Konu Anlatımı / Ders Notu
Küreselleşen Dünya ve Türkiye Konu Anlatımı
KPSS Ön Lisans Tarih: Küreselleşen Dünya, SSCB’nin dağılması, Türk cumhuriyetleri, TİKA, TÜRKSOY, KEİ, Balkanlar, Körfez, Avrupa Birliği ve Türkiye.
Küreselleşen Dünya ve Türkiye — Konu Anlatımı
Konu Özeti
**Küreselleşme**, ülkeler arasındaki **ekonomik, siyasi, kültürel, teknolojik ve iletişim ilişkilerinin hızlanması ve karşılıklı bağımlılığın artmasıdır**. **1989 Berlin Duvarının açılması**, **1990 Almanya'nın birleşmesi** ve **1991 SSCB'nin dağılması** Soğuk Savaş sonrası yeni dünya düzeninin belirgin gelişmeleridir. Avrupa'da yeni devletler kurulurken **Bosna Savaşı, Kosova krizi ve Körfez savaşları** gibi bölgesel çatışmalar yaşandı. **1993 Avrupa Birliği**, **1995 Dünya Ticaret Örgütü** ve dijital iletişim ağları uluslararası bütünleşmeyi hızlandırdı.
Türkiye, **1991'de bağımsız olan Türk cumhuriyetleriyle ilişkiler** geliştirdi; **1992 TİKA**, **1992 Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ)** ve **1993 TÜRKSOY** öne çıktı. Avrupa Birliği ilişkilerinde **1995 Gümrük Birliği kararı / 1996 yürürlük**, **1999 Helsinki adaylığı** ve **2005 katılım müzakerelerinin başlaması** birbirinden farklı aşamalardır. İç siyaset ve ekonomide **1997 28 Şubat süreci**, **2001 ekonomik krizi**, **2002 genel seçimleri** ve **2016 darbe girişimi** önemli dönüm noktalarıdır.
1. Soğuk Savaşın Bitişi ve Sovyetler Birliğinin Dağılması
**Mihail Gorbaçov**, SSCB'de 1980'lerin ikinci yarısında **glasnost (açıklık)** ve **perestroyka (yeniden yapılanma)** politikalarını savundu. Ekonomik durgunluk, yönetim krizleri, milliyetçi hareketler ve Doğu Avrupa'daki dönüşümler Sovyet sistemini zorladı. **9 Kasım 1989'da Berlin Duvarının açılması**, Avrupa'daki bölünmüşlük düzeninin sona erdiğinin simgesi oldu. **3 Ekim 1990'da Doğu ve Batı Almanya birleşti**; **1991 sonunda SSCB resmen dağıldı**. Berlin Duvarının açılması, Almanya'nın birleşmesi ve SSCB'nin dağılması **üç ayrı tarihtir**.
**Varşova Paktı 1991'de sona erdi**. Eski Sovyet cumhuriyetlerinin bir kısmı **Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)** çerçevesinde ilişki kurdu. **BDT bir Sovyetler Birliği devleti değildir**, bütün eski Sovyet cumhuriyetlerini aynı siyasal yönetimde birleştirmez; **Türkiye BDT üyesi değildir**. **Estonya, Letonya ve Litvanya** bağımsızlığına yeniden kavuşan **Baltık devletleridir**. Orta Asya'da **Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Tacikistan** bağımsız oldu. **Tacikistan Orta Asya cumhuriyetidir ancak Türk cumhuriyeti değildir**. Kafkasya'da **Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan** da bağımsız devletler hâline geldi.
2. Türk Cumhuriyetlerinin Bağımsızlığı ve Türkiye'nin Yeni İş Birliği Politikası
SSCB'nin dağılmasıyla **Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan**, Türkiye ile dil, tarih ve kültür bağları bulunan bağımsız Türk cumhuriyetleri olarak yeni dış politika imkânları oluşturdu. **Azerbaycan Kafkasya'dadır**; diğer dört Türk cumhuriyeti **Orta Asya'dadır**. **Tacikistan**, Orta Asya'da bulunmasına rağmen Türk dili konuşan ülkeler grubunda sayılmaz. Türkiye, **9 Kasım 1991'de Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk devlet** oldu. **1992 Hocalı Katliamı**, Azerbaycan-Ermenistan arasındaki Karabağ çatışması sırasında yaşanan ağır insan hakları ihlallerinin simgelerindendir.
2.1. TİKA — 1992
**Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA)**, **1992'de** başta Türk cumhuriyetleriyle **teknik yardım, kalkınma, eğitim ve kurumsal iş birliği** için kuruldu. Sonraki yıllarda çalışma coğrafyası genişledi. **TİKA askerî ittifak değildir**; temel işlevi kalkınma iş birliğidir.
2.2. TÜRKSOY — 1993
**Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY)**, **1993'te** Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'ın kültür bakanlarının anlaşmasıyla kuruldu. **Kültür ve sanat alanında ortak mirası koruma, tanıtma ve iş birliği** görevleri vardır. **TİKA 1992 kalkınma**, **TÜRKSOY 1993 kültür** ayrımını bil.
2.3. Karadeniz Ekonomik İşbirliği — 1992
Türkiye'nin öncülüğündeki **Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ)**, **25 Haziran 1992 İstanbul Zirvesiyle** oluşturuldu. Merkezi/daimi sekretaryası **İstanbul**dadır. Ticaret, ulaştırma, enerji ve bölgesel ekonomik kalkınma alanlarında iş birliği amaçlar. **KEİ yalnız Türk devletlerinden veya yalnız Karadeniz'e doğrudan kıyısı bulunan devletlerden oluşmaz**. **TİKA ve KEİ aynı yıl (1992), TÜRKSOY ertesi yıl (1993)** kuruldu.
| Yapı | Kuruluş | Ana amaç | |---|---|---| | **TİKA** | **1992** | Kalkınma ve teknik iş birliği | | **KEİ** | **1992 / İstanbul** | Karadeniz havzasında ekonomik iş birliği | | **TÜRKSOY** | **1993** | Türk halkları arasında kültür ve sanat iş birliği | | **BDT** | **1991** | Eski Sovyet cumhuriyetlerinin bir kısmı arasında iş birliği |
3. Avrupa'da Yeni Siyasi Düzen: Almanya, Çekoslovakya ve Balkanlar
**1990 Almanya'nın birleşmesi**, Soğuk Savaş sonrası Avrupa siyasetinde önemli dönüşümdür. **1993'te Çekoslovakya**, barışçı biçimde **Çek Cumhuriyeti ve Slovakya** olarak iki devlete ayrıldı. Buna karşılık **Yugoslavya'nın dağılması** silahlı çatışmalar ve ağır insani krizlerle yaşandı.
**Bosna-Hersek Savaşı (1992–1995):** Yugoslavya'nın parçalanma sürecinde yaşandı. **1995 Srebrenitsa Katliamı**, Bosnalı Müslümanlara karşı işlenen kitlesel suçtur. **1995 Dayton Barış Antlaşması**, Bosna-Hersek'teki savaşı sona erdirmeyi sağlayan siyasi çerçevedir. **Srebrenitsa 1995** ve **Dayton 1995**, aynı yıl içinde farklı olaylardır. **1999 Kosova krizi** nedeniyle NATO, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'ne yönelik hava harekâtı yürüttü. **Bosna 1992–1995 / Kosova NATO harekâtı 1999** tarihlerini ayrı öğren.
4. Körfez Savaşları, 11 Eylül ve Orta Doğu
**2 Ağustos 1990'da Irak'ın Kuveyt'i işgali**, uluslararası krizi başlattı. BM kararları ve ABD öncülüğündeki koalisyon süreciyle **1991 Birinci Körfez Savaşı** yaşandı; Kuveyt'in Irak işgalinden kurtarılması temel hedefti. Bölgedeki enerji güvenliği ve uluslararası askerî müdahale tartışmaları Türkiye'nin dış politikasını da etkiledi.
**11 Eylül 2001'de ABD'de** New York'taki Dünya Ticaret Merkezi ve Pentagon hedef alındı. Bunun ardından **Ekim 2001'de ABD Afganistan'a** yönelik askerî harekât başlattı. **2003 Irak Savaşı**, ABD öncülüğünde Irak'ın işgali ve Saddam Hüseyin yönetiminin devrilmesiyle sonuçlandı. **1991 Körfez / 2001 Afganistan / 2003 Irak** olayları farklı neden, hedef ve sonuçlara sahiptir.
**1991 Körfez Savaşının başlangıç nedeni Kuveyt'in işgali**, **2003 Irak işgalinin sonucu Saddam yönetiminin devrilmesi** olarak ayırt edilir. **2003 Süleymaniye olayı**, Türkiye-ABD ilişkilerinde ayrıca gerilim yaratan bir gelişmedir. Tarih sorularında olayın coğrafyasını ve yılını birlikte belirle.
5. Avrupa Birliğinin Oluşumu ve Türkiye'nin AB Süreci
**7 Şubat 1992'de imzalanan Maastricht Antlaşması**, **1 Kasım 1993'te yürürlüğe girerek Avrupa Birliğini (AB)** kurdu. **1993 Kopenhag Kriterleri** AB üyeliği açısından **demokrasi, hukuk devleti, insan haklarına saygı, azınlıkların korunması, işleyen piyasa ekonomisi ve AB yükümlülüklerini üstlenebilme** gibi ölçütler geliştirdi. **2004'te AB'ye on yeni devlet** katıldı; bu grupta Orta/Doğu Avrupa ülkelerinin yanı sıra **Kıbrıs ve Malta** da vardı. Türkiye bu genişlemede üye olmadı.
Türkiye-Avrupa ilişkilerinde daha önceki basamaklar **1963 Ankara Anlaşması** ve **1987 Avrupa Topluluğuna tam üyelik başvurusu**ydu. Küreselleşme dönemindeki temel adımlar:
| Tarih | Gelişme | Yanlış eşleştirme | |---|---|---| | **6 Mart 1995** | **1/95 Ortaklık Konseyi Kararı** ile Gümrük Birliğinin tamamlanması kararlaştırıldı | Uygulama 1995 değil | | **1 Ocak 1996** | **Türkiye-AB Gümrük Birliği** uygulaması başladı | Türkiye AB üyesi olmadı | | **10–11 Aralık 1999** | **Helsinki Zirvesinde aday ülke statüsü** kabul edildi | 1975 AGİK Helsinki değil | | **3 Ekim 2005** | **Katılım müzakereleri** başladı | Tam üyelik gerçekleşmedi |
**Gümrük Birliği**, ağırlıklı olarak **sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünlerinin belirli bölümünü** kapsar; bütün tarım ürünlerini, her hizmeti veya kişilerin serbest dolaşımını otomatik olarak kapsamaz. **Gümrük Birliği, tam AB üyeliği demek değildir**. **2005 müzakere açılması** da üyeliğin tamamlandığı anlamına gelmez. **1975 Helsinki Nihai Senedi AGİK güvenlik belgesidir; 1999 Helsinki AB adaylık kararıdır**.
6. Dünya Ekonomisinin Küreselleşmesi
**Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ/WTO) 1995'te** faaliyete geçti. **GATT** döneminde gelişen çok taraflı ticaret kurallarını kurumsal bir örgüt çatısına taşıdı. **NAFTA**, ABD-Kanada-Meksika arasında **1994'te** yürürlüğe giren serbest ticaret düzenlemesiydi. Avrupa'da **avro 1999'da kaydî para**, **2002'de banknot ve madeni para** olarak kullanılmaya başlandı. **Maastricht 1993 AB kuruluşu, DTÖ 1995 uluslararası ticaret, avro 2002 nakit** eşleştirmelerini karıştırma.
6.1. Bölgesel ve küresel krizler
**1997 Asya Finans Krizi**, Tayland'daki döviz ve finans sorunlarıyla başlayarak Asya'daki birçok ekonomiyi etkiledi. **Şubat 2001 Türkiye ekonomik krizi**, Türkiye'nin bankacılık, kur rejimi, kamu finansmanı ve mali istikrar sorunlarını ağırlaştırdı. Ardından yeni düzenleme ve istikrar programları uygulandı. **2008 küresel finans krizi**, ABD'deki yüksek riskli konut kredileri ve bunlarla ilişkili finans piyasalarından dünyaya yayıldı. **1997 Asya**, **2001 Türkiye**, **2008 küresel kriz** üç farklı başlangıç noktasıdır.
6.2. Çevre ve sürdürülebilirlik
**1992 Rio Dünya Zirvesi**, çevre sorunlarını kalkınmayla birlikte ele alan **sürdürülebilir kalkınma** yaklaşımını güçlendirdi. **1997 Kyoto Protokolü**, sera gazı emisyonlarının azaltılmasına ilişkin uluslararası çerçeve oluşturdu ve **2005'te yürürlüğe girdi**. İklim/çevre antlaşmaları ticaret örgütleri veya askerî ittifak değildir.
6.3. Teknoloji, kültür ve iletişim
İnternet, cep telefonu, uydu yayınları ve dijital finans ağları küresel ticaretin, haberleşmenin ve kültür aktarımının hızını artırdı. Bu süreç şirketlerin uluslararası üretim zincirleri kurmasına, öğrencilerin bilgiye erişimine ve toplumsal iletişimin dönüşmesine katkıda bulundu; **dijital eşitsizlik, bilgi güvenliği, kültürel tek tipleşme ve küresel krizlerin yayılması** gibi sorunları da beraberinde getirdi. Küreselleşme **yalnız sınırların ticarete açılması değil**, siyaset, kültür, çevre ve teknoloji boyutları olan karşılıklı etkileşimdir.
7. Türkiye'de 1990'lar ve 2000'lerde Siyasi-Sosyal Gelişmeler
**28 Şubat 1997 Millî Güvenlik Kurulu toplantısı** sonrasındaki kararlar ve askerî-sivil gerilim, demokratik siyaseti etkileyen **28 Şubat süreci** olarak anılır. **2001 ekonomik krizi**, bankacılık ve enflasyon tartışmalarını yoğunlaştırdı. **3 Kasım 2002 genel seçimlerinde Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti)** tek başına hükûmet kurabilecek Meclis çoğunluğunu elde etti. **2005 AB katılım müzakereleri** uluslararası siyaset başlığıdır; **2001 krizi** ise ekonomik sorunlarla ilgilidir.
**15 Temmuz 2016 gecesi Türkiye'de başarısız bir askerî darbe girişimi** yaşandı. Bu olay **12 Eylül 1980 darbesiyle aynı tarih veya sonuç değildir**. Sınavda “gerçekleşmiş darbe” ile “başarısız darbe girişimi” ifadelerini dikkatle ayırmak gerekir.
8. Kronoloji Tablosu
| Yıl | Öne çıkan gelişmeler | |---|---| | **1989** | Berlin Duvarı açıldı | | **1990** | Almanya birleşti; Irak Kuveyt'i işgal etti | | **1991** | SSCB dağıldı; Türk cumhuriyetleri bağımsızlaştı; Körfez Savaşı; Azerbaycan'ı Türkiye tanıdı | | **1992** | TİKA, KEİ İstanbul Zirvesi; Bosna Savaşı; Hocalı Katliamı; Maastricht imzası; Rio Zirvesi | | **1993** | AB Maastricht yürürlük; TÜRKSOY; Çekoslovakya'nın barışçı ayrılışı; Kopenhag Kriterleri | | **1994** | NAFTA yürürlük | | **1995** | DTÖ kuruldu; Dayton; Srebrenitsa; Türkiye-AB Gümrük Birliği kararı | | **1996** | Türkiye-AB Gümrük Birliği uygulaması başladı | | **1997** | 28 Şubat; Asya Finans Krizi; Kyoto Protokolü | | **1999** | Kosova NATO harekâtı; avro kaydî kullanım; Türkiye Helsinki adaylığı | | **2001** | Türkiye ekonomik krizi; 11 Eylül; Afganistan müdahalesi | | **2002** | Avro nakit dolaşımı; Türkiye genel seçimleri | | **2003** | Irak Savaşı ve Süleymaniye olayı | | **2004** | AB on üyeli genişleme | | **2005** | AB-Türkiye katılım müzakereleri başladı; Kyoto yürürlüğe girdi | | **2008** | Küresel finans krizi | | **2016** | 15 Temmuz darbe girişimi |
Sık Karıştırılan Noktalar
- **1989 Berlin Duvarı, 1990 Almanya birleşmesi, 1991 SSCB dağılması** ayrı yıllardır.
- **Glasnost açıklık**, **perestroyka yeniden yapılanma**; ikisi de **Gorbaçov** dönemindedir.
- **BDT 1991 eski Sovyet cumhuriyetleri iş birliği**; Türkiye üye değildir, Sovyetler Birliğinin aynen sürmesi değildir.
- **1992 TİKA ve KEİ**, **1993 TÜRKSOY**; kalkınma, bölgesel ekonomi ve kültür işlevleri ayrıdır.
- **Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan** Orta Asya Türk cumhuriyetleri; **Azerbaycan Kafkasya**, **Tacikistan Türk cumhuriyeti değil**.
- **1992–1995 Bosna**, **1995 Srebrenitsa ve Dayton**, **1999 Kosova NATO harekâtı**.
- **1990 Kuveyt işgali → 1991 Körfez**, **2001 Afganistan**, **2003 Irak işgali**.
- **Maastricht 1992 imza / 1993 yürürlük**, **1995 DTÖ**, **1994 NAFTA**, **1999 avro kaydî / 2002 avro nakit**.
- **1995 Gümrük Birliği kararı**, **1996 yürürlük**, **1999 Helsinki adaylık**, **2005 müzakereler**; tam üyelik gerçekleşmesi değildir.
- **1997 Asya, 2001 Türkiye, 2008 küresel** ekonomik krizleri farklıdır.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- **Olayın türünü belirle:** Devletin dağılması (1991 SSCB), siyasi ittifak (BDT), ekonomik iş birliği (KEİ), kültür (TÜRKSOY) veya kalkınma (TİKA)?
- **Coğrafyayı ayır:** Azerbaycan **Kafkasya**; Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan **Orta Asya**; Estonya-Letonya-Litvanya **Baltık**.
- **İki yıl verildiyse imza/yürürlük sorusu olabilir:** Maastricht **1992/1993**, Gümrük Birliği **1995/1996**, avro **1999/2002**.
- **AB aşamasını belirle:** 1963 Ankara / 1987 başvuru / 1996 Gümrük Birliği / 1999 adaylık / 2005 müzakere.
- **Balkan ve Körfez olaylarını karıştırma:** Bosna **1992–1995**, Kosova **1999**, Irak-Kuveyt **1990–1991**, Irak işgali **2003**.
- **Krizlerin çıkış noktasına bak:** Asya **1997 Tayland**, Türkiye **2001**, küresel **2008 ABD mortgage**.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- [ ] Berlin Duvarı, Almanya birleşmesi ve SSCB'nin dağılış tarihlerini sıralayabiliyorum.
- [ ] Glasnost-perestroyka ile BDT kavramlarını açıklayabiliyorum.
- [ ] Beş Türk cumhuriyetini coğrafyalarına göre ayırabiliyor; Tacikistan ayrımını biliyorum.
- [ ] TİKA, KEİ ve TÜRKSOY'un tarih ve işlevlerini karıştırmıyorum.
- [ ] Bosna, Srebrenitsa, Dayton ve Kosova gelişmelerini ayırabiliyorum.
- [ ] Birinci Körfez Savaşı, 11 Eylül-Afganistan ve 2003 Irak Savaşı sırasını biliyorum.
- [ ] AB'nin Maastricht/Kopenhag sürecini ve Türkiye'nin 1996–1999–2005 aşamalarını açıklayabiliyorum.
- [ ] DTÖ, NAFTA, avro, Rio, Kyoto ile ekonomik krizlerin temel tarihlerini biliyorum.
- [ ] Türkiye'deki 28 Şubat, 2001 krizi, 2002 seçimleri ve 2016 darbe girişimi kavramlarını ayırabiliyorum.
**Kaynak çerçevesi:** MEB OGM Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 5. Ünite; T.C. Dışişleri Bakanlığı AB, Azerbaycan ve KEİ belgeleri; TİKA ve TÜRKSOY resmî tarihçe sayfaları. Sorular özgündür.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Ön Lisans Tarih Küreselleşen Dünya ve Türkiye - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Ön Lisans Tarih Küreselleşen Dünya ve Türkiye - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Ön Lisans Tarih Küreselleşen Dünya ve Türkiye - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Ön Lisans Tarih Küreselleşen Dünya ve Türkiye - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene