdı. **30 Mayıs 1926 sözleşmesi** Hatay hariç Suriye sınırını belirledi. Fransız okullarında Türkçe, tarih, coğrafya ve yurt bilgisi dersleri Türk öğretmenlerce Türkçe okutulacaktı; dinî propaganda yasaklandı. **1926 Bozkurt–Lotus Davası** Türkiye lehine sonuçlandı. **1929'da Adana–Mersin demir yolu** satın alındı. **1928 borç protokolü**, **1933 ödeme kolaylığı**, **1954 son taksit**.

Hatay 1921 düzenlemesiyle Suriye'de kalmıştı. Türkiye meseleyi **1936'da** gündeme taşıdı. **1937 Sandler Raporu:** İç işlerinde bağımsız, dış ilişkilerde bazı koşullarla Suriye'ye bağlı **ayrı varlık**; Türkçe resmî dil, ayrı anayasa, ordusuz yönetim. **2 Eylül 1938 Hatay Devleti:** Tayfur Sökmen başkan, Abdurrahman Melek başbakan. **1939'da Hatay Meclisi Türkiye'ye katılmaya karar verdi.**

SSCB ve Milletler Cemiyeti

**16 Mart 1921 Moskova Antlaşması** Türkiye–Sovyet yakınlaşmasının temelidir. **17 Aralık 1925'te** tarafsızlık ve saldırmazlık antlaşması imzalandı. 1930'lardaki Batı yakınlaşması ilişkileri zayıflattı. Türkiye, Milletler Cemiyetinin Musul tutumu ve Sovyet çekinceleri nedeniyle başlangıçta üyeliğe yaklaşmadı. **6 Temmuz 1932 İspanya'nın daveti**, **18 Temmuz 1932 Türkiye'nin üyeliği**.

Güvenlik düzenlemeleri

**Balkan Antantı, 9 Şubat 1934 / Atina:** Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya. Karşılıklı sınır güvenliği. Bulgaristan ve Arnavutluk katılmadı.

**Montrö, 20 Temmuz 1936:** Lozan'daki Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, Türk askerinin Boğazlarda bulunması ve Türkiye'nin savunması mümkün oldu; ticaret gemileri serbest, savaş gemileri sınırlı geçer.

**Sadabat Paktı, 8 Temmuz 1937 / Tahran:** Türkiye, İran, Irak, Afganistan. Saldırmama, iç işlerine karışmama, sınırların dokunulmazlığı. Suriye katılmadı.

Atatürk'ün ölümü ve cumhurbaşkanlığı

**10 Kasım 1938, saat 09.05:** Atatürk Dolmabahçe'de vefat etti. **11 Kasım 1938:** TBMM, İsmet İnönü'yü ikinci cumhurbaşkanı seçti. Atatürk'ün naaşı **21 Kasım 1938'de Etnografya Müzesine**, **10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e** nakledildi.

Kısa Özet

Dış politikada bağımsızlık, millî çıkar ve barış temel alındı. Yunanistan'la 1930 yakınlaşması, Musul'un 1926'da sınır dışında kalması, Hatay'ın 1938–1939'da aşamalı çözümü, 1932 üyelik, 1934 Balkan Antantı, 1936 Montrö ve 1937 Sadabat Paktı ana kronolojiyi oluşturur.