10. Sınıf Coğrafya: Türkiye Ekonomisinin Sektörel Dağılımı – Konu Anlatımı

Türkiye Ekonomisinin Sektörel Dağılımı

Türkiye ekonomisinin sektörel yapısı tarih boyunca aynı kalmamıştır. Uygulanan ekonomi politikaları, dünya çapındaki ekonomik ve siyasi gelişmeler, üretim biçimlerindeki değişimler ve ihracata yönelik yaklaşımlar; çalışan nüfusun ekonomik sektörlere dağılımını zaman içinde değiştirmiştir.

Ders kitabında Türkiye ekonomisinin gelişimi hem **tarihsel ekonomi politikaları** hem de **çalışan nüfusun birincil, ikincil ve üçüncül sektörlere dağılımındaki değişim** üzerinden ele alınmaktadır.

Cumhuriyet'in İlk Yıllarında Ekonomi Politikaları

Türkiye, Millî Mücadele'nin ardından 1923 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir. Cumhuriyet'in ilk ekonomi politikalarının şekillenmesinde **İzmir İktisat Kongresi** önemli rol oynamıştır.

İzmir İktisat Kongresi ile Türkiye **liberal bir ekonomi modeli** belirlemiştir.

Kongrenin hemen ardından imzalanan **Lozan Antlaşması'nın ticari hükümleri** de Türkiye ekonomisinin şekillenmesinde belirleyici unsurlardan biri olmuştur.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve Devletçi Politikalar

1929 yılında yaşanan ve dünya genelinde etkili olan **Dünya Ekonomik Bunalımı**, Türkiye'nin ekonomi politikalarını da etkilemiştir.

Ders kitabına göre:

• 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı,
• İkinci Dünya Savaşı

Türkiye'de ekonomik alanda **devletçi politikaların uygulanmasına** neden olmuştur.

Bu dönem, Cumhuriyet'in ilk yıllarında benimsenen liberal yaklaşımın ardından ekonomik politikaların değişebildiğini gösterir.

İkinci Dünya Savaşı Sonrası ve 1980'li Yıllar

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Türkiye yeniden **liberal ekonomi politikalarına** geçmiştir.

Türkiye ekonomisindeki önemli dönüşümlerden biri de **1980'li yıllardan itibaren ihracat odaklı yeni bir ekonomi modeline geçilmesi** olmuştur.

Bu politika değişimleri çalışan nüfusun ekonomik faaliyet kollarına dağılımına da yansımıştır.

Türkiye'de Çalışan Nüfusun Sektörel Dağılımı

Türkiye ekonomisinde yaşanan değişimler, çalışan nüfusun sektörlere dağılımını da değiştirmiştir.

Ders kitabındaki Grafik 5.3, Türkiye'de çalışan nüfusun 1990, 2018 ve 2025 yıllarındaki sektörel dağılımını göstermektedir.

1990 Yılı

1990 yılında çalışan nüfusun:

• %46,8'i birincil sektörde,
• %20,3'ü ikincil sektörde,
• %32,9'u üçüncül sektörde

çalışmaktaydı.

1990 yılında en yüksek çalışan oranı **birincil sektördeydi**.

2018 Yılı

2018 yılında çalışan nüfusun:

• %18,4'ü birincil sektörde,
• %26,7'si ikincil sektörde,
• %54,9'u üçüncül sektörde

çalışmaktaydı.

2018'e gelindiğinde üçüncül sektör çalışan oranı birincil sektörün belirgin biçimde üzerine çıkmıştır.

2025 Yılı

2025 verilerine göre çalışan nüfusun:

• %14,6'sı birincil sektörde,
• %27,6'sı ikincil sektörde,
• %57,8'i üçüncül sektörde

çalışmaktadır.

2025 yılında çalışan nüfus içinde en yüksek pay **üçüncül sektöre**, en düşük pay ise **birincil sektöre** aittir.

1990-2025 Arasında Sektörel Değişim

Grafikteki değerler karşılaştırıldığında Türkiye'nin çalışan nüfus yapısında belirgin bir dönüşüm görülmektedir.

Birincil Sektör

1990: %46,8 2018: %18,4 2025: %14,6

Birincil sektör çalışan oranı sürekli azalmıştır.

1990'dan 2025'e düşüş:

**46,8 - 14,6 = 32,2 yüzde puan**

Bu, üç sektör içindeki en belirgin değişimdir.

İkincil Sektör

1990: %20,3 2018: %26,7 2025: %27,6

İkincil sektör çalışan oranı artmıştır.

1990'dan 2025'e artış:

**27,6 - 20,3 = 7,3 yüzde puan**

Üçüncül Sektör

1990: %32,9 2018: %54,9 2025: %57,8

Üçüncül sektör çalışan oranı belirgin biçimde artmıştır.

1990'dan 2025'e artış:

**57,8 - 32,9 = 24,9 yüzde puan**

Grafik Okuma ve Karşılaştırma

Türkiye'nin sektörel dağılımıyla ilgili grafik sorularında yalnız bir yılı okumak yeterli değildir. Yıllar arasındaki değişim de incelenmelidir.

Grafik 5.3'e göre:

• 1990'da birincil sektör %46,8 ile en büyük paya sahiptir.
• 2018'de üçüncül sektör %54,9 ile en büyük paya sahiptir.
• 2025'te üçüncül sektör %57,8'e yükselmiştir.
• birincil sektör 1990'dan 2025'e sürekli azalmıştır.
• ikincil sektör 1990'dan 2025'e artmıştır.

Ekonomik Sektörlerin Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Önemi

Ders kitabındaki etkinlikte öğrencilerden Türkiye'deki ekonomik sektörlerin:

• istihdamdaki,
• gayrisafi yurt içi hasıladaki

yerini ve önemini tablo, grafik, şekil veya diyagram kullanarak göstermeleri beklenir.

Bu çalışma yalnız hazır grafiği okumaya değil, verileri bulmaya, sınıflandırmaya ve uygun bir coğrafi temsil oluşturmaya yöneliktir.

Etkinlik Öncesi Hazırlık

Ders öncesi yapılması istenenler:

1. Ekonomik sektörlerin Türkiye ekonomisindeki yeri ile ilgili hazırlanacak tablo, grafik, şekil veya diyagramın amacını belirlemek.
2. Çalışma için gerekli araç gereçleri temin etmek.
3. Türkiye'deki ekonomik sektörlerin istihdam ve GSYİH içindeki yerine ilişkin gerekli verileri **TÜİK'in genel ağ adresinden** temin etmek.
4. Elde edilen verileri tasnif ederek sınıflandırmak.

Tablo, Grafik, Şekil ve Diyagram Oluşturma

Etkinliğin ilk adımında öğrenci, belirlediği amaç ve topladığı veriler doğrultusunda ekonomik sektörlerin Türkiye ekonomisindeki yerine ilişkin bir:

• tablo,
• grafik,
• şekil,
• diyagram

oluşturur.

Burada amaç, ekonomik sektörlere ilişkin verilerin anlaşılır ve karşılaştırılabilir hâle getirilmesidir.

Ders kitabı, öğrenciden oluşturduğu görsel temsil üzerinden şu konularda çıkarım yapmasını ister:

1. Türkiye ekonomisinde geçmişten bugüne nasıl bir değişim yaşandığı,
2. yerli üretimin ekonomik sektörlerdeki istihdama ve yurt içi hasılaya etkisi,
3. gündelik ihtiyaçlarda yerli ve millî ürünleri tercih etmenin istihdamın artırılmasına olası katkıları.

Yerli Üretim ve İstihdam İlişkisini Sorgulama

Ders kitabındaki etkinlikte öğrenciden son yıllardaki ekonomik değişimde **yerli üretimin ekonomik sektörlerdeki istihdama ve yurt içi hasılaya etkisi** hakkında çıkarım yapması beklenir.

Ayrıca gündelik ihtiyaçların karşılanmasında yerli ve millî ürünleri tercih etmenin ülkedeki istihdamın artırılmasına ne tür katkılar sağlayabileceği sorgulanır.

Burada amaç, öğrencinin yerli üretim ile istihdam ve ekonomik katkı arasındaki ilişkiyi verilen veya topladığı veriler üzerinden değerlendirmesidir.

Kontrol Listesi ile Değerlendirme

Ekonomik sektörlerin Türkiye ekonomisindeki yeri ve önemi etkinliği bir kontrol listesiyle değerlendirilir.

Kontrol listesindeki temel ölçütler:

• çalışmanın amacını belirleme,
• gerekli araç gereçleri temin etme,
• TÜİK'ten gerekli verileri toplama,
• verileri tasnif ve sınıflandırma,
• amaç ve verilere uygun tablo, grafik, şekil veya diyagram oluşturmadır.

Her ölçüt için:

• Evet,
• Hayır

seçenekleri kullanılır.

“Hayır” işaretleri birden fazlaysa öğretmen yardımıyla eksik öğrenmelerin tamamlanması istenir.

Bilgi Görseli Performans Çalışması

Ders kitabında ayrıca Türkiye'deki ekonomik sektörler ve bu sektörlerin gelişimine yönelik bir **bilgi görseli çalışması** yer alır.

Ders öncesinde öğrenci:

1. Türkiye ekonomisine katkı sunan ekonomik sektörlerden birini belirler.
2. Bu sektörü hangi boyutuyla ele alacağını belirler.
3. Amaca uygun bilgi toplar.
4. Toplanan bilgileri düzenler.

Uygulama aşamasında:

1. Bilgileri coğrafi temsiller aracılığıyla görselleştirir.
2. Sektörün Türkiye ekonomisine katkısına yönelik çıkarımlar yapar.
3. Hazırladığı bilgi görselini sınıfta sunar.

Performans Çalışmasının Değerlendirilmesi

Analitik dereceli puanlama anahtarında şu ölçütler kullanılır:

• amaç belirleme,
• bilgi ve görsel toplama,
• bilgi ve görselleri düzenleme,
• sonuç çıkarma,
• sunum.

Her ölçüt:

• Başlangıç Düzeyinde,
• Kabul Edilebilir,
• İyi,
• Çok İyi

basamaklarıyla değerlendirilir.

Bu değerlendirme öğrencinin yalnız doğru bilgiye ulaşmasını değil, bilgiyi düzenleme, sonuç çıkarma ve sunma becerisini de kapsar.

Öz Değerlendirme Formu

Öğrenci kendi çalışmasını:

• Evet,
• Kısmen,
• Hayır

seçenekleriyle değerlendirir.

Formda şu aşamalar kontrol edilir:

1. ekonomik sektör seçme,
2. amacı belirleme,
3. bilgi toplama,
4. bilgiyi düzenleme,
5. bilgiyi görselleştirme,
6. Türkiye ekonomisine katkı hakkında çıkarım yapma,
7. bilgi görselini sınıfta sunma.

Öğrenci ayrıca:

• çalışma sırasında öğrendiği bilgileri,
• zorlandığı yerleri,
• yeniden yapacak olsa dikkat edeceği hususları

yazar.

“Hayır” ve “Kısmen” işaretlenen alanların tekrar edilmesi ve gerekli durumlarda öğretmenden destek alınması önerilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• İzmir İktisat Kongresi ile liberal ekonomi modeli belirlenmiştir.
• 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve İkinci Dünya Savaşı devletçi politikaların uygulanmasına neden olmuştur.
• İkinci Dünya Savaşı sonrasında liberal ekonomi politikalarına yeniden geçilmiştir.
• 1980'lerden itibaren ihracat odaklı ekonomi modeli benimsenmiştir.
• 1990'da en yüksek çalışan payı birincil sektördedir.
• 2018 ve 2025'te en yüksek çalışan payı üçüncül sektördedir.
• 1990-2025 arasında birincil sektör çalışan payı düşmüş; ikincil ve üçüncül sektör payları artmıştır.
• İstihdam verisi ile GSYİH verisi aynı şey değildir.
• Etkinlikte gerekli ekonomik veriler TÜİK'ten temin edilir.
• Kontrol listesinde Evet/Hayır; öz değerlendirmede Evet/Kısmen/Hayır kullanılır.
• Bilgi görseli çalışması yalnız bilgi toplamadan oluşmaz; düzenleme, görselleştirme, çıkarım ve sunum aşamalarını da içerir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Tarih sorularında sırayı kur:

**1923 İzmir İktisat Kongresi → liberal model → 1929 ve savaş dönemi devletçilik → savaş sonrası liberal politika → 1980'lerden itibaren ihracat odaklı model**

Grafik sorularında:

• yılı belirle,
• üç sektörün oranlarını oku,
• en yüksek ve en düşük sektörü bul,
• başka yılla karşılaştır,
• yüzde puan farkını hesapla.

Veriler:

• 1990: 46,8 / 20,3 / 32,9
• 2018: 18,4 / 26,7 / 54,9
• 2025: 14,6 / 27,6 / 57,8

Sıra: **birincil / ikincil / üçüncül**

Etkinlik sorularında:

• amaç,
• veri,
• sınıflandırma,
• görselleştirme,
• çıkarım,
• sunum

zincirini takip et.

Konu Özeti

Türkiye ekonomisinin politikaları Cumhuriyet'in ilk yıllarından günümüze değişmiştir. İzmir İktisat Kongresi'yle liberal ekonomi modeli benimsenmiş; 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve İkinci Dünya Savaşı devletçi politikaları güçlendirmiş; savaş sonrasında yeniden liberal politikalara geçilmiş ve 1980'lerden itibaren ihracat odaklı ekonomi modeli uygulanmıştır. Bu dönüşüm çalışan nüfusun sektörel dağılımına da yansımıştır. Birincil sektörün payı 1990'da %46,8 iken 2025'te %14,6'ya düşmüş; üçüncül sektör %32,9'dan %57,8'e yükselmiştir. İkincil sektör de %20,3'ten %27,6'ya çıkmıştır. Ders kitabındaki etkinlikler, Türkiye ekonomisindeki sektörlerin istihdam ve GSYİH içindeki yerini TÜİK verileriyle tablo, grafik, şekil, diyagram ve bilgi görselleri üzerinden analiz etmeyi amaçlar.