Garip Akımı Ders Notu

Garip Akımı – Ders Notu

1. Akımın Ortaya Çıkışı ve Adlandırılması

**Garip (I. Yeni)**, Cumhuriyet Dönemi Türk şiirinde alışılmış şiir beklentilerine karşı gündelik yaşantıyı ve günlük konuşma dilini öne çıkaran anlayıştır. Akımın adı, **Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat Horozcu ve Melih Cevdet Anday'ın** birlikte yayımladığı **Garip** kitabından gelir. Kitabın **ön sözü** yeni şiire ilişkin görüşleri açıkladığı için **bildiri** niteliğindedir. Ön sözün **yazarı Orhan Veli**, yayımlanış şekli **imzasız**dır. Akımın kurulmasını, kitap–ön söz–temsilci ilişkisini bozmadan öğrenmek gerekir.

Kitapta şiirlerin temaları arasında **yaşama sevinci, sevgi, çocukluk, sıradan insanların hayatı ve yalnızlık** sayılır. Bu çeşitlilik, Garip'in 'yalnızca şaka yapan' veya 'yalnızca eğlenceli' şiirlerden oluştuğu düşüncesini geçersiz kılar. Garip, hayatın günlük yönlerini şiire katarken ciddi duyguları da işleyebilir.

2. Şiirin Dil ve Biçim Özellikleri

**Günlük konuşma dili:** Uzun ve yapay süslü söyleyişler yerine konuşmanın rahat akışı seçilir. **Şairane söyleyişten uzaklaşma:** Sırf şiire özgü olduğu varsayılan hazır, süslü kalıplara mecbur olmamaktır. **Sıradan insan ve konu:** Deniz kıyısında yürümek, yaşamak, sevmek, hasret duymak, çocukluk veya yalnızlık gibi durumlar da şiire girebilir.

**Ölçü ve kafiye:** Akımın şairleri kitapta anlatıldığı üzere söz oyunları ile geleneksel ölçü ve kafiye bağlayıcılığını reddederek şiir yazmışlardır. **Ahenk:** Bu tercih müziği ve ses düzenini bütünüyle ortadan kaldırmaz. Orhan Veli'nin ön sözündeki anlayışa göre ahenk **vezin ve kafiye dışında da kurulabilir**. Sözcük dizilişi, uygun tekrar, konuşma akışı ve metnin genel tonu birlikte düşünülür.

**Bütünsel şiir:** Melih Cevdet Anday için verilen anahtar, **dize güzelliği değil bütün güzelliğidir**. Tek bir güzel ses ya da çarpıcı dizeyi çıkarıp şiirin geri kalanından koparmak bu yaklaşımın temelini açıklayamaz. Kitap, Garip'in şiiri kelimelerle kurulan bir sanat saydığını ve şiirde başka sanatlardan yararlanılmasına karşı çıktığını belirtir. Bunu şiirde her tür görünüş, duygu ve çağrışımın yasaklanması olarak yorumlama: *Gün Olur* duyusal görüntülerle doludur.

3. *Gün Olur* – Orhan Veli Kanık

Şiirde gündelik kıyı hayatının **ağ, ada, deniz, kuş, martı** gibi ayrıntıları duyular yoluyla canlandırılır. **Koku**ya ilişkin deniz ağı ayrıntısı, görülen manzara ve duyulan ses çağrışımlarıyla birleşir. Güneş ve mavi, görüntü ile ruh hâli arasındaki bağı kuvvetlendirir. Söyleyici farklı zamanlarda değişen duygu durumlarını duyurur. Aynı zaman ifadesinin yinelemesi hem **ritim** hem **anlamda süreklilik** sağlar.

**Açık ileti:** Metinde doğrudan anılan günlük hayat unsurları. **Örtük ileti:** Bu unsurların birleşmesiyle sezilen yaşama sevinci veya özgürleşme isteği gibi gerekçeli yorumlar. Açık ve örtük iletiler yorumlanırken dize düzeyindeki kanıt ile okur yorumunu ayırmak gerekir.

**Orhan Veli – temel biyografi ve eser:** **1914–1950**; Garip tarzı şiirleri **1937'de Varlık**ta; **Yaprak** dergisi **1949–1950**; şiir kitapları **Garip, Vazgeçemediğim, Destan Gibi, Yenisi, Karşı**; ölümünden sonraki derleme **Bütün Şiirleri**; **La Fontaine'in Masalları** çevirisi. *Gün Olur* kitabın ana Garip örneğidir.

4. *Alaturka* – Melih Cevdet Anday

Şiir **Rahatı Kaçan Ağaç**ta yayımlanmıştır. Şiirde söyleyici, günlük hayatta rastlanan derdine yeni ve gösterişli sözler aramak yerine tanınan, **hazır şarkılardan** yararlanmak ister. Metindeki eski tamlamalar (örneğin **dil-i biçâre**, **baht-ı siyâh**) **şarkıların bilinen söyleyişleriyle** ilişkili olarak yorumlanır; bunlar günlük dil tercihini toptan geçersiz kılmaz. Şiir, **şairane kalıplardan uzak durma** ve **sıradan konuyu** işleme özelliğiyle Garip'e bağlanır.

**Konu:** Şair tabiatına seslenerek derdi tanıdık şarkılarla dile getirme arayışı. **Tema:** Ayrılık, özlem, dert ve anlaşılma isteği çevresinde yorumlanabilir. **Söyleyici:** Şiirin içindeki konuşan sestir; doğrudan şairin öz geçmişiyle özdeşleştirilmez. **Ahenk:** Yalnız kafiye arayarak değil, sesleniş, konuşma akışı ve şarkı göndermelerinin oluşturduğu bütünden hareketle incelenir.

5. Melih Cevdet'in Sanat Hayatında Değişim

**1936:** Varlık'ta **Ukde** ile edebî hayata giriş. **1937:** Garip şiirleri. **1941:** Ortak Garip kitabı. **1948:** **Tohum** şiiriyle Garip'ten ayrılıp **toplumcu şiire yöneliş**. **1989:** **Güneşte** kitabında felsefi **ara şiir dili**. Bunlar aynı şairin **zaman içinde değişen** sanat anlayışını gösterir. Şairi 'her dönemi Garip' veya 'her eseri toplumcu' biçiminde tek kalıba yerleştirmek doğru olmaz.

**Anday'ın eser ve türleri:** **Rahatı Kaçan Ağaç, Telgrafhane, Kolları Bağlı Odysseus, Güneşte, Yağmurun Altında** şiir; **Aylaklar, Gizli Emir** roman; **İçerdekiler, Mikado'nun Çöpleri** tiyatro; **Doğu-Batı, Konuşarak** deneme; **Akan Zaman Duran Zaman** anıdır. **Garip** ortak şiir kitabında yer alan ad olarak da bilinmelidir.

6. Karşılaştırma Metinleri ve Çıkarımlar

**Âsaf Hâlet Çelebi – HE:** Ferhat/Şirin çağrışımları, sesin ve yazılışın öne çıktığı ifade; *Gün Olur*un duyusal günlük hayatından farklıdır. **Yusuf Ziya Ortaç – Bir Gün:** Tabiat ve ona katılma arzusuyla kurulu bir metin; *Alaturka* daha çok bilindik şarkılarla ifade edilen kişisel derdi vurgular. **Cahit Irgat – Rüzgârlarım Konuşuyor XIII:** Çocuğun savaş araçlarına mesafesi ve yaşama isteği; *Alaturka*daki konudan farklıdır. **Gülten Akın – Yalnızlık Camları:** Kent, ayrılık ve yalnızlık duyguları. **Behçet Necatigil – Yorum Korkusu:** Bir söz veya eylemin sürekli yorumlanmasına duyulan baskı. Kitap bunları Garip'in üç kurucu şairine eklememiş, **karşılaştırma için** vermiştir.

7. Sınavda Kullanılacak Temel Karşılaştırmalar

• **Garip'in ölçüsü:** Kalıp uyak ve vezin zorunluluğundan uzak durma; **şiirdeki ahengi** bütün içinde kurma.
• **Şiirdeki insan:** Soyut kahraman zorunluluğu yok; sıradan insanın yaşantısı da şiir konusu olur.
• **Gün Olur:** Duyu, renk, günlük hayat, tekrar, değişen ruh hâli.
• **Alaturka:** Tanıdık şarkılar, sıradan dert, rahat söyleyiş, şarkı sözlerini bağlama göre okuma.
• **Orhan Veli:** Ön söz, *Gün Olur*, 1937 Varlık, Yaprak ve şiir kitapları.
• **Melih Cevdet:** *Alaturka* / *Rahatı Kaçan Ağaç*; 1948 sonrası toplumcu yöneliş; 1989 felsefi ara şiir dili.
• **Oktay Rifat:** Garip kitabının ve akımın üçüncü kurucu adı; kitabın bu alt bölümündeki ana okuma şiirleri Orhan Veli ile Melih Cevdet'e aittir.

Kısa Özet

**Garip = I. Yeni.** Ortak kitabın üç şairi **Orhan Veli–Oktay Rifat–Melih Cevdet**; **imzasız ön söz Orhan Veli'nin**. Öne çıkan özellikler **gündelik dil, sıradan insan, şairaneye karşı duruş, ölçü–kafiyenin zorunlu sayılmaması, bütünsel ahenk**. *Gün Olur* **duyu ve yaşama izlenimi**, *Alaturka* **bilindik şarkılar ve gündelik dert** bağlantısıyla okunur. Anday'ın Garip sonrasındaki değişimi **Tohum (1948)** ve **Güneşte (1989)** bilgileriyle hatırlanır.