Ses Bilgisi Ders Notu

Ses Bilgisi – Ders Notu

Temel Ayrım

• **Sert ünsüzler:** f, s, t, k, ç, ş, h, p.
• **Benzeşme:** Sözcük sert ünsüzle biter, ekin başı sertleşir. kitap+da → **kitapta**.
• **Yumuşama:** Kök sonundaki p/ç/t/k uygun ekle b/c/d/ğ(g) olur. kitap+ı → **kitabı**.
• **Ünlü düşmesi:** ağız+ı → **ağzı**; omuz+u → **omzu**.
• **Ünlü daralması:** bekle+yor → **bekliyor**; başla+yor → **başlıyor**.
• **Ünsüz türemesi:** his+etmek → **hissetmek**; ret+etmek → **reddetmek**.
• **Ünsüz düşmesi:** küçük+cük → **küçücük**; ufak+cık → **ufacık**.
• **Ünlü türemesi:** az+cık → **azıcık**; dar+cık → **daracık**.
• **Ünlü değişimi:** ben+a → **bana**; sen+a → **sana**.
• **Kaynaştırma:** araba+y+a → **arabaya**; anne+s+i → **annesi**.
• **Ulama:** Güzel anı gibi sözcükleri konuşmada bağlı okumak; yazım değişmez.

Ünlü Uyumları

**Büyük ünlü uyumu:** Kalın → kalın, ince → ince; çocuk ve kelebek uyar, kalem uymaz.

**Küçük ünlü uyumu:** Düzden sonra düz; yuvarlaktan sonra dar yuvarlak veya geniş düz. Odun uyar, yağmur uymaz. Bir sözcüğün bu uyumlardan birine uyması diğerine de mutlaka uyacağı anlamına gelmez.

Sınav Çeldiricileri

1. **Kitapta** ve **kitabı** sözcüklerini aynı olay saymak.
2. **Burnu** biçimindeki dar ünlü düşmesini kaynaştırmayla karıştırmak.
3. **Bekliyor** biçiminde geniş e'nin i'ye dönüşümünü unutmak.
4. **Hakkı** biçimindeki iki k'yi 'ünsüz düşmesi' sanmak.
5. **Sanatı** sözcüğünde t'nin yumuşayacağını varsaymak.
6. Ulamayı yazımda harf değişimi sanmak.

Kısa Özet

Kök ve eki ayır; **hangi sesin değiştiğini** belirle. Ek başı sertleşmesi benzeşme; kök sonu p/ç/t/k değişimi yumuşama; iç hece ünlüsünün kaybı düşme; -yor öncesindeki geniş ünlünün daralması daralmadır. Her soruda yalnız kelimenin bugünkü yazılışına değil dönüşümüne bak.