AYT Coğrafya Doğal Afetler Konu Anlatımı

Doğal Afetler

Doğal afet; doğada meydana gelen bir olayın insan yaşamını, yerleşmeleri, ekonomik faaliyetleri ve altyapıyı ciddi biçimde etkilemesi sonucunda ortaya çıkan büyük kayıp ve zarar durumudur. Deprem, volkanik patlama, tsunami, sel, taşkın, heyelan, çığ, kuraklık, fırtına, kasırga ve orman yangınları doğal süreçlerle ilişkili tehlikelere örnektir.

Afet Riski

Afet riski genel olarak:

• tehlike
• maruziyet
• kırılganlık

unsurlarının birleşimiyle artar.

Tehlike:

• depremin
• selin
• heyelanın
• fırtınanın

oluşma ve zarar verme potansiyelidir.

Maruziyet:

• insanların
• yapıların
• ekonomik faaliyetlerin

tehlikeli alanda bulunmasıdır.

Kırılganlık:

• yapıların dayanıksızlığı
• yoksulluk
• altyapı eksikliği
• hazırlıksızlık
• plansız kentleşme

gibi zarar görebilirliği artıran özelliklerdir.

Afetlerin Sınıflandırılması

Doğal afetler oluşum süreçlerine göre genel olarak:

• jeolojik
• jeomorfolojik
• hidrolojik
• meteorolojik
• klimatolojik
• biyolojik

başlıklarında ele alınabilir.

Jeolojik Afetler

Jeolojik kökenli afetler:

• deprem
• volkanik patlama
• tsunamiye yol açabilen deniz tabanı hareketleri

gibi yer kabuğu süreçleriyle ilişkilidir.

Deprem

Deprem, yer kabuğunda biriken enerjinin kırılma ve faylanma sonucu aniden açığa çıkmasıyla oluşan sarsıntıdır.

Depremler en çok:

• aktif fay zonlarında
• levha sınırlarında

yoğunlaşır.

Deprem Odağı ve Merkez Üssü

Odak:

• depremin yer içinde başladığı noktadır.

Merkez üssü:

• odağın yeryüzündeki izdüşümüdür.

Büyüklük ve Şiddet

Depremin büyüklüğü:

• açığa çıkan enerjiyle ilişkilidir
• sismik kayıtlarla belirlenir

Depremin şiddeti:

• belirli bir yerde oluşturduğu etki ve hasarla ilişkilidir
• yapı kalitesi, zemin ve uzaklık gibi faktörlerden etkilenir

Deprem Hasarını Artıran Faktörler

• dayanıksız yapılar
• yumuşak ve suya doygun zeminler
• fay hattına yakınlık
• yüksek yapı yoğunluğu
• plansız kentleşme
• hazırlıksızlık
• altyapı yetersizliği

Zemin Sıvılaşması

Suya doygun gevşek zeminler güçlü deprem sırasında taşıma gücünü kaybedebilir.

Bu olaya sıvılaşma denir.

Sonuçları:

• yapıların oturması
• eğilmesi
• altyapının zarar görmesi

olabilir.

Türkiye’de Deprem Riski

Türkiye:

• Alp-Himalaya deprem kuşağında bulunur
• aktif fay sistemlerine sahiptir

Başlıca fay sistemleri:

• Kuzey Anadolu Fay Zonu
• Doğu Anadolu Fay Zonu
• Batı Anadolu’daki graben ve aktif fay sistemleri

Kuzey Anadolu Fay Zonu

Türkiye’nin kuzeyinde doğu-batı doğrultusunda uzanan önemli aktif fay sistemidir.

Marmara ve Kuzey Anadolu’daki birçok yerleşim için önem taşır.

Doğu Anadolu Fay Zonu

Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun bazı kesimlerinde önemli deprem kaynağıdır.

Batı Anadolu

Batı Anadolu:

• gerilme tektoniği
• graben sistemleri
• aktif faylar

nedeniyle deprem açısından hareketlidir.

Depreme Karşı Alınabilecek Önlemler

Afet öncesi:

• sağlam zemin araştırması
• deprem yönetmeliğine uygun yapı
• yapı denetimi
• kentsel dönüşüm
• kritik altyapının güçlendirilmesi
• afet eğitimi
• acil durum planı

Afet sırasında:

• güvenli davranış
• panikten kaçınma

Afet sonrasında:

• arama kurtarma
• sağlık
• barınma
• altyapı onarımı
• psikososyal destek

Tsunami

Tsunami; çoğunlukla deniz tabanında meydana gelen büyük depremler, volkanik hareketler veya deniz altı heyelanları sonucu oluşan uzun dalga boylu deniz dalgalarıdır.

Açık denizde:

• dalga yüksekliği düşük olabilir
• hız çok yüksek olabilir

Kıyıya yaklaşınca:

• dalga hızı azalır
• dalga yüksekliği artabilir

Volkanik Afetler

Volkanik patlamalar:

• lav
• kül
• piroklastik akıntı
• volkanik gaz
• lahar

gibi tehlikeler oluşturabilir.

Volkanik faaliyetlerin yoğun olduğu alanlar:

• levha sınırları
• sıcak nokta alanları

ile ilişkilidir.

Heyelan

Heyelan; kaya, toprak veya ayrışmış malzemenin yer çekimi etkisiyle yamaç boyunca aşağı hareket etmesidir.

Heyelanı kolaylaştıran:

• eğimin fazla olması
• zeminin suya doyması
• yoğun yağış
• tabakaların eğim yönünde uzanması
• yol ve kazı çalışmaları
• bitki örtüsünün tahribi

gibi faktörlerdir.

Türkiye’de Heyelan

Türkiye’de heyelan:

• özellikle Doğu Karadeniz’de
• eğimli arazi
• fazla yağış
• ayrışmış malzeme

nedeniyle sık görülür.

Kaya Düşmesi

Kaya düşmesi:

• dik yamaçlardan
• kaya bloklarının

yer çekimiyle kopup düşmesidir.

Nedenleri:

• donma-çözülme
• deprem
• ayrışma
• yol kazıları

olabilir.

Çığ

Çığ; kar kütlesinin eğimli yamaç boyunca hızla aşağı hareket etmesidir.

Çığ riskini artıran:

• dik yamaç
• fazla kar
• tabakalı kar örtüsü
• ani sıcaklık değişimi
• titreşim
• kar örtüsünün dengesizleşmesi

Türkiye’de Çığ

Türkiye’de özellikle:

• Doğu Anadolu
• yüksek ve kar yağışlı dağlık alanlar

çığ riski açısından önemlidir.

Sel ve Taşkın

Sel:

• kısa sürede oluşan
• hızlı yüzey akışıyla ilişkili
• genellikle ani gelişen

su baskını olaylarını ifade eder.

Taşkın:

• akarsuyun yatağından çıkarak çevre alanları kaplamasıdır.

Günlük kullanımda kavramlar çoğu zaman birlikte anılır; coğrafi olarak süreçleri ayırmak yararlıdır.

Sel ve Taşkını Artıran Faktörler

Doğal:

• şiddetli yağış
• hızlı kar erimesi
• dik eğim
• doygun zemin

Beşerî:

• dere yataklarına yapılaşma
• betonlaşma
• yağmur suyu altyapısı yetersizliği
• ormansızlaşma
• yanlış arazi kullanımı

Kuraklık

Kuraklık; belirli bir dönemde su arzının normal koşulların altına düşmesiyle oluşan uzun süreli su yetersizliği durumudur.

Kuraklık türleri:

• meteorolojik kuraklık
• tarımsal kuraklık
• hidrolojik kuraklık

Meteorolojik Kuraklık

Yağışların uzun dönem ortalamasının altında kalmasıyla ilişkilidir.

Tarımsal Kuraklık

Toprak neminin bitkilerin su ihtiyacını karşılayamamasıyla ilgilidir.

Hidrolojik Kuraklık

Akarsu, göl, baraj ve yer altı suyu seviyelerinin düşmesiyle ilişkilidir.

Fırtına

Fırtına, çok güçlü rüzgârların oluşturduğu meteorolojik tehlikedir.

Sonuçları:

• çatı uçması
• ağaç devrilmesi
• ulaşım aksamaları
• denizlerde tehlike
• elektrik kesintileri

olabilir.

Tropikal Siklonlar

Tropikal siklonlar:

• sıcak tropikal okyanuslarda
• düşük basınç çevresinde
• güçlü rüzgâr ve yoğun yağışla

oluşan büyük fırtına sistemleridir.

Bölgesel adlandırmalar:

• hurricane
• typhoon
• cyclone

şeklinde değişebilir.

Tropikal Siklonların Koşulları

Genel olarak:

• sıcak deniz yüzeyi
• yeterli nem
• Coriolis etkisi
• uygun atmosferik koşullar

gereklidir.

Bu nedenle Ekvator’un hemen üzerinde Coriolis etkisi çok zayıf olduğundan tropikal siklonlar genellikle tam Ekvator çizgisinde oluşmaz.

Hortum

Hortum; gök gürültülü fırtına sistemleri içinde gelişebilen, dar alanlı ve çok güçlü dönen hava sütunudur.

Tropikal siklondan:

• daha küçük ölçekli
• çok daha dar alanlı

olmasıyla ayrılır.

Dolu ve Şiddetli Yağış

Dolu:

• tarım ürünlerine
• araçlara
• çatılara

zarar verebilir.

Şiddetli yağış:

• sel
• taşkın
• heyelan

riskini artırabilir.

Sıcak Hava Dalgaları

Uzun süreli aşırı sıcak dönemleri:

• insan sağlığını
• tarımı
• su kaynaklarını
• enerji talebini
• yangın riskini

etkileyebilir.

Kentlerde ısı adası etkisi sıcak hava dalgalarının sağlık etkisini artırabilir.

Soğuk Hava ve Don

Aşırı soğuklar:

• ulaşımı
• enerji altyapısını
• tarımı
• insan sağlığını

olumsuz etkileyebilir.

Don olayları özellikle tarımsal üretimde büyük kayıplara neden olabilir.

Orman Yangınları

Orman yangınları:

• yıldırım
• insan ihmali
• kasıt
• elektrik hatları
• tarımsal faaliyetler

gibi nedenlerle başlayabilir.

Yangının yayılmasını etkileyen:

• sıcaklık
• nem
• rüzgâr
• yakıt miktarı
• topoğrafya

gibi faktörlerdir.

Türkiye’de Orman Yangını Riski

Türkiye’de özellikle:

• Akdeniz
• Ege

kıyılarında yaz kuraklığı, yüksek sıcaklık ve yanıcı bitki örtüsü yangın riskini artırır.

Afetlerin Birbirini Tetiklemesi

Doğal afetler bağımsız olmak zorunda değildir.

Örnek:

• deprem → tsunami
• deprem → heyelan
• şiddetli yağış → sel
• şiddetli yağış → heyelan
• volkanik patlama → lahar
• kuraklık → yangın riskinde artış

Afetlerin Dağılışında Coğrafi Faktörler

Afet türleri her yerde aynı değildir.

Levha sınırları:

• deprem
• volkanizma

Tropikal okyanuslar:

• tropikal siklon

Dağlık karasal alanlar:

• çığ

Eğimli ve yağışlı alanlar:

• heyelan

Kurak ve yarı kurak bölgeler:

• kuraklık

Alçak taşkın ovaları:

• taşkın

Afet Yönetimi

Afet yönetimi yalnız afet sonrasındaki müdahaleden oluşmaz.

Temel aşamalar:

• risk azaltma
• hazırlık
• müdahale
• iyileştirme

Risk Azaltma

Afet gerçekleşmeden önce:

• yapı güçlendirme
• tehlike haritaları
• arazi kullanım planlaması
• taşkın yatağını boş bırakma
• erken uyarı sistemleri
• eğitim

gibi uygulamalardır.

Hazırlık

• tatbikat
• acil durum planı
• afet çantası
• iletişim planı
• tahliye planı
• kurumlar arası koordinasyon

hazırlık çalışmalarıdır.

Müdahale

Afetten hemen sonra:

• arama kurtarma
• sağlık
• yangın söndürme
• tahliye
• acil barınma

gibi faaliyetler yürütülür.

İyileştirme

Afet sonrasında:

• altyapının yeniden kurulması
• konutların güvenli biçimde yapılması
• ekonomik faaliyetlerin canlandırılması
• psikososyal destek

iyileştirme sürecine girer.

Erken Uyarı Sistemleri

Erken uyarı:

• tsunami
• sel
• tropikal siklon
• bazı fırtına türleri

gibi afetlerde can kaybını azaltabilir.

Deprem erken uyarısı ise depremin günler öncesinden tahmini değildir; deprem başladıktan sonra hızlı dalgaları algılayarak daha güçlü sarsıntı gelmeden kısa süreli uyarı sağlayabilir.

Afet Tahmini ve Afet Riski Haritaları

Bazı afetlerde:

• meteorolojik gözlem
• uydu
• radar
• akarsu ölçümü

ile kısa vadeli tahmin mümkündür.

Depremde ise:

• hangi fayların riskli olduğu
• uzun dönemli olasılık
• zemin özellikleri

değerlendirilebilir; ancak depremin kesin gün ve saati güvenilir biçimde önceden belirlenemez.

Afet Risk Haritaları

Risk haritalarında:

• aktif faylar
• taşkın alanları
• heyelan sahaları
• çığ koridorları
• zemin özellikleri
• nüfus ve yapı yoğunluğu

birlikte değerlendirilebilir.

Afetlerde Arazi Kullanımı

Yanlış arazi kullanımı riski artırır.

Örnek:

• dere yatağına yapılaşma → taşkın riski
• dik yamaçta yapılaşma → heyelan riski
• gevşek dolgu zemin → deprem hasarı
• çığ koridoru → çığ riski

İklim Değişikliği ve Afetler

İklim değişikliği:

• aşırı sıcak
• kuraklık
• bazı bölgelerde aşırı yağış
• orman yangını havası
• kıyı taşkını

risklerini değiştirebilir.

Ancak her tekil hava olayının doğrudan iklim değişikliğiyle açıklandığı söylenemez.

Şehirleşme ve Afet Riski

Hızlı ve plansız kentleşme:

• nüfusu tehlikeli alanlarda yoğunlaştırabilir
• geçirimsiz yüzeyleri artırabilir
• tahliye ve acil müdahaleyi zorlaştırabilir
• altyapı üzerindeki baskıyı büyütebilir

Bu nedenle:

• kentsel planlama
• yapı denetimi
• açık toplanma alanları
• dayanıklı altyapı

önemlidir.

Afet Dayanıklılığı

Dayanıklılık:

• bir toplumun afete hazırlanma
• etkisini azaltma
• müdahale etme
• toparlanma

kapasitesidir.

Dayanıklılığı artıran:

• eğitim
• güçlü kurumlar
• güvenli yapı stoku
• ekonomik kaynak
• sosyal dayanışma
• erken uyarı
• veri ve teknoloji

Türkiye’de Başlıca Doğal Afetler

Türkiye’de öne çıkan afetler:

• deprem
• sel ve taşkın
• heyelan
• çığ
• kuraklık
• orman yangını
• fırtına
• dolu

gibi afetlerdir.

Bölgesel Eğilimler

Marmara ve aktif fay kuşakları:

• deprem

Doğu Karadeniz:

• heyelan
• sel

Doğu Anadolu’nun yüksek kesimleri:

• çığ
• deprem

Akdeniz ve Ege:

• orman yangını
• sel
• bazı alanlarda deprem

İç Anadolu ve Güneydoğu’nun kurak alanları:

• kuraklık

Afetlerde Eğitim ve Toplum

Afet eğitimi:

• doğru davranış
• tahliye
• ilk yardım
• risk farkındalığı
• yanlış bilgiyle mücadele

açısından önemlidir.

Toplum temelli afet yönetimi:

• yerel halkı
• belediyeleri
• sivil toplumu
• gönüllüleri

sürece katar.

Ekonomik Etkiler

Afetler:

• üretimi durdurabilir
• altyapıyı bozabilir
• turizmi etkileyebilir
• tarımsal kayıp oluşturabilir
• sigorta maliyetini artırabilir
• kamu harcamalarını yükseltebilir

Afetler ve Göç

Büyük afetler:

• geçici yer değiştirme
• kalıcı göç
• kırsal geçim kaybı
• kent içi nüfus hareketi

oluşturabilir.

Kuraklık gibi yavaş gelişen afetler de ekonomik göçü etkileyebilir.

Afet Sonrası Yeniden Yapılanma

Yeniden yapılanmada:

• aynı kırılganlıkları tekrar üretmemek
• daha güvenli yapılaşmak
• riskli alanlardan kaçınmak
• altyapıyı dayanıklı kurmak

önemlidir.

Bu yaklaşım “daha iyi yeniden inşa” anlayışıyla ilişkilidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Her doğal olay afet değildir.
2. Afet riski tehlike, maruziyet ve kırılganlıkla ilişkilidir.
3. Deprem büyüklüğü ile şiddeti aynı değildir.
4. Odak yer içinde, merkez üssü yeryüzündedir.
5. Sıvılaşma gevşek ve suya doygun zeminlerde önemlidir.
6. Türkiye’de deprem riski her yerde eşit değildir.
7. Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu aktif tektonik alanlardır.
8. Deprem önlenemez; deprem kayıpları azaltılabilir.
9. Her deniz depremi tsunami oluşturmaz.
10. Heyelan için eğim ve suya doygunluk önemlidir.
11. Doğu Karadeniz heyelan açısından risklidir.
12. Çığ karla kaplı eğimli yamaçlarda oluşur.
13. Kentleşme sel riskini betonlaşma ve drenaj sorunlarıyla artırabilir.
14. Kuraklık çoğu zaman yavaş gelişen afettir.
15. Hurricane, typhoon ve cyclone aynı temel tropikal siklon türünün farklı bölgesel adlarıdır.
16. Hortum ile tropikal siklon aynı ölçekli olay değildir.
17. Şiddetli yağış hem seli hem heyelanı tetikleyebilir.
18. Yangının başlama nedeni ile yangın riskini artıran hava koşulları farklıdır.
19. Afet yönetimi yalnız müdahale değildir.
20. Risk azaltma afet öncesi yapılır.
21. Erken uyarı kesin uzun vadeli tahmin değildir.
22. Depremin kesin gün ve saati güvenilir biçimde önceden belirlenemez.
23. Risk haritası yalnız doğal tehlikeyi değil maruziyet ve kırılganlığı da içerebilir.
24. İklim değişikliği bazı afet risklerini değiştirebilir.
25. Afet dayanıklılığı kayıpları azaltır.
26. Afet sonrası yeniden yapılanmada daha güvenli planlama gerekir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce olayın afet mi, tehlike mi olduğunu ayır.
2. Risk sorusunda tehlike + maruziyet + kırılganlığı düşün.
3. Depremde büyüklük-şiddet ayrımını yap.
4. Suya doygun gevşek zemin → sıvılaşma.
5. Doğu Karadeniz + eğim + yağış → heyelan.
6. Doğu Anadolu yüksek kar → çığ.
7. Dere yatağı + yapılaşma → taşkın riski.
8. Betonlaşma + şiddetli yağış → kent seli.
9. Uzun süre düşük yağış → meteorolojik kuraklık.
10. Baraj/akarsu düzeyi düşüşü → hidrolojik kuraklık.
11. Sıcak tropikal okyanus → tropikal siklon.
12. Dar dönen hava sütunu → hortum.
13. Akdeniz yaz kuraklığı → yangın riski.
14. Deprem + deniz tabanı düşey hareketi → tsunami olasılığı.
15. Afet öncesi yapı güçlendirme → risk azaltma.
16. Tatbikat/plan → hazırlık.
17. Arama kurtarma → müdahale.
18. Yeniden güvenli yapılaşma → iyileştirme.
19. Tehlike haritası ile risk haritasını ayır.
20. İklim değişikliği sorularında tekil olayı otomatik bağlama.

Konu Özeti

• Afet → doğal tehlikenin ciddi kayba dönüşmesi.
• Risk → tehlike + maruziyet + kırılganlık.
• Deprem → faylanma/enerji boşalması.
• Odak → yer içinde.
• Merkez üssü → yüzeyde.
• Büyüklük → enerji.
• Şiddet → yerel etki.
• Sıvılaşma → gevşek/sulu zemin.
• Türkiye → aktif fay sistemleri.
• Tsunami → büyük su yer değiştirmesi.
• Heyelan → eğim + su.
• Çığ → kar + eğim.
• Sel → hızlı yüzey akışı.
• Taşkın → akarsu yatağından çıkış.
• Kuraklık → uzun süreli su yetersizliği.
• Tropikal siklon → sıcak okyanus.
• Hortum → dar dönen hava sütunu.
• Yangın → sıcaklık + kuraklık + rüzgâr + yakıt.
• Risk azaltma → afet öncesi.
• Hazırlık → plan/tatbikat.
• Müdahale → arama kurtarma.
• İyileştirme → güvenli yeniden yapılanma.
• Erken uyarı → kısa süreli uyarı olabilir.
• Deprem günü/saatini kesin bilmek mümkün değil.
• Dayanıklılık → kaybı azaltır.