Konu Anlatımı / Ders Notu

Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü – Konu Anlatımı

KPSS Alan Bilgisi Muhasebe: Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü, konu anlatımı.

Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü

Konu Özeti

Duran varlıklar işletmede olağan faaliyet döngüsünden daha uzun süre kullanılmak veya uzun vadeli yarar sağlamak için elde tutulan ekonomik kaynaklardır. Tekdüzen Hesap Planı'nda **2 Duran Varlıklar**, özellikle **25 Maddi Duran Varlıklar** ve **26 Maddi Olmayan Duran Varlıklar** bu konunun temelidir. **Amortisman**, maliyeti bir anda giderleştirmek yerine uygun tutarı yararlı ömrüne sistematik dağıtır. Maddi duran varlıklarda **257 Birikmiş Amortismanlar (-)**, maddi olmayanlarda **268 Birikmiş Amortismanlar (-)** konuyla bağlantılı başlıca düzenleyici hesaplardır.

1. Dönen ve Duran Varlık Ayrımı

**Dönen varlık** kısa vadeli satış/tüketim/nakde dönüşüm amacı taşırken **duran varlık** işletmede uzun süreli kullanım veya yatırım amacına yöneliktir. Bir araç otomobil satıcısında satmak için alınmışsa **153 Ticari Mallar**, hizmet işletmesinde faaliyet için kullanılıyorsa uygun koşullarda **254 Taşıtlar** hesabında izlenebilir. Demirbaş, makine ve bina bilanço aktifinde yer alır; bunların satın alınması otomatik olarak dönem gideri değildir.

Tekdüzen hesabında 2'li sınıfta uzun vadeli ticari alacaklar, mali duran varlıklar, maddi/maddi olmayan duran varlıklar ve diğer uzun vadeli kalemler bulunur. **Bir yıldan uzun kullanma süresi**, duran varlık sınıflandırması için sık ipucudur; kullanım ve işletmenin ekonomik niteliği birlikte değerlendirilmelidir.

2. 25 Maddi Duran Varlıklar Hesapları

| Hesap | Adı | Temel işlev | |---|---|---| | **250** | Arazi ve Arsalar | İşletmenin arazi/arsa niteliğinde varlıkları | | **251** | Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri | Yol, kanal, saha düzenlemesi gibi uygun kalıcı düzenler | | **252** | Binalar | İşletmenin bina niteliğindeki taşınmazları | | **253** | Tesis, Makine ve Cihazlar | Üretim ve faaliyet makineleri | | **254** | Taşıtlar | İşletme faaliyetinde kullanılan uygun araçlar | | **255** | Demirbaşlar | Masa, dolap, ofis ekipmanı gibi demirbaşlar | | **257** | Birikmiş Amortismanlar **(-)** | Maddi duran varlığın birikmiş amortismanı; aktifi düzenler | | **258** | Yapılmakta Olan Yatırımlar | Henüz tamamlanmamış maddi yatırım maliyetleri | | **259** | Verilen Avanslar | Maddi duran varlık edinimine ilişkin uygun avanslar |

Bu kodlar **geleneksel Tekdüzen Hesap Planı** içindir; farklı raporlama çerçevelerinde ve önerilen hesap planı taslaklarında numara kullanımının değişmesi olasıdır. KPSS'deki klasik genel muhasebe sorularında 257 ve 258'i özellikle ayırmak gerekir.

3. Maddi Duran Varlığın İlk Muhasebeleştirilmesi

Maddi duran varlığın maliyeti; satın alma bedeli ile varlığı yönetimin amaçladığı şekilde kullanıma hazır duruma getirmek için doğrudan gerekli uygun harcamaları içerebilir. Örnek: makine fatura bedeli 100.000 TL, montaj ve nakliye toplamı 10.000 TL, ticari iskonto 5.000 TL → koşullar uygun ve vergiler hariç maliyet **105.000 TL**. Rutin personel eğitim giderleri ve faaliyete başlandıktan sonraki normal işletme kayıpları kural olarak varlık edinme maliyetine otomatik eklenmez; uygulanacak raporlama çerçevesi dikkate alınır.

**Örnek, KDV yok:** 90.000 TL makine vadeli satın alındığında **253 Tesis, Makine ve Cihazlar borç 90.000 / 320 Satıcılar alacak 90.000**. Kasa veya bankadan ödenirse karşı hesap buna göre değişir. Satıcıya olan borç ayrı bir kaynak kalemidir; satın alma sırasında direkt amortisman gideri kaydetmek yanlıştır.

4. 258 Yapılmakta Olan Yatırımlar ve 259 Avanslar

**258 Yapılmakta Olan Yatırımlar**, yapımı süren ve kullanıma hazır olmayan maddi duran varlık yatırımlarını izler. **259 Verilen Avanslar**, henüz teslim alınmamış duran varlık için satıcıya yapılan uygun ön ödemeleri gösterir. Bunları **159 Verilen Sipariş Avansları** ile karıştırma: 159 stok amaçlı, 259 duran varlık amaçlıdır.

**Örnek:** 20.000 TL duran varlık sipariş avansı bankadan ödenirse **259 borç / 102 alacak**. 80.000 TL tutarlı makine teslim edildiğinde, önceden verilen 20.000 TL mahsup edilip 60.000 TL borç kalıyorsa **253 borç 80.000 / 259 alacak 20.000 / 320 alacak 60.000**. Yapımı süren tesis için biriken 258 maliyetleri tesis kullanıma hazır olduğunda uygun ilgili 25'li hesaba aktarılabilir; amortismanın başlangıcında hazır olma koşulu önemlidir.

5. Amortismanın Amacı ve Temel Kavramları

**Amortismana tabi tutar**, ilgili finansal raporlama çerçevesinde varlığın maliyeti/ölçüm tutarı eksi **kalıntı değeri** olarak belirlenebilir. **Yararlı ömür**, varlığın işletmeye ekonomik fayda sağlayacağı beklenen süre veya üretim miktarıdır. **Amortisman yöntemi**, bu faydanın tüketim biçimini yansıtacak şekilde seçilir. Amortismanın amacı bir yıl içindeki piyasa fiyatı değişimini ölçmek değildir; maliyetin yararlı ömre sistematik dağıtılmasıdır.

**TMS 16 yaklaşımında amortisman**, varlık **kullanıma hazır olduğunda** başlar; mutlaka ilk fatura veya nakit ödeme tarihini bekleme mantığıyla belirlenmez. Bu dersin örnek hesaplarında varlığın tüm dönem kullanıma hazır olduğu, KDV ve yeniden değerleme gibi unsurların olmadığı ayrıca belirtilir. **Vergi Usul Kanunu amortismanı**, faydalı ömür, başlangıç ve bazı kıymetlere özgü usuller bakımından TMS 16'dan ayrılabilir; hesap sorusunda hangi çerçeve ve varsayım verilmişse ona uy.

6. Doğrusal (Normal) Amortisman Yöntemi

**Yıllık doğrusal amortisman = (amortismana tabi maliyet − tahmini kalıntı değer) / yararlı ömür** (TMS 16 varsayımıyla). Örnek: maliyet 120.000, kalıntı değer 20.000, yararlı ömür 5 yıl → yıllık amortisman **20.000 TL**, oran amortismana tabi tutar üzerinden yıllık **%20**. İlk yıldan sonra net defter değeri **100.000 TL**, iki tam yıl sonunda **80.000 TL**dir.

Kalıntı değerin sıfır olduğu basit örnek: 100.000 TL maliyet, 5 yıl ömür → **20.000 TL/yıl**. Bu hesaplamada yararlı ömür 10 yıl verilse yıllık gider **10.000 TL** olur. Amortismana tabi olmayan 250 Arsa için aynı işlemi yapma.

7. Azalan Bakiyeler ve Üretim Miktarı Yöntemi

**Azalan bakiyeler yöntemi**, başlangıç yıllarında daha yüksek, izleyen dönemlerde düşen amortisman gideri doğurabilir. Yöntemin oranı ve son yıl uygulaması verilen mevzuata/varsayımlara göre değişir. **Örnek, sadece hesap tekniği:** 100.000 TL varlık için bu örnekte verilen yıllık **%40 azalan bakiye** oranıyla ilk yıl **40.000 TL**, kalan 60.000 üzerinden ikinci yıl **24.000 TL** amortisman hesaplanır. Bu, her koşulda tüm varlıklara %40 uygulanacağı anlamına gelmez.

**Üretim miktarı yöntemi**, tahmini toplam yararlı üretim kapasitesine göre amortismana tabi tutarı birimlere dağıtır. 90.000 TL amortismana tabi tutar, 30.000 birim toplam kapasite → **3 TL/birim**; dönemde 4.000 birim üretim → **12.000 TL** amortisman. Sınavda 'yararlı ömür yıl mı, üretim birimi mi' sorusuna önce bak.

8. 257 Birikmiş Amortismanlar (-) ve Gider Kaydı

**257 Birikmiş Amortismanlar (-)**, maddi duran varlıkların toplam ayrılmış amortismanını izleyen **aktifi düzenleyici** hesaptır; normalde **alacak bakiyesi** verir. Dönem amortismanı ayrıldığında **kullanım yerine göre ilgili gider veya üretim maliyeti hesabı borç / 257 Birikmiş Amortismanlar alacak** kaydı yapılır.

Örnek: Yönetim bölümündeki bir demirbaş için yıllık 8.000 TL amortisman → **770 Genel Yönetim Giderleri borç 8.000 / 257 Birikmiş Amortismanlar alacak 8.000**. Üretimde kullanılan makinenin amortismanı uygun koşullarda üretim maliyetine yansıtılabilir; bütün amortismanlar zorunlu olarak 770 hesabına yazılmaz. **Amortisman kaydı kasa veya banka alacağı gerektirmez.**

9. Net Defter Değeri ve Birikmiş Amortisman

**Net defter değeri (taşıma değeri) = brüt kayıtlı değer−birikmiş amortisman−varsa değer düşüklüğü**. Maddi varlık 150.000, 257 birikmiş amortisman 45.000, ek değer düşüklüğü olmadığı varsayılırsa net **105.000 TL**. Birikmiş amortisman, varlığın alımından beri ayrılmış toplamdır; tek yıllık amortisman gideri ile karıştırılmaz.

**Satış örneği (vergi yok):** brüt maliyeti 90.000, birikmiş amortismanı 30.000 TL varlık 70.000 TL'ye satılırsa net defter değeri **60.000**, elden çıkarma kârı **10.000 TL**dir. Varlık kayıttan çıkarken ilgili brüt hesabın alacağına, 257'nin borcuna kayıt gerekir; karşılık ve gelir/zarar hesapları işlemin ayrıntılarına göre belirlenir.

10. Arazi, Bina ve İstisnai Durumlar

**250 Arazi ve Arsalar** kural olarak sınırsız ömre sahip kabul edildiğinden TMS 16'da amortismana tabi değildir; **252 Binalar** ayrı amortismana tabi olabilir. Arazi ve bina birlikte satın alınsa dahi uygun bedel ayrımı yapılmalıdır. İstisnai ekonomik ömrü sınırlı arazi unsurları ve özel türler farklı kurallar gerektirebilir.

**251 Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri** bina veya araziyle aynı anlama gelmez. **254 Taşıtlar** işletmenin kullanım amaçlı araçlarını, **255 Demirbaşlar** ilgili büro araç-gereç ve mobilyayı izler. Aynı araç satıcı firmanın satılık stoğunda 153'te, iş amacıyla kullanılan şirkette 254'te olabilir.

11. 26 Maddi Olmayan Duran Varlıklar ve 268

Maddi olmayan duran varlıklar fiziksel niteliği bulunmayan ancak tanımlanabilir nitelikteki uygun ekonomik hak ve kaynaklardır. Klasik Tekdüzen hesapları: **260 Haklar**, **261 Şerefiye**, **262 Kuruluş ve Örgütlenme Giderleri**, **263 Araştırma ve Geliştirme Giderleri**, **264 Özel Maliyetler**, **267 Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar**, **268 Birikmiş Amortismanlar (-)**, **269 Verilen Avanslar**. Bu geleneksel sınıflama, güncel TMS/TFRS'de hangi harcamanın varlık olarak tanınabileceğini tek başına belirlemez.

**Örnek:** Bedeli karşılığı edinilmiş ve aktifleştirme şartlarını taşıyan 60.000 TL lisans hakkı → **260 Haklar borç / 102 Bankalar alacak**. Sonlu 5 yıllık yararlı ömrü ve sıfır kalıntı değeri varsayılan hak için yıllık **12.000 TL itfa**; ilgili gider hesabı borç / **268 Birikmiş Amortismanlar (-)** alacak mantığıyla izlenebilir. Haklar 260 aktif varlıktır; 268 eksi hesaptır.

**TMS 38'de** araştırma aşaması harcamaları genel olarak giderleştirilir; geliştirme aşamasının yalnız belirli koşulları karşılayan maliyetleri aktifleştirilebilir. Sınırsız yararlı ömürlü uygun maddi olmayan varlıklar **itfa edilmez**, değer düşüklüğü için değerlendirilir. İşletme birleşmesinden doğan şerefiyeye ilişkin TFRS kuralları, klasik hesap planındaki '261' adından hareketle otomatik normal amortisman yapılmasını haklı çıkarmaz.

12. Değer Düşüklüğü, Amortisman ve Yeniden Değerleme Ayrımı

**Amortisman**, düzenli fayda tüketimini; **değer düşüklüğü**, defter değerinin ilgili çerçeveye göre geri kazanılabilir tutarı aşması gibi kayıpları ifade eder. **Yeniden değerleme** ise uygun ölçüm modeli, koşullar ve standardın farklı hükümleri kapsamında yapılabilir. Üç kavram birbirinin yerine kullanılamaz.

Örnek: maliyet 100.000, birikmiş amortisman 30.000 → net defter değeri **70.000 TL**. Ek olarak geçerli çerçevede 8.000 TL değer düşüklüğü tanınırsa net tutar **62.000 TL** olur. Hesap planındaki değer düşüklüğü kayıtları kullanılan finansal raporlama düzenine göre değişebileceği için her kaybı otomatik '257 amortisman' diye yazma.

13. Duran Varlık – Amortisman Çözüm Stratejisi

  1. Varlık **satılmak için mi, kullanılmak için mi** edinildi? Stok/duran varlık ayır.
  2. Fiziksel **maddi mi**, yoksa tanımlanabilir **maddi olmayan** hak mı?
  3. 250–255 ile 260/264 kodlarını amaca göre seç.
  4. Henüz teslim edilmedi mi (**259**) veya yapılmakta mı (**258**) sor.
  5. Amortismana tabi **maliyet, kalıntı değer ve yararlı ömür** bilgilerini ayır.
  6. **Doğrusal** yöntemde (maliyet−kalıntı)/ömür; **azalan** yöntemde verilen oran×net baz; **üretim** yönteminde tutar/birim kapasite uygula.
  7. Yıllık gider ile **birikmiş amortisman** tutarını karıştırma.
  8. Net defter değeri için **257/268 gibi eksi** hesapları düş.
  9. Elden çıkarma kâr/zararı için satış tutarını net defter değeriyle karşılaştır.
  10. Araziyi binadan ayır; arsa için sırf 25 sınıfında diye amortisman yazma.
  11. Kullanıma hazır olma, dönem süresi ve vergi/TMS farkı varsa sorudaki çerçeveyi izle.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. **2 Duran Varlıklar**, **25 Maddi**, **26 Maddi Olmayan** hesap gruplarını ayır.
  2. **250 arsa**, **252 bina**, **253 makine**, **254 taşıt**, **255 demirbaş** kodunu vaka ile eşleştir.
  3. **257/268** eksi hesabı ve **258/259** yatırım–avans farkını belirle.
  4. Eldeki varlık kullanıma hazır mı, ömrü ve kalıntı değeri var mı kontrol et.
  5. Doğrusal formülde maliyet−kalıntı üzerinden yıl sayısına böl.
  6. Azalan bakiye sorusunda oran ve yıllık net kalan tutara dikkat et.
  7. Üretim birimi yönteminde yıllık adet × birim amortisman uygula.
  8. Yıllık gider ile toplam birikmiş amortismanı ayrı tut.
  9. Net defter değerinden birikmiş amortismanı ve ek değer düşüklüğünü düş.
  10. Elden çıkarma sorusunda satış bedeli−net defter değeri hesapla.
  11. Arsa ve binayı, amortisman ve değer düşüklüğünü karıştırma.
  12. TMS/VUK ve hesap planı farklarında verilen düzeni esas al.

Sık Karıştırılan Noktalar

  • **2 Duran Varlıklar ≠ 1 Dönen Varlıklar:** kullanım amacı ve süre.
  • **153 Ticari Mallar ≠ 254 Taşıtlar:** satılık araç ve faaliyette kullanılan araç.
  • **250 Arazi ve Arsalar ≠ 252 Binalar:** genel amortisman farkı.
  • **251 Yeraltı/yerüstü düzenleri ≠ 252 Binalar**.
  • **253 Makine ≠ 255 Demirbaş:** üretim cihazı ve büro demirbaşı.
  • **258 Yapılmakta Olan Yatırımlar ≠ 259 Verilen Avanslar**.
  • **159 Stok Avansı ≠ 259 Duran Varlık Avansı**.
  • **257 Birikmiş Amortismanlar ≠ 253 Makine:** düzenleyici ve aktif varlık.
  • **257 ≠ 268:** maddi ve maddi olmayan duran varlık amortismanı.
  • **260 Haklar ≠ 255 Demirbaş:** maddi olmayan hak ve fiziki ekipman.
  • **Maliyet ≠ gider:** duran varlık alımının tamamı otomatik dönem gideri değildir.
  • **Amortisman gideri ≠ nakit ödeme**.
  • **Doğrusal ≠ azalan bakiye ≠ üretim miktarı** yöntemleri.
  • **Kalıntı değer ≠ birikmiş amortisman:** iki ayrı kavram.
  • **Amortismanın başlangıcı ≠ her zaman satın alma günü:** kullanıma hazır olma önemlidir.
  • **Birikmiş amortisman ≠ yıllık amortisman gideri**.
  • **Net defter değeri ≠ brüt maliyet**.
  • **Amortisman ≠ değer düşüklüğü ≠ yeniden değerleme**.
  • **Araştırma harcaması ≠ aktifleştirilebilir geliştirme maliyeti**.
  • **Sınırsız ömürlü uygun hak ≠ mutlaka yıllık itfa**.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

Duran varlık hesaplarını 25/26 grupları altında sınıflandırabilmeli; maddi ve maddi olmayan varlıkları, yapılmakta yatırım ve avansları ayırabilmeli; doğrusal, azalan bakiyeler ve üretim miktarı amortismanını soruda verilen varsayımla hesaplayabilmeli; 257/268 eksi hesaplarına göre net defter değerini ve basit elden çıkarma kâr/zararını bulabilmelisin.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü – Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü – Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Alan Bilgisi Muhasebe Duran Varlıklar, Amortisman ve Değer Düşüklüğü - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz