AYT Coğrafya Ekosistemler Konu Anlatımı

Ekosistemler

Ekosistem; canlılar ile onları çevreleyen cansız ortamın karşılıklı etkileşim içinde oluşturduğu doğal sistemdir. AYT Coğrafya'da ekosistemler; canlı ve cansız unsurlar, enerji akışı, besin zincirleri, madde döngüleri, biyolojik çeşitlilik ve insan etkileriyle birlikte ele alınır.

Temel Kavramlar

Biyosfer

Dünya üzerinde canlıların yaşadığı alanların tümüdür.

Biyosfer:

• atmosferin alt katmanlarını
• hidrosferi
• litosferin üst kesimlerini

kapsar.

Ekosistem

Belirli bir alandaki canlı toplulukları ile cansız çevrenin oluşturduğu bütündür.

Örnek:

• göl ekosistemi
• orman ekosistemi
• çöl ekosistemi
• mercan resifi ekosistemi

Habitat

Bir canlının doğal yaşam alanıdır.

Ekolojik Niş

Bir canlının ekosistemdeki görevi, kaynak kullanımı ve diğer canlılarla ilişkilerinin bütünüdür.

Popülasyon

Belirli bir alanda yaşayan aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluktur.

Komünite

Belirli bir alanda yaşayan farklı türlere ait popülasyonların oluşturduğu canlı topluluğudur.

Ekosistemin Unsurları

Ekosistem unsurları iki ana gruba ayrılır:

1. Biyotik unsurlar
2. Abiyotik unsurlar

Biyotik Unsurlar

Canlı unsurlardır.

Başlıca gruplar:

• üreticiler
• tüketiciler
• ayrıştırıcılar

Üreticiler

İnorganik maddelerden organik madde üretebilen canlılardır.

Başlıca örnekler:

• yeşil bitkiler
• algler
• bazı bakteriler

Üreticiler ekosisteme dışarıdan gelen güneş enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürür.

Tüketiciler

Besinlerini başka canlılardan sağlayan canlılardır.

Başlıca gruplar:

• otçullar
• etçiller
• hepçiller

Ayrıştırıcılar

Ölü canlı kalıntılarını ve organik atıkları parçalayarak maddelerin yeniden doğal ortama kazandırılmasını sağlar.

Başlıca örnekler:

• bakteriler
• mantarlar

Abiyotik Unsurlar

Ekosistemin cansız unsurlarıdır.

Başlıca abiyotik faktörler:

• sıcaklık
• ışık
• su
• toprak
• mineraller
• pH
• tuzluluk
• rüzgâr
• nem
• basınç

Ekosistemlerde Enerji Akışı

Ekosistemlerde enerjinin temel kaynağı büyük ölçüde Güneş'tir.

Enerji akışının genel yönü:

Güneş → üreticiler → birincil tüketiciler → ikincil tüketiciler → üst düzey tüketiciler

Enerji her trofik düzeyde:

• canlıların yaşamsal faaliyetlerinde kullanılır
• bir bölümü ısı olarak çevreye yayılır

Bu nedenle enerji bir üst basamağa tam olarak aktarılmaz.

Besin Zinciri

Besin zinciri, canlılar arasındaki beslenme ilişkisini gösterir.

Örnek:

ot → çekirge → kurbağa → yılan → kartal

Bu zincirde:

• ot → üretici
• çekirge → birincil tüketici
• kurbağa → ikincil tüketici
• yılan → üst düzey tüketici
• kartal → daha üst trofik basamak

Besin Ağı

Doğal ekosistemlerde canlılar çoğu zaman tek bir besin kaynağına bağlı değildir.

Birden fazla besin zincirinin birbirine bağlanmasıyla besin ağı oluşur.

Trofik Düzeyler

Besin zincirindeki her beslenme basamağı trofik düzey olarak adlandırılır.

Genellikle:

1. üreticiler
2. birincil tüketiciler
3. ikincil tüketiciler
4. üçüncül tüketiciler

şeklinde sıralanır.

Bir canlı farklı besinleri tüketiyorsa farklı besin zincirlerinde farklı trofik düzeylerde bulunabilir.

Ekolojik Piramitler

Ekosistemdeki trofik düzeyler piramitlerle gösterilebilir.

Başlıca piramit türleri:

• enerji piramidi
• biyokütle piramidi
• sayı piramidi

Enerji Piramidi

Trofik basamaklarda kullanılabilir enerji miktarını gösterir.

Tabandan yukarı çıkıldıkça enerji azalır.

Biyokütle Piramidi

Her trofik basamaktaki toplam canlı kütlesini gösterir.

Karasal ekosistemlerde genellikle tabandan yukarı doğru azalır.

Bazı su ekosistemlerinde üretici planktonların hızlı yenilenmesi nedeniyle anlık biyokütle piramidi ters görünebilir.

Sayı Piramidi

Her trofik düzeydeki birey sayısını gösterir.

Bazı ekosistemlerde şekli ters veya düzensiz olabilir.

Örneğin:

• bir ağaç üzerinde çok sayıda böcek yaşayabilir.

Madde Döngüleri

Ekosistemde karbon, azot, su, oksijen ve fosfor gibi maddeler canlı ve cansız çevre arasında sürekli dolaşır.

Su Döngüsü

Su döngüsünün temel aşamaları:

• buharlaşma
• terleme
• yoğunlaşma
• yağış
• yüzeysel akış
• yer altına sızma

Güneş enerjisi su döngüsünün temel itici gücüdür.

Karbon Döngüsü

Karbon:

• atmosfer
• canlılar
• toprak
• okyanuslar
• kayaçlar

arasında dolaşır.

Karbonu atmosferden uzaklaştıran önemli süreç:

• fotosentez

Atmosfere karbon kazandıran süreçler:

• solunum
• ayrışma
• fosil yakıtların yanması
• orman yangınları
• volkanik faaliyetler

Oksijen Döngüsü

Oksijen döngüsü karbon döngüsüyle yakından ilişkilidir.

Fotosentez:

• atmosfere oksijen kazandırır

Solunum ve yanma:

• oksijen tüketir

Azot Döngüsü

Atmosferde bol miktarda azot bulunmasına rağmen çoğu canlı atmosferdeki moleküler azotu doğrudan kullanamaz.

Azot döngüsünde:

• azot bağlayan bakteriler
• nitrifikasyon bakterileri
• ayrıştırıcılar
• denitrifikasyon bakterileri

önemli rol oynar.

Bitkiler azotu çoğunlukla topraktaki kullanılabilir azot bileşikleri hâlinde alır.

Fosfor Döngüsü

Fosfor:

• kayaçlar
• toprak
• su
• canlılar

arasında dolaşır.

Fosfor döngüsünün belirgin özelliği:

• atmosferik evresinin çok sınırlı olmasıdır.

Kayaçların ayrışması fosforun çevreye kazandırılmasında önemlidir.

Ekosistemlerde Biyolojik Çeşitlilik

Biyolojik çeşitlilik:

• genetik çeşitlilik
• tür çeşitliliği
• ekosistem çeşitliliği

olarak ele alınabilir.

Biyolojik çeşitliliği etkileyen başlıca coğrafi faktörler:

• iklim
• yer şekilleri
• yükselti
• su kaynakları
• toprak özellikleri
• coğrafi konum
• izolasyon

Ekosistemlerin Dağılışını Etkileyen Faktörler

İklim

Sıcaklık ve yağış:

• bitki örtüsünü
• su varlığını
• toprak oluşumunu
• canlı türlerini

doğrudan etkiler.

Yer Şekilleri

Yükselti, bakı ve eğim:

• sıcaklığı
• nemi
• güneşlenmeyi
• toprak gelişimini

etkiler.

Toprak

Toprağın:

• mineral içeriği
• nemi
• pH değeri
• kalınlığı

bitki ve diğer canlıların dağılışında etkilidir.

Su

Su varlığı canlı çeşitliliğini doğrudan sınırlar.

Kurak bölgelerde:

• canlı yoğunluğu genellikle daha düşüktür
• kuraklığa dayanıklı türler yaygındır

Karasal Ekosistemler

Başlıca karasal ekosistemler:

• tropikal yağmur ormanları
• savanlar
• çöller
• ılıman ormanlar
• tayga
• tundra
• çayırlar

Tropikal Yağmur Ormanları

Özellikleri:

• yıl boyunca yüksek sıcaklık
• yüksek yağış
• yüksek biyolojik çeşitlilik
• yoğun bitki örtüsü

Çöller

Özellikleri:

• su kıtlığı
• seyrek bitki örtüsü
• kuraklığa uyumlu canlılar

Tundra

Özellikleri:

• düşük sıcaklık
• kısa gelişme dönemi
• donmuş toprak koşulları
• yosun ve likenlerin yaygınlığı

Su Ekosistemleri

Su ekosistemleri:

• tatlı su ekosistemleri
• deniz ve okyanus ekosistemleri

olarak ayrılabilir.

Tatlı su ekosistemleri:

• göller
• akarsular
• bataklıklar

Denizel ekosistemler:

• kıyılar
• mercan resifleri
• açık denizler

Sulak Alanlar

Sulak alanlar:

• yüksek biyolojik üretkenliğe
• zengin tür çeşitliliğine
• su kuşları için önemli yaşam alanlarına

sahiptir.

Ayrıca:

• taşkınları azaltabilir
• suyu filtreleyebilir
• karbon depolayabilir

İnsan Faaliyetlerinin Ekosistemlere Etkisi

Başlıca olumsuz etkiler:

• ormansızlaşma
• aşırı otlatma
• plansız kentleşme
• madencilik
• sanayi kirliliği
• tarımsal kimyasallar
• aşırı avlanma
• istilacı türler
• iklim değişikliği

Bu faaliyetler:

• habitat kaybına
• tür sayısının azalmasına
• besin ağlarının bozulmasına
• su ve toprak kirliliğine
• biyolojik çeşitlilik kaybına

neden olabilir.

Ötrofikasyon

Göl ve benzeri su ortamlarına fazla miktarda azot ve fosfor bileşiklerinin ulaşması sonucunda alglerin aşırı çoğalmasına ötrofikasyon denir.

Süreç:

1. besin tuzu artışı
2. alg çoğalması
3. organik maddenin artması
4. ayrışmanın hızlanması
5. sudaki çözünmüş oksijenin azalması
6. su canlılarının zarar görmesi

Ekosistemlerin Korunması

Başlıca koruma yolları:

• korunan alanların oluşturulması
• habitatların korunması
• su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı
• ormanların korunması
• kirliliğin azaltılması
• sürdürülebilir tarım
• türlerin aşırı avlanmasının önlenmesi
• ekolojik restorasyon

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Ekosistem, yalnızca canlılardan oluşmaz.
2. Habitat yaşanılan yer, niş ise ekolojik görevdir.
3. Popülasyon aynı türe ait bireylerden oluşur.
4. Komünite farklı tür popülasyonlarını içerir.
5. Üreticiler enerji akışının ilk canlı basamağıdır.
6. Ayrıştırıcılar madde döngülerinde önemli rol oynar.
7. Enerji tek yönlü akar.
8. Maddeler döngü hâlinde kullanılır.
9. Enerji piramidi daima yukarı doğru daralır.
10. Biyokütle piramidi bazı su ekosistemlerinde ters olabilir.
11. Fotosentez atmosferdeki karbondioksiti azaltır.
12. Fosil yakıtların yanması karbon salımını artırır.
13. Azot döngüsünde bakteriler önemlidir.
14. Fosfor döngüsünde belirgin atmosferik evre bulunmaz.
15. Tropikal yağmur ormanlarında biyolojik çeşitlilik yüksektir.
16. Sulak alanlar biyolojik üretkenliği yüksek ekosistemlerdir.
17. Habitat kaybı biyolojik çeşitliliği azaltır.
18. Ötrofikasyon azot ve fosfor fazlalığıyla ilişkilidir.
19. Besin ağı, tek bir besin zincirinden daha karmaşıktır.
20. İnsan etkileri ekosistem dengesini değiştirebilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Canlı-cansız ayrımını yap.
2. Habitat ve nişi ayır.
3. Popülasyon-komünite-ekosistem sıralamasını bil.
4. Üretici-tüketici-ayrıştırıcı rollerini ayır.
5. Enerji ile madde arasındaki temel farkı hatırla.
6. Enerji piramidinin daima daraldığını unutma.
7. Su, karbon, azot ve fosfor döngülerinin ayırt edici özelliklerini bil.
8. Tropikal bölgelerde yüksek biyolojik çeşitliliği iklimle ilişkilendir.
9. Sulak alanların ekolojik işlevlerini tanı.
10. Gübrelenme ve alg patlaması görürsen ötrofikasyonu düşün.
11. Ormansızlaşma ve habitat kaybını biyolojik çeşitlilikle ilişkilendir.
12. Ekosistem sorularında neden-sonuç zinciri kur.

Konu Özeti

• Ekosistem → canlı + cansız çevre.
• Habitat → yaşam alanı.
• Niş → ekolojik görev.
• Popülasyon → aynı tür.
• Komünite → farklı tür popülasyonları.
• Üreticiler → organik madde üretir.
• Ayrıştırıcılar → maddeleri çevreye geri kazandırır.
• Enerji → tek yönlü akar.
• Madde → döngü yapar.
• Enerji piramidi → daima daralır.
• Su döngüsü → buharlaşma, yoğunlaşma, yağış.
• Karbon → fotosentezle atmosferden alınır.
• Azot → bakteriler çok önemlidir.
• Fosfor → belirgin atmosfer evresi yoktur.
• Tropikal yağmur ormanı → yüksek çeşitlilik.
• Sulak alan → yüksek ekolojik değer.
• Habitat kaybı → çeşitlilik azalması.
• Ötrofikasyon → besin tuzu artışı + alg artışı + oksijen azalması.