Bitkisel Hormonlar Ders Notu

Bitkisel Hormonların Genel Özellikleri

Bitkiler sıcaklık, ışık, nem, basınç, yer çekimi, gün uzunluğu ve mevsimsel döngüler gibi uyaranlara tepki verir. Bu tepkilerin oluşmasında hücreler arası iletişim ve bitkisel hormonlar önemlidir.

Bitkisel hormonlar aktif büyüyen kök ve gövde uçları, tomurcuklar, tohumlar, meyveler ve genç yapraklardaki hücrelerde üretilebilir. İletim demetleriyle veya difüzyonla taşınabilir. Bazıları üretildiği dokuda, bazıları taşındığı doku ve organda etki gösterir.

Temel bitkisel hormonlar oksin, sitokinin, giberellin, absisik asit ve etilendir.

Oksin

Sürgün uçları, genç yapraklar, gelişmekte olan meyveler ve tohumlarda üretilir.

Hücre bölünmesini ve hücrelerin boyca uzamasını destekler.

Büyüme, gelişme, yapraklanma, çiçek açma, uyarılara karşı yanıt ve meyve oluşumunda etkilidir.

Çilekte akenlerin ürettiği oksin meyvenin normal gelişmesine katkı sağlar. Akenleri alınan çileğe oksin verilmesi büyümenin yeniden normale dönmesini sağlayabilir.

Yan tomurcukların gelişimini baskılar. Işık almayan tarafta hücre uzamasını artırarak ışığa yönelmeye katkı sağlar.

Yan kök oluşumunu teşvik eder ve kökün yer çekimine bağlı yönelimini düzenler.

Eksikliğinde yaprak ve meyve dökülmesi, fazlalığında büyümenin yavaşlaması görülebilir.

Çelik köklendirme, doku kültürü, çekirdeksiz meyve üretimi ve yabani otlarla mücadelede kullanılabilir.

Sitokinin

Kök, tohum embriyosu, büyüyen yaprak ve meyve gibi aktif dokularda üretilir.

Hücre bölünmesini teşvik eder.

Yan tomurcuklarda hücre bölünmesini uyararak yan dal oluşumunu artırır.

Hücre büyümesi, çimlenme, bazı dokuların gelişimi ve zarar gören dokuların onarımında etkilidir.

Klorofil sentezini ve kloroplast oluşumunu uyarır.

Yaprak ve çiçeklerin yaşlanmasını geciktirir. Kesilmiş çiçeklerin raf ömrünü uzatmada kullanılabilir.

Meyve tutulumunu, irileşmeyi ve ürün kalitesini artırmak için tarımda kullanılabilir.

Giberellin

Tohum, tomurcuk, genç yaprak ve köklerde üretilir.

Tohum çimlenmesini başlatır, meyve gelişimini destekler, hücre bölünmesini uyarır ve gövde boyunun uzamasını sağlar.

Eksikliğinde bitkiler cüce kalabilir.

Dormansiyi ortadan kaldırıp çimlenmeyi sağlar. Tomurcuklanma ve çiçeklenmeyi teşvik eder.

Meyve büyüklüğünü artırmak ve çekirdeksiz meyve oluşumunu desteklemek için kullanılabilir.

Absisik Asit

Stres altındaki bitkilerde bol miktarda sentezlenir.

Plastit içeren yaprak, kök, gövde ve yeşil meyve hücrelerinin çoğunda üretilebilir.

Su stresinde miktarı artar ve stomaların kapanmasına etki ederek su kaybını azaltır.

Genellikle büyümeyi engeller.

Uygun olmayan koşullarda tomurcukların uyanmasını önler ve tohumun uyku durumunda kalmasını sağlayarak çimlenmeyi engeller.

Etilen

Gaz hâlinde bir hormondur ve tüm bitki organlarında sentezlenebilir.

En yoğun üretimi yaşlı dokularda ve olgunlaşan meyvelerde gerçekleşir.

Meyvelerin olgunlaşmasını, yumuşamasını ve tatlanmasını destekler.

Difüzyonla yayılarak yakındaki meyvelerin de olgunlaşmasını hızlandırabilir.

Olgunlaşma sonrası üretimin sürmesi yaşlanma ve çürümeyle ilişkilidir.

Kuraklık, yaralanma, enfeksiyon, donma ve su baskını etilen salgısını artırabilir.

Yaprak dökümünü de tetikler.

Hormonların Karşılaştırılması

Giberellin dormansiyi kırıp çimlenmeyi desteklerken absisik asit dormansiyi sürdürüp çimlenmeyi engeller.

Sitokinin yaşlanmayı geciktirebilirken etilen yaşlanma ve yaprak dökümünü destekleyebilir.

Oksin yan tomurcuk gelişimini baskılarken sitokinin yan tomurcuklarda hücre bölünmesini destekler.

Tarımda Kullanım

Bitki gelişim düzenleyicileri doğal olarak üretilebilir veya sentetik olarak elde edilebilir.

Tarımda büyümeyi, verimi ve kaliteyi artırmak; meyve olgunlaşmasını düzenlemek; depolama süresini yönetmek ve bitkilerin dayanıklılığını artırmak amacıyla kullanılabilir.

Yanlış ve aşırı kullanım insan sağlığına ve ekosisteme zarar verebilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Oksin, sitokinin ve giberellin aynı hormon değildir; büyümeyi farklı mekanizmalarla etkiler.

Giberellin ile absisik asit çimlenme konusunda zıt etki gösterir.

Etilen gaz hâlindedir.

ABA kuraklık sırasında artar ve stomaların kapanmasına katkı sağlar.

Sitokinin yaşlanmayı geciktirir; etilen yaşlanma ve yaprak dökümünü destekleyebilir.

Kısa Özet

Bitkisel hormonlar büyüme, gelişme, çimlenme, olgunlaşma, yaşlanma ve stres tepkilerini düzenler. Oksin, sitokinin, giberellin, absisik asit ve etilenin görevleri birbirinden farklıdır ve bazı süreçlerde hormonlar zıt etkiler gösterebilir.