Bitkilerde Tepki Mekanizmaları (Tropizma ve Nasti) Ders Notu

Bitkilerde Hareket

Bitkiler aktif yer değiştirme yapamaz. Buna rağmen çevresel uyaranları algılayarak çeşitli hareketlerle tepki verir.

Hareketler uyaran yönüne bağlıysa tropizma, uyaran yönünden bağımsızsa nasti olarak adlandırılır.

Tropizma

Tropizma, uyaranın yönüne bağlı yönelim hareketidir.

Uyaran yönüne doğru hareket pozitif, uyaranın tersine hareket negatif tropizmadır.

Tropizma çevresel uyaranların etkisiyle salgılanan hormonlar tarafından kontrol edilir.

Fototropizma

Işık etkisiyle oluşur.

Gövde ve yaprakların ışığa yönelmesi pozitif fototropizma, kökün ışıktan uzaklaşması negatif fototropizmadır.

Tek yönlü ışıkta oksin az ışık alan tarafta daha fazla birikir. Buradaki hücreler daha fazla uzar ve gövde ışığa yönelir.

Geotropizma

Yer çekimi etkisiyle oluşur.

Kök pozitif geotropizma göstererek aşağı, gövde negatif geotropizma göstererek yukarı büyür.

Hidrotropizma

Su etkisiyle oluşur.

Köklerin suya yönelmesi hidrotropizmadır. Kitapta suya yönelimin yer çekimine yönelimden daha güçlü olduğu belirtilir.

Kemotropizma

Kimyasal maddelerin etkisiyle oluşur.

Köklerin yararlı bileşiklere yönelmesi pozitif, kireç, aşırı tuz ve zararlı kimyasallardan uzaklaşması negatif kemotropizmadır.

Haptotropizma

Dokunma etkisiyle oluşan yönelimdir.

Asma ve sarmaşık gibi bitkilerin destek yapılarına sarılması örnektir.

Nasti

Nasti, uyaranın yönüne bağlı olmayan harekettir.

Pozitif-negatif sınıflandırması yapılmaz.

Ani turgor değişimi ve hızlı hücre büyüme asimetrisiyle oluşabilir.

Fotonasti

Işık şiddeti etkisiyle oluşur.

Akşamsefası düşük ışıkta açılır, yüksek ışıkta kapanır.

Sismonasti

Sarsıntı veya dokunma etkisiyle oluşur.

Küstüm otu ve Venüs sinekkapanın kapanma hareketleri örnektir.

Termonasti

Sıcaklık etkisiyle oluşur.

Lale 5-10 °C'ta kapalı, 15-20 °C'ta açık olabilir. Sıcaklık tekrar düştüğünde yeniden kapanır.

Oksin ve Yönelim

Oksin sürgün tepesinde üretilir ve aşağı taşınır.

Tek yönlü ışıkta az ışık alan tarafta daha fazla birikir. Gövdede hücre uzamasını artırır ve asimetrik büyüme oluşur.

Yüksek oksin konsantrasyonu gövdede büyümeyi desteklerken kökte büyümeyi yavaşlatabilir veya durdurabilir.

Koleoptil Deneyleri

1880 deneyleri ışığın koleoptil ucunda algılandığını ve uçtan alt kısımlara bir sinyal gönderildiğini göstermiştir.

1913 deneylerinde mika kimyasal madde geçişini engellemiş, jelatin geçişe izin vermiştir.

1918 deneyinde kesik koleoptil ucu yana konulduğunda o taraf daha çok büyümüş ve koleoptil ters tarafa kıvrılmıştır.

1926 deneyinde oksinli agar blokla yapılan uygulamalar büyümeyi sağlayan kimyasal maddenin oksin olduğunu göstermiştir.

Oksinli agar blok ortaya konursa koleoptil dik büyür. Blok yana konursa asimetrik büyüme oluşur ve koleoptil agarın olmadığı tarafa yönelir.

Tarımsal Önemi

Bitkilerin ışığa yönelmesi seralarda, tarlalarda, dikey tarımda ve meyve bahçelerinde ışığın daha verimli kullanılmasına yönelik düzenlemelerde dikkate alınır.

Sık Karıştırılan Noktalar

Tropizma uyaran yönüne bağlı, nasti bağlı değildir.

Tropizmada pozitif-negatif ayrımı vardır; nastide yoktur.

Fototropizma ile fotonasti aynı değildir.

Haptotropizma yönelimdir; sismonasti yönsüz kapanma hareketidir.

Mika kimyasal geçişi engeller, jelatin izin verir.

Koleoptil ucu ışığın algılandığı bölgedir.

Kısa Özet

Bitki hareketleri tropizma ve nasti olarak iki gruptur. Tropizma uyaran yönüne bağlı ve pozitif-negatif olarak sınıflandırılabilir. Nasti uyaran yönünden bağımsızdır. Fototropizmada oksin dağılımındaki asimetri farklı büyüme hızları oluşturarak yönelmeyi sağlar. Koleoptil deneyleri bu mekanizmanın açıklanmasına temel oluşturmuştur.