Konu Anlatımı / Ders Notu

Dil Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı

KPSS Ön Lisans Türkçe dil bilgisi, cümle bilgisi, anlatım bozuklukları ve sözel mantık.

Dil Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları — Konu Anlatımı

Konuya Giriş

KPSS Ön Lisans Türkçe’de sözcükte yapı, tamlamalar, fiiller, fiilimsiler, fiilde çatı, cümlenin ögeleri, cümle türleri, anlatım bozuklukları ve sözel mantık soruları aynı dilin farklı düzeylerini ölçer. Sözcük yapısı **ekleri**, cümle çözümlemesi **sözcüklerin görevini**, anlatım bozukluğu ise **anlam ve dil bilgisi uygunluğunu** inceler. Soruyu yanıtlarken önce istenen dil düzeyini belirlemek gerekir.

1. Sözcükte Yapı: Kök, Yapım ve Çekim Ekleri

**Kök**, sözcüğün parçalanamayan, anlamlı temelidir. Yapım eki sözcüğün anlamını veya türünü değiştirerek yeni sözcük yapar; çekim eki sözcüğü cümledeki görevine ya da dil bilgisi ilişkisine göre biçimlendirir.

| Yapı | Tanım | Örnek | |---|---|---| | Basit | Yapım eki almamış | ev, kalem, evlerimiz | | Türemiş | En az bir yapım eki almış | balıkçı, tuzsuz, gözlükçü | | Birleşik | İki veya daha çok sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş | hanımeli, gecekondu |

“Evlerimizden” = **ev + ler + imiz + den**. Çokluk, iyelik ve ayrılma durumu olmak üzere üç çekim eki vardır; yapım eki bulunmadığından sözcük basit yapılıdır. “Gözlükçüler” = **göz + lük + çü + ler**. İlk iki ek yapım, son ek çekim ekidir. “Tuzsuzluk” = tuz + suz + luk: iki yapım eki vardır.

2. İsim ve Sıfat Tamlamaları

İsim tamlamasında **tamlayan** ve **tamlanan** arasında ad ilişkisi kurulur:

  • **Belirtili isim tamlaması:** öğrencinin çantası. Tamlayan -in, tamlanan -ı eki almıştır.
  • **Belirtisiz isim tamlaması:** okul yolu. Tamlayan ilgi eki almaz; tamlanan iyelik eki alır.
  • **Zincirleme isim tamlaması:** öğretmenin kitabının kapağı; iç içe iki veya daha çok isim tamlaması vardır.
  • **Sıfat tamlaması:** sessiz sokak, bu kitap, üç soru. Sıfat ismi niteler veya belirtir.

“Evin bahçe kapısı” ifadesinde “bahçe kapısı” belirtisiz isim tamlamasıdır ve bütün ifade zincirleme isim tamlaması oluşturur. Bir grubun başında sıfat bulunması, içindeki isim tamlaması ilişkisini ortadan kaldırmaz.

3. Fiiller: Kip, Kişi, Olumluluk ve Zaman

Fiil, iş, oluş ya da durum bildirir ve kip ile kişi ekleri alarak çekimlenebilir. “Yazdı, okuyacak, geliyorum” çekimli fiillerdir.

Haber kipleri

  • Görülen geçmiş: yaz-dı, gel-di.
  • Öğrenilen geçmiş: yaz-mış, gel-miş.
  • Şimdiki zaman: yaz-ıyor, gel-iyor.
  • Gelecek zaman: yaz-acak, gel-ecek.
  • Geniş zaman: yaz-ar, gel-ir.

Dilek kipleri

  • Gereklilik: gel-meli.
  • Dilek-şart: gel-se.
  • İstek: gel-e-yim.
  • Emir: gel; gel-in.

Olumsuzluk genel olarak fiil kökü veya gövdesine **-ma/-me** ekinin getirilmesiyle kurulur: gör-me-di. “Gelmiyor” fiilinde olumsuzluk ünlü daralmasıyla -mı biçiminde görülür. “Gelmedi” olumsuzdur; “geldi” olumludur.

Ek-fiil ve birleşik zaman

Ek-fiil isim soylu sözcükleri yüklem yapabilir ve bunları geçmiş ya da şart gibi biçimlerde çekimler: “uzun **idi** → uzundu”, “hasta **imiş** → hastaymış”. Çekimli fiile eklendiğinde birleşik zaman oluşabilir: “geliyor **idi** → geliyordu” (şimdiki zamanın hikâyesi), “gelmiş **idi** → gelmişti” (öğrenilen geçmişin hikâyesi).

4. Fiilimsiler: İsim-Fiil, Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil

Fiilimsi, fiilden türeyen ancak tek başına kişi ve kip ekiyle çekimli yüklem olmayan sözcüktür. Cümlede ad, sıfat veya zarf görevi üstlenir.

| Fiilimsi | Yaygın ekleri | Örnek | İşlev | |---|---|---|---| | İsim-fiil | -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş | okumak, okumayı | Ad gibi | | Sıfat-fiil | -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -dik, -acak, -mış | gelen çocuk | Adı niteleme | | Zarf-fiil | -ınca/-ince, -ken, -ip, -erek, -meden, -dikçe | gelince, gülerek | Eylemi bağlama veya belirtme |

“Gelen öğrenci”de gelen sıfat-fiildir. “Gelenleri bekledik”te nitelediği ad düşmüş; sıfat-fiil **adlaşmıştır**. “Okumayı seviyorum”da okumayı isim-fiildir. “Gülerken konuşma”da gülerken, asıl eylemin zamanını belirten zarf-fiildir. Fiilimsi ekiyle aynı biçimde görünen kalıcı isimlerde bağlama göre anlam ve işlev yeniden değerlendirilir; her -ma görülen sözcük otomatik isim-fiil sayılmaz.

5. Fiilde Çatı

Çatı, fiilin özneyle ve nesneyle ilişkisini inceler. Önce yüklemin **fiil** olduğundan emin ol. İsim soylu yüklemde fiilde çatı aranmaz.

Öznesine göre

  • **Etken:** İşi yapan gerçek özne vardır: “Öğretmen sınavları okudu.”
  • **Edilgen:** İşi yapan belirsizdir, sözde özne bulunabilir: “Kapı açıldı.”
  • **Dönüşlü:** Özne işi yapar, yaptığı işten kendisi etkilenir: “Çocuk giyindi.”
  • **İşteş:** Birlikte ya da karşılıklı iş yapılır: “Arkadaşlar selamlaştı.”

Nesnesine göre

  • **Geçişli:** Nesne alabilir: “Kitabı okudu.” (Neyi?)
  • **Geçişsiz:** Nesne alamaz: “Çocuk uyudu.”
  • **Oldurgan/ettirgen:** Fiilin iş oluş niteliğini veya işi başkasına yaptırma anlamını değiştiren ekler kullanılabilir: “uyumak → uyutmak”, “yazmak → yazdırmak”.

“Kapı açıldı”da gerçek özne belirtilmez; “Ayşe kapıyı açtı”da özne Ayşe’dir. “Çocuk giyindi”de -n eki dönüşlülük bildirirken “kapı açıldı”da edilgenlik bildirir. Çatı ekini tek başına değil **cümlenin anlamıyla birlikte** değerlendir.

6. Cümlenin Ögeleri

Ögeleri bulurken önce **yüklemi** belirle. Ardından yükleme uygun sorular yönelt:

| Öge | Temel soru | Örnek | |---|---|---| | Yüklem | Yargı nedir? | “Ayşe kitabı okudu.” → okudu | | Özne | Kim / ne? | “Ayşe kitabı okudu.” → Ayşe | | Belirtili nesne | Kimi / neyi? | “Ayşe kitabı okudu.” → kitabı | | Belirtisiz nesne | Ne? | “Bir film izledik.” → bir film | | Yer tamlayıcısı | Kime / neye / nereye; kimde / nerede; kimden / nereden? | “Okula gitti.” → okula | | Zarf tümleci | Ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar? | “Dün çalıştı.” → dün |

“Ali dün okulda çalıştı.” cümlesinde yüklem **çalıştı**, özne **Ali**, zarf tümleci **dün**, yer tamlayıcısı **okulda**dır. Sözcük grupları öge sorularında genellikle bölünmez: “Güzel bir film izledik.”te güzel bir film, **belirtisiz nesnenin tamamıdır**.

7. Cümle Türleri

| Ölçüt | Tür | Örnek | |---|---|---| | Yüklemin türü | Fiil cümlesi | “Çocuk okudu.” | | Yüklemin türü | İsim cümlesi | “Yol uzundu.” | | Yüklemin yeri | Kurallı | “Ayşe dün geldi.” | | Yüklemin yeri | Devrik | “Dün geldi Ayşe.” | | Anlamı | Olumlu | “Çocuk geldi.” | | Anlamı | Olumsuz | “Çocuk gelmedi.” | | Yapısı | Basit | “Ayşe güldü.” | | Yapısı | Girişik birleşik | “Gelen çocuk güldü.” | | Yapısı | Sıralı | “Ali geldi, Ayşe gitti.” | | Yapısı | Bağlı | “Ali geldi ama Ayşe gitti.” |

Yüklemi sonda olan her cümle **kurallıdır**, yüklemi sonda olmayan **devriktir**. “En sevdiği ders tarihti.” isim cümlesi; “Dün geldi Ayşe.” olumlu, fiil yüklemli ve devrik cümledir. “Ali ve Ayşe geldi.”de bir yüklem vardır; yalnız **ve** bağlacının bulunması cümleyi bağlı cümle yapmaz. Bağlı cümle için bağlaçla birbirine bağlanan ayrı yargılar aranır.

8. Anlatım Bozuklukları

Anlatım bozukluğu hem **anlam yönünden** hem **dil bilgisi yönünden** ortaya çıkabilir.

Anlama dayalı bozukluklar

  • **Gereksiz sözcük:** “Tekrar yeniden anlattı.” → Tekrar anlattı / Yeniden anlattı.
  • **Yanlış sözcük:** “Tansiyonunu termometreyle ölçtü.” → Tansiyon ölçen araç termometre değildir; sözcük yanlış kullanılmıştır.
  • **Deyimin bozulması:** “Etekleri zil oynadı.” → Doğrusu “etekleri zil çaldı”dır.
  • **Anlam belirsizliği:** “Ayşe, Elif’e kitabını verdi.” → Kitabın kime ait olduğu bağlam olmadan açık olmayabilir.
  • **Mantık/ölçü uyumsuzluğu:** “Binanın yüksekliği iki kilometrekaredir.” → Yükseklik alan birimiyle ifade edilemez.

Dil bilgisine dayalı bozukluklar

  • **Özne–yüklem uyumsuzluğu:** “Herkes görüşlerini bildirdiler.” → “Herkes görüşlerini bildirdi.”
  • **Öge eksikliği:** “Bu öğrencilere saygı duyuyor ve seviyorum.” → “Bu öğrencilere saygı duyuyor ve **bu öğrencileri** seviyorum.”; iki yüklem farklı durum eki ister.
  • **Çatı uyumsuzluğu:** “Dilekçe yazılıp memur imzaladı.” → “Memur dilekçeyi yazıp imzaladı.” ya da “Dilekçe yazıldı ve memur imzaladı.”
  • **Tamlama/ek eksikliği:** Tamlayan veya tamlanan ekinin yanlış kullanılması ilişkide bozukluk oluşturur.

Bozukluğu saptamak için “Bu cümlede **hangi anlam veya dil bilgisi ilişkisi** kurulmak isteniyor?” diye sor, sonra en az değişiklikle düzelt.

9. Sözel Mantıkta Kesin Sonuç

Sözel mantıkta verilen bilgileri sıralama, yerleştirme veya eşleştirme şemasına aktar. Her “önce”, “sonra”, “hemen solunda” ve “en sonda” koşulunu ayrı ayrı işaretle. Örneğin dört sınavın pazartesi–perşembe günlerine dağılımında “Coğrafya perşembe; Türkçe matematikten önce; tarih matematikten sonra” bilgileri sıralamayı **Türkçe, Matematik, Tarih, Coğrafya** şeklinde belirler.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. **Basit sözcük** hiç ek almamış demek değildir: Çekim eki alabilir.
  2. **Belirtisiz isim tamlaması** (okul yolu) ile **sıfat tamlaması** (uzun yol) farklıdır.
  3. **Çekimli fiil** (geldi) ile **fiilimsi** (gelen, gelince, gelmek) ayrıdır.
  4. **Dönüşlü** (çocuk giyindi) ile **edilgen** (kapı açıldı) yalnız ek biçimine göre ayrılmaz.
  5. **Nesne** neyi/kimi veya ne sorularına, **yer tamlayıcısı** yönelme/bulunma/ayrılma sorularına yanıt verir.
  6. **“Ali ve Ayşe geldi”** tek yüklemli; **“Ali geldi ama Ayşe gitti”** bağlı cümledir.
  7. **Tekrar yeniden** gereksiz sözcük; **herkes geldiler** özne–yüklem uyumsuzluğudur.
  8. **Mantık sorusunda** olası ile kesin olan ayırt edilmelidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Soruda kök–ek mi, tamlama mı, fiilimsi mi, çatı mı, öge mi, anlatım mı istendiğini işaretle.
  2. Kök–ek sorusunda yapım ile çekim ekini ayrı say; son eki tek başına delil sayma.
  3. Fiilimsi sorusunda eki ve cümledeki görevi birlikte kontrol et.
  4. Çatıda gerçek özne, işi yapan ve işten etkilenen ilişkisini bul.
  5. Cümle ögelerinde yüklemden başla; sözcük gruplarını bölmeden soruları yönelt.
  6. Anlatım bozukluğunda bozuk ilişkinin türünü yazıp en küçük anlamlı düzeltmeyi dene.
  7. Sözel mantıkta öncelik ve komşuluk ilişkilerini şemalaştır; sadece zorunlu sonucu seç.

Konu Özeti

Sözcükte yapı kök ve ekleri, tamlamalar adların niteleme ya da sahiplik ilişkilerini, fiil ve fiilimsiler eylem biçimlerini inceler. Ek-fiil isim soylu yüklemi veya birleşik zamanı kurabilir. Fiilde çatı özne ve nesne ilişkisine; cümlenin ögeleri yükleme yöneltilen sorulara; cümle türleri yüklemin niteliğine, yerine, anlama ve yapıya dayanır. Anlatım bozukluklarında anlam veya dil bilgisi ilişkisindeki sorun belirlenir. Sözel mantıkta yalnız koşulların zorunlu kıldığı sonuç kabul edilir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Yapım ve çekim eklerini ayırıp basit, türemiş ve birleşik sözcüğü tanıyabilmelisin.
  • Belirtili, belirtisiz, zincirleme isim ve sıfat tamlamalarını ayırt edebilmelisin.
  • Fiillerin kip, kişi, olumsuzluk ve birleşik zaman özelliklerini çözümleyebilmelisin.
  • İsim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil ve ek-fiili karıştırmamalısın.
  • Etken, edilgen, dönüşlü ve işteş çatıyı örnek üzerinden belirleyebilmelisin.
  • Yüklem, özne, nesne, yer ve zarf tümlecini bulabilmelisin.
  • Kurallı–devrik, olumlu–olumsuz, isim–fiil ve yapı bakımından cümle türlerini sınıflandırabilmelisin.
  • Anlam ve dil bilgisi bozukluklarını gerekçesiyle düzeltebilmelisin.
  • Sözel mantıkta verilen şartlardan kesin sonuç çıkarabilmelisin.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Dil Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Dil Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Ön Lisans Türkçe Dil Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Ön Lisans Türkçe Dil Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Ön Lisans Türkçe Dil Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Ön Lisans Türkçe Dil Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz