II. Dünya Savaşı Sürecinde Türkiye Ders Notu

II. Dünya Savaşı Sürecinde Türkiye — Ders Notu

Dış politikanın amacı

**İsmet İnönü Dönemi'nde (1939–1945)** temel hedef, Türkiye'nin **toprak bütünlüğünü** ve güvenliğini koruyarak savaşa **fiilen katılmamaktı**. Stratejik konumu sebebiyle hem Mihver hem Müttefik baskısı görüldü. **Denge politikası**, savaşın değişen şartlarında ülkenin güvenliğini öncelemek anlamına gelir.

1939–1941: Güvenlik ve ticaret

• **12 Mayıs 1939:** Türk-İngiliz Ortak Deklarasyonu; Fransa'yla benzeri açıklama.
• **19 Ekim 1939:** **Ankara Paktı** (Türkiye–İngiltere–Fransa); savunma ve Balkan güvenliği.
• **18 Haziran 1941:** **Türk-Alman Saldırmazlık Paktı**; Alman birliklerinin Türkiye sınırına yaklaşmasının yarattığı güvenlik kaygısı.
• **9 Ekim 1941:** Almanya'ya **krom satışı** öngören ticaret antlaşması.

Türkiye'nin bu düzenlemeleri savaşa askerî katılım kararı değildir.

1943: Türkiye'yi savaşa sokma girişimleri

• **30–31 Ocak Adana:** **Churchill–İnönü**; Türkiye'nin savaşa katılması istendi, sonuç alınamadı.
• **18 Ekim–1 Kasım Moskova:** İngiltere–ABD–SSCB; 1943 bitmeden Türkiye'nin savaşa girmesi yönünde karar.
• **22–26 Kasım I. Kahire:** Kararların iletilmesi, Ege'deki üslerin kullanımı talebi; Türkiye **askerî yardım ve toprak bütünlüğü güvencesi** aradı.
• **28 Kasım–1 Aralık Tahran:** Türkiye'nin savaşa katılması isteği tekrarlandı.
• **4–6 Aralık II. Kahire:** **İnönü–Churchill–Roosevelt**; Türkiye **silah ve donanım sağlanması şartıyla** prensipte katılmayı kabul etti; hazırlık görüşmeleri başarısız kaldı.

1944–1945: Savaş dışında kalırken konum değiştirme

**20 Nisan 1944:** Almanya'ya krom sevkiyatı kesildi. **2 Ağustos 1944:** Almanya ile bütün ilişkiler kesildi. **23 Şubat 1945:** Almanya ve Japonya'ya savaş ilan edildi. Amaç, **San Francisco Konferansı ve BM'nin kurucu üyeleri** arasında yer almaktı; **fiilî çatışmaya girilmedi**.

İç politik ve kültürel gelişmeler

• **17 Nisan 1940 Köy Enstitüleri Kanunu:** Köy okullarına öğretmen yetiştirme; tarım ve üretim tekniklerini geliştirme; **Hasan Âli Yücel** dönemindeki eğitim çalışmaları.
• **1944–1947 Irkçılık-Turancılık Davası:** Tutuklamalar, bazı aydınların üniversitelerden uzaklaştırılması, gazete ve dergilerin kapanması.
• **7 Ocak 1946 Demokrat Parti:** Savaş sonrasında demokrasi anlayışının güçlenmesinin Türkiye'ye yansıması.
• Savaş yıllarında **tek parti yönetimi** sürerken TBMM'de hükûmeti denetlemeye dönük müstakil grup da bulunuyordu.

Ekonomik ve toplumsal yansımalar

**Seferberlik**, üretici nüfusu silahaltına aldı. **Bütçenin %60'ı askerî giderlere** ayrıldı; sağlık ve bayındırlık yatırımları daraldı. Nakliye araçlarına el konulması ticareti ve sevkiyatı zorlaştırdı. Fazla para basılması **enflasyon ve pahalılığı** artırdı. Üretim kaybı ve ithalat güçlüğü mal darlığına yol açtı; **II. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanamadı**.

**Karne**, kıt ürünün sınırlı ve nispeten eşit dağıtılmasıdır. **Narh**, resmî fiyat sınırlandırmasıdır; **karaborsa**, ürünün kurallar dışında yüksek fiyatla satılmasıdır. Ekmek karneye bağlandı; **1943'ten itibaren** başka tüketim maddeleri de karneyle alınmaya başladı. Pahalılık, yetersiz beslenme ve ilaç darlığı; salgınlar, asayiş ve aile sorunlarıyla birlikte yaşandı. Bazı büyük üreticiler **savaş zenginleri** arasında yer aldı; dar gelirlilerin yükü arttı.

Üç önemli düzenleme

1. **Millî Korunma Kanunu — 18 Ocak 1940:** Ekonomiye olağanüstü müdahale, fiyatları denetleme, mal darlığı ve karaborsayla mücadele. Narh uygulandı; beklenen sonuç tam alınamadı.
2. **Varlık Vergisi — 11 Kasım 1942:** Savaşın olağanüstü kazanç ve servetlerinden bir defalık vergi alınması; ödeyemeyenlerin Aşkale'ye çalışmaya gönderilmesi; **1944'te kaldırılması**.
3. **Toprak Mahsulleri Vergisi — 7 Haziran 1943:** Çiftçiden ürününün **%10'u**, ürünle veya parayla. Özellikle yoksul çiftçiler ekonomik olarak zorlandı.

**1943–1945'te** Müttefiklerle yakınlaşma sonucu ödünç verme–kiralama düzeninden yararlanmanın üretim ve ihracata katkısından söz edilir; bu, savaşın genel ekonomik kayıplarını ortadan kaldırmaz.

Fiyat verilerini okuma

Kitap tablosunda **şeker: 28 → 208,50 kuruş**, **zeytinyağı: 51,58 → 294,50 kuruş**, **kömür: 5,33 → 13,75 kuruş** (1938→1944). Ürünlerde belirgin ama aynı oranda olmayan artışlar vardır. **Kaç katına çıktığı = son/ilk**; **net yüzde değişim = (son−ilk)/ilk ×100**. Şekerin fiyatı yaklaşık **7,45 katına** çıkmıştır.

Kısa Özet

**1939 Batı'yla pakt → 1941 Almanya'yla saldırmazlık ve ticaret → 1943 katılma baskısı → 1944 ilişkileri kesme → 1945 savaş ilanı (fiilî savaş yok)**. İçeride Köy Enstitüleri ve savaş sonrası siyasal açılım; ekonomide seferberlik, pahalılık, karne, müdahale ve ağır vergi yükü dönemin temel başlıklarıdır.