Konu Anlatımı / Ders Notu

İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Konu Anlatımı

KPSS Alan Bilgisi Hukuk: i̇ş ve sosyal güvenlik hukuku konusunda güncel mevzuat, sınav odaklı açıklamalar ve uygulama örnekleri.

İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku

Konuya Giriş

İş hukuku, işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkiyi; toplu iş hukuku, sendika ve toplu iş sözleşmesini; sosyal güvenlik hukuku ise çalışmaya bağlı ve toplumsal riskler karşısında sigorta korumasını inceler. Hukuk alanı sınavlarında maddelerin isimlerini ezberlemek kadar kavramları birbirinden ayırmak ve kısa olaylara uygulamak da önemlidir.

1. Hukuki Kaynaklar ve İş Sözleşmesi

  • **4857 sayılı İş Kanunu:** İş sözleşmesi türleri, çalışma süresi, ücret, izin ve fesih.
  • **6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu:** Genel hizmet sözleşmesi hükümleri ve tamamlayıcı çerçeve.
  • **6356 sayılı Kanun:** Sendikalar ve toplu iş sözleşmeleri.
  • **7036 sayılı Kanun:** İş mahkemeleri ve dava şartı arabuluculuk.
  • **6331 sayılı Kanun:** İş sağlığı ve güvenliği.
  • **5510 sayılı Kanun:** Sosyal sigortalar ve genel sağlık sigortası.

İş sözleşmesinin unsurları **iş görme, ücret ve bağımlılıktır**. Belirsiz süreli sözleşmede sona erme tarihi başlangıçtan kesin belirlenmez. Belirli süreli sözleşmede belirli süreli iş, belli işin tamamlanması ya da belirli olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullar aranır. Esaslı neden olmadan zincirleme kurulan belirli süreli sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır.

2. Çalışma Süresi ve Ücret

Genel haftalık çalışma süresi **45 saat**; günlük çalışma süresinin genel üst sınırı **11 saattir**. Haftalık sürenin sözleşmeyle 40 saat saptandığı örnekte 40–45 saat aralığı **fazla sürelerle çalışma** (%25 zam), 45 saatin üzeri **fazla çalışma** (%50 zam) niteliğindedir. Zamlı ücret hesabı: temel saat ücreti × 1,25 veya 1,50 × ilgili saat. Denkleştirme ve istisnalar ayrı hükümlere tabidir.

3. Dinlenme, Yıllık Ücretli İzin ve İş Güvencesi

İş Kanunu kapsamında yıllık ücretli izin hakkı kural olarak en az bir yıllık çalışmayla doğar. Asgari izin: **1–5 yıl (5 dâhil): 14 gün; 5 yıldan fazla–15 yıldan az: 20 gün; 15 yıl ve üstü: 26 gün**. On sekiz ve daha küçük yaştakilere, elli ve daha büyük yaştakilere verilecek yıllık ücretli izin yirmi günden az olamaz. İzin iş ilişkisi sürerken yalnız nakit ödemeye çevrilemez. İş güvencesinde temel şartlar kural olarak **en az 30 işçi**, **en az 6 ay kıdem** ve **belirsiz süreli sözleşmedir**. Bazı işveren vekilleri ve özel durumlar kapsam dışında olabilir.

4. Fesih ve Bildirim Süreleri

Belirsiz süreli sözleşmede 4857 m.17'deki asgari ihbar süreleri kıdeme göre **2–4–6–8 hafta** olarak düzenlenmiştir: | Kıdem | Asgari bildirim | |---|---| | 6 aydan az | 2 hafta | | 6 aydan 1,5 yıla kadar | 4 hafta | | 1,5 yıldan 3 yıla kadar | 6 hafta | | 3 yıldan fazla | 8 hafta | İşçi için **haklı nedenle derhâl fesih m.24**, işveren için **m.25** çerçevesindedir. Her fesih haklı nedenle fesih değildir; bildirimli fesih ile derhâl fesih karıştırılmamalıdır.

5. İş Uyuşmazlıklarında Yargı ve Arabuluculuk

7036 m.3 kapsamında kanundan, bireysel veya toplu iş sözleşmesinden doğan işçi veya işveren alacağı, tazminatı ve işe iade istemlerinde kural olarak **arabulucuya başvuru dava şartıdır**. İş kazası ya da meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili belirli davalar bu genel dava şartından istisnadır. İşe iade için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren **1 ay içinde arabulucuya başvuru** kuralı önemlidir.

6. Sosyal Güvenlik Statüleri ve Sigorta Kolları

5510 sayılı Kanun'da **4/a = hizmet akdiyle çalışanlar**, **4/b = kendi nam ve hesabına bağımsız çalışanlar**, **4/c = kapsama giren kamu görevlileri**. Bu sınıflama her özel statünün ayrıntısının aynı olduğu anlamına gelmez. **Kısa vadeli sigorta kolları:** iş kazası, meslek hastalığı (mesleki risk); hastalık, analık (sosyal risk). **Uzun vadeli sigorta kolları:** malullük, yaşlılık, ölüm. İşsizlik sigortası ayrı mevzuat ve koşullarla incelenir; otomatik olarak kısa/uzun vadeli listedeki bir kol sayılmaz.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. **Fazla çalışma ≠ fazla sürelerle çalışma:** Haftalık 45 saat eşiği ile sözleşme süresini birlikte değerlendirin.
  2. **2 aylık deneme ≠ 4 aylık deneme:** İlki kural, ikincisi toplu iş sözleşmesiyle üst sınırdır.
  3. **5 yıl ≠ 5 yıl 1 ay:** Yıllık izin dilimi değişir.
  4. **Haklı fesih ≠ geçerli nedenle fesih:** Sebepler ve usul farklıdır.
  5. **Dava şartı arabuluculuk ≠ bütün iş davaları:** İş kazası ve meslek hastalığı tazminatında istisna vardır.
  6. **4/a ≠ 4/b ≠ 4/c:** Çalışma ve hukuki statüye bakılır.
  7. **İş kazası ≠ yaşlılık:** Biri kısa, diğeri uzun vadeli risk grubudur.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Olayda kişi işçi mi, bağımsız çalışan mı, kamu görevlisi mi, ayırın.
  2. Süre sorusunda tarih ve hizmet kıdemini aynı birimde değerlendirin.
  3. Çalışma saati sorusunda sözleşme süresi ve kanuni 45 saat eşiğini iki aşamada karşılaştırın.
  4. Fesihte işçinin mi işverenin mi yetkisi soruluyor, m.24/m.25 ayrımını uygulayın.
  5. Yargı yolunda talebin ücret alacağı mı iş kazası tazminatı mı olduğuna bakın.
  6. Hesaplama sonunda sorunun “zamlı ücret” mi “yalnız zam farkı” mı istediğini okuyun.

Konu Özeti

İş sözleşmesi iş görme, ücret ve bağımlılığa dayanır. Normal haftalık süre genel olarak 45 saat; fazla çalışma %50, fazla sürelerle çalışma %25 zamlıdır. İhbar süreleri 2–4–6–8 hafta; yıllık izin asgari 14–20–26 gündür ve yaşa bağlı özel alt sınırlar vardır. İş güvencesi için temel eşikler 30 işçi/6 ay kıdemdir. İş uyuşmazlıklarında arabuluculuk kuraldır ancak iş kazası tazminatı istisnadır. SGK'da 4/a, 4/b, 4/c çalışma statülerine; sigorta kolları kısa ve uzun vadeli risklere göre ayrılır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • [ ] Belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmelerini örnekle ayırmak.
  • [ ] Deneme, ihbar ve yıllık izin sürelerini doğru dilimle hesaplamak.
  • [ ] Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışmayı ücret hesabında uygulamak.
  • [ ] İş güvencesinin temel koşullarını belirlemek.
  • [ ] İş uyuşmazlığında dava şartı arabuluculuk istisnasını tanımak.
  • [ ] 4/a–4/b–4/c statülerini ve sigorta kollarını sınıflamak.

Resmî Kaynaklar

  • Adalet Bakanlığı 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu: https://mevzuat.adalet.gov.tr/mevzuat/104627
  • TBMM İş Kanunu metni: https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D22/Y1/T1/KanunMetni/359dee72-3cd1-4131-8597-48c58658e326.html
  • SGK kısa vadeli sigorta kolları: https://www.sgk.gov.tr/Content/Post/61f34ef2-3a8f-4820-8a36-9951d9c2774c/Kisa-Vadeli-Sigorta-Kollari-2022-07-21-09-24-24

Mevzuatın geçerli metni esas alınmalı; soru ve anlatım 10 Kasım 2026 güncellemesiyle oluşturulmuştur.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Alan Bilgisi Hukuk İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Alan Bilgisi Hukuk İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Alan Bilgisi Hukuk İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Alan Bilgisi Hukuk İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz