11. Sınıf Çevre Etiği Konu Anlatımı

Çevre Etiği

İnsan-doğa ilişkisi, felsefe tarihinde çok eski dönemlerden beri tartışılmıştır. Ancak 20. yüzyılda yaşanan büyük çevre sorunları, bu ilişkiyi yalnızca doğayı tanıma veya ondan yararlanma meselesi olmaktan çıkararak doğrudan **ahlaki bir problem** hâline getirmiştir. İnsan doğaya karşı nasıl davranmalıdır? İnsan dışındaki canlıların kendi başlarına değeri var mıdır? Cansız doğa da ahlaki değerlendirmeye dâhil edilmeli midir? Gelecek kuşakların bugünkü insanların davranışları üzerinde hakları var mıdır? Çevre etiği bu tür soruları ele alır.

Çevre Etiğinin Ortaya Çıkışı

Batı düşüncesinde Antik Yunan’dan başlayarak aklın gücüne verilen önem zamanla artmış, René Descartes ile birlikte akılcılık egemen bir ilke hâline gelmiştir. Bilimin sonuçlarına duyulan güven ve doğa hakkında bilgi edinme isteği, insanın doğa üzerinde hâkimiyet kurma düşüncesini güçlendirmiştir.

1. yüzyılda büyük çevre sorunlarının görünür hâle gelmesi ise bu insan-doğa ilişkisinin yeniden sorgulanmasına yol açmıştır. Böylece insanın doğaya yönelik eylemlerini ahlaki açıdan inceleyen çevre etiği, bağımsız ve uygulamalı bir etik alanı olarak gelişmiştir.

Bununla birlikte insan-doğa ilişkisi çevre etiği ortaya çıkmadan çok önce de düşünce tarihinin önemli konularındandır. Çin, Hint ve Türk-İslam düşüncesinde doğayla uyum anlayışı görülür. Batı felsefesinin ilk kaynaklarında da doğayı anlama ve doğal düzeni açıklama çabası vardır.

Çevre Etiğinin Gelişmesinde Öne Çıkan Düşünürler

John Muir

John Muir, doğanın korunması için mücadele eden önemli bir düşünür ve yazardır. Çevre etiğinin 20. yüzyıl başlarında görünür hâle gelmesinde çalışmaları etkili olmuştur.

Aldo Leopold

Aldo Leopold, ekolojik bulguları çevre etiğine uygulamıştır. Ona göre etik alan yalnız insanlar arası ilişkilerle sınırlandırılmamalı; canlı ve cansız bütün çevreyi kapsayacak biçimde genişletilmelidir.

Leopold’un yaklaşımında insan, doğanın dışında veya üstünde ayrıcalıklı bir varlık değil, doğanın bir üyesidir. Bu nedenle etik ilişkinin kapsamı bütün varlık alanına doğru genişletilmelidir.

Paul W. Taylor

Paul W. Taylor, insan merkezli değer anlayışından uzaklaşan önemli yaklaşımlardan birini geliştirmiştir. Kantçı etik anlayışını yalnız insanlara değil bütün canlı varlıklara uygulamaya çalışır. Bu yaklaşımda canlıların değeri yalnız insana sağladıkları faydaya bağlı değildir.

Arne Naess

Arne Naess, çevrenin insandan bağımsız olarak değerli olduğunu savunur. Ona göre insan, ihtiyaçlarını karşılamak uğruna doğanın zenginliğini ve çeşitliliğini azaltma hakkına sahip değildir.

Naess’in yaklaşımında insan doğanın üstünde değil, doğanın bir parçasıdır. Bu düşünce daha sonra derin ekoloji yaklaşımında belirginleşir.

İnsan-Doğa İlişkisinin Düşünce Tarihindeki Değişimi

Çevre etiğini anlamak için insanın doğayla ilişkisini tarih boyunca nasıl yorumladığını görmek gerekir.

İlk Çağ

Antik Yunan’ın erken dönem doğa filozofları madde ve doğada canlılık bulunduğunu düşünmüş, varlıkların ortak bir kökene dayandığını açıklamaya çalışmıştır.

• **Thales** varlıkların ilk nedeninin su olduğunu savunur.
• **Lao Tse**, evrenin Tao denilen evrensel ilkeye dayanan sürekli bir akış ve karşılıklı bağımlılık içinde olduğunu, insanın da bu düzenin parçası olduğunu belirtir.
• **Empedokles**, hava, su, toprak ve ateşi dört ana neden olarak kabul eder.
• **Herakleitos**, değişimi doğanın temel niteliği olarak görür.
• **Parmenides**, değişimin aldatıcı olduğunu; varlığın bir, değişmez ve bölünmez olduğunu savunur.
• **Platon**, doğayı oluşturan görünüş ve nesneleri gerçek varlıklar değil, ideaların yansımaları olarak görür.
• **Aristoteles**, doğadaki varlıkların insan için olduğunu ve değerlerinin insana sağladıkları faydayla ilişkili olduğunu savunur.
• **Kynikler**, insanın doğaya uygun yaşaması gerektiğini savunur.
• **Stoacılar**, doğayı canlı ve ruhlu bir varlık alanı olarak görür; insanın doğanın yasalarına uyması gerektiğini ileri sürer.

Bu görüşler aynı değildir; fakat insanın doğayla ilişkisini felsefi bir sorun olarak ele alma geleneğinin çok eski olduğunu gösterir.

Orta Çağ

Orta Çağ’da Hristiyan ve İslam düşüncesi öne çıkar. Dönemin birçok düşünürüne göre doğa Tanrı tarafından yaratılmıştır ve bu nedenle değerlidir.

**Saint Augustinus**, insan-doğa ilişkisini Tanrı merkezli düşünce içinde açıklar.

İslam filozoflarında özellikle Farabi ve İbni Sina’nın doğa anlayışında **sudur** öğretisi öne çıkar. Varlıkların “bir” olan Allah’tan çıkışı, doğanın yaratıcıdan gelen bir eser olarak değerli görülmesine temel oluşturur.

İslam düşüncesindeki “Yaratılanı sev yaratandan ötürü.” anlayışı doğaya yönelik sevgi ve saygıyı destekler. Doğa rastlantısal değildir; tevhid temelinde düzenli ve anlamlıdır. İnsan doğaya egemen bir efendi değil, onu korumak ve israf etmemekle sorumlu bir varlık olarak ele alınır.

Rönesans ve Modern Dönem

Rönesans’ta Antik Yunan düşüncesine ve doğaya dönüş görülür. İnsan merkeze alınmış, akıl ön plana çıkmıştır. Matematik ve fizik yasalarıyla doğanın açıklanması, doğayı bir makine gibi görme eğilimini güçlendirmiştir.

• **Nicolaus Cusanus** ve **Giordano Bruno**, doğanın insan için yalnızca bir araç olmadığını, mistik bir değere de sahip olduğunu belirtir.
• **Kopernik, Kepler, Galileo ve Newton**, doğanın gizemini matematik ve fizik aracılığıyla açıklamaya çalışmıştır.
• **Francis Bacon**, “Bilgi güçtür.” anlayışıyla doğaya egemen olmayı mümkün kılacak yöntemin bulunabileceğini savunur.
• **Thomas Hobbes**, doğayı bir makineye benzetir.
• **Descartes**, akıllı insanı merkeze alan mekanik doğa görüşüyle doğaya egemen olma anlayışının önünü açmıştır.

Modern bilimin ve teknolojinin gelişmesiyle doğa, insanın kullanımına hazır bir varlık alanı olarak görülmeye başlamıştır. Sanayi Devrimi ile makineleşmenin getirdiği refah, insanın doğadan sınırsız yararlanabileceği düşüncesini güçlendirmiştir.

Modern Doğa Hâkimiyetine Eleştiriler

**Martin Heidegger**, Descartes ile birlikte varlık felsefesinin matematiksel fiziğe indirgenmesine ve doğanın insanın karşısında “öteki” hâline gelmesine dikkat çeker. Ona göre insan kendisini doğanın efendisi, doğayı ise devasa bir makine olarak görmeye başlamıştır.

**Adorno**, doğaya egemen olmanın insanın doğaya yabancılaşmasını beraberinde getirdiğini savunur. Egemenliğin bir bedeli bulunduğunu ve durdurulamayan ilerlemenin gerilemeyi de beraberinde getirebileceğini belirtir.

Buna karşılık Leopold ve Naess insanı doğanın bir üyesi ve eşit parçası olarak ele alarak etik alanın genişletilmesini savunur.

Çevre Etiğinin Temel Tartışmaları

Çevre etiği, insanın çevreye karşı sorumluluğunu ahlaki açıdan temellendirmeyi amaçlar. Bu alanda üç temel tartışma öne çıkar:

1. Merkeze insan mı yoksa doğa mı alınmalıdır?
2. Doğa yalnızca insana yarar sağladığı için mi değerlidir, yoksa kendi başına içsel değere sahip midir?
3. Çevreye bireyci mi yoksa bütüncül bir bakışla mı yaklaşılmalıdır?

Bu sorulara verilen farklı cevaplar çevre etiğinin temel yaklaşımlarını oluşturur.

Araçsal Değer ve İçsel Değer

Bir varlığın değeri, yalnız insana sağladığı yarar nedeniyle kabul ediliyorsa bu **araçsal değer** anlayışıdır.

Bir varlığın, insana sağladığı faydadan bağımsız olarak kendi başına değer taşıdığı kabul ediliyorsa **içsel değer** anlayışı söz konusudur.

Çevre Etiğinde Temel Kavramlar

Sürdürülebilirlik

Sürdürülebilirlik; kaynakların korunması ve geliştirilmesi, çevre politikası ve yönetimi üzerinden yaşamın devamını destekleme düşüncesidir.

Bu kavram şu tür sorulara yönelir:

• Sürdürülebilir bir çevre mümkün müdür?
• Varlıkların yaşam hakkı için ideal düzen nasıl olmalıdır?

Potansiyel Değer

Potansiyel değer, varlıkların ahlaki statüsüne odaklanır.

Temel sorular şunlardır:

• İnsan dışındaki varlıklar içsel değere sahip midir?
• İnsanın çevreye yönelik ahlaki sorumluluğunun kaynağı nedir?

Nesiller Arası Eşitlik

Nesiller arası eşitlik, dünya kaynaklarının kuşaklar boyunca eşit ve adil paylaşımına odaklanır.

Bu kavram:

• Doğal kaynak kullanımının ölçüsünü,
• Gelecek nesillerin bugünkü nesiller üzerinde hakları bulunup bulunmadığını

sorgular.

Çevre Etiğinin Üç Temel Yaklaşımı

İnsan Merkezci Yaklaşım

İnsan merkezci yaklaşımın temelinde insanın bütün canlılardan daha değerli olduğu düşüncesi vardır.

Başlıca ilkeleri:

• Evrendeki her şey insanın daha iyi yaşaması için bir araçtır.
• Doğa değerini insanla ilgili araçsal özelliğinden alır.
• Etik temel, insanların birbirleriyle ilişkilerinde geçerlidir.
• İnsan-doğa ilişkisi için ayrıca etik temel aranmaz.
• İnsan kendi yaşamını sürdürebilmek için doğadan yararlanmak zorunda olduğu için çevre sorunlarına karşı önlem almaya yönelebilir.

Bu yaklaşım çevrenin korunmasını insanın yaşamı ve çıkarları üzerinden temellendirir.

Canlı Merkezci Yaklaşım

Canlı merkezci yaklaşım, yalnız insanı değil bütün canlıları ahlaki değerlendirmeye dâhil eder.

Başlıca ilkeleri:

• İnsan diğer canlılardan daha değerli veya üstün değildir.
• Bütün canlılar insanların onlara yüklediği değerden bağımsız olarak değerlidir.
• İyilik yalnız insanlığın değil bütün canlıların iyiliğidir.
• İnsan doğaya karşı sorumludur.
• Biyolojik çeşitlilik, insana sağladığı yarardan bağımsız olarak korunmalı ve geliştirilmelidir.

Canlı merkezci yaklaşımın insan merkezci görüşten en önemli farkı, değeri yalnız insanla sınırlamamasıdır.

Çevre Merkezci Yaklaşım

Çevre merkezci anlayış, canlı merkezci yaklaşımın kapsamına cansız doğayı da ekler ve etik alanı daha da genişletir.

Başlıca ilkeleri:

• Etik, yalnız bireyler arası ilişki zeminiyle sınırlandırılmamalıdır.
• Canlı ve cansız doğa etik değerlendirmeye dâhil edilmelidir.
• İnsanın sorumluluk alanı cansız varlıkları da kapsar.
• İnsanın çevre karşısındaki ayrıcalıklı ve hükmedici üstünlüğü reddedilir.
• İnsan, diğer varlıklar gibi ekosistemin eşit bir parçasıdır.

Diğer Çevre Etiği Yaklaşımları

Derin Ekoloji

Derin ekoloji, varlıkların refahını ve gelişmesini temel alır. Çevrenin insandan bağımsız olarak değerli olduğunu savunur.

İnsan, ihtiyaçlarını karşılamak uğruna doğanın zenginliğini ve çeşitliliğini azaltma hakkına sahip değildir. Bu yaklaşım, insan müdahalesinin aşırı boyuta ulaştığını ve kötü gidişatı değiştirmek için yeni politikalara ihtiyaç bulunduğunu ileri sürer.

Derin ekoloji, çevre merkezci düşünceyle yakın bir çerçevede bütün doğanın değerini öne çıkarır.

Fütüristik Yaklaşım

Fütüristik yaklaşımın merkezinde gelecek kuşaklar vardır. Bu yaklaşıma göre insan doğanın sahibi veya efendisi değil, koruyucusudur.

Doğa gelecek kuşaklardan ödünç alınmış gibidir. Bugünkü insanlar, gelecek kuşakların refahı için bazı ihtiyaç veya zevklerinden vazgeçebilmelidir. Bu yaklaşım sürdürülebilir kalkınma düşüncesiyle ilişkilidir.

Richard Routley’nin Düşünce Deneyi

Richard Routley’nin düşünce deneyinde dünyada büyük bir felaket yaşandığı ve yalnızca bir kişinin hayatta kaldığı varsayılır. Bu kişinin doğadaki geriye kalan her şeyi yok etme veya kendi yararına tüketme gücü vardır. Başka hiçbir insan olmadığı için doğanın kaybından başka bir insan etkilenmeyecektir.

Düşünce deneyinin temel sorusu şudur: Eğer doğanın değeri yalnız insana sağladığı yararla açıklanıyorsa, son insanın doğayı yok etmesinde ahlaki bir sorun var mıdır?

Bu deney insan merkezci yaklaşımın sınırlılığını sorgular. Doğanın yalnız insan yararı için değer taşıdığı kabul edildiğinde, başka insan kalmadığı durumda doğayı korumayı ahlaki olarak gerekçelendirmek zorlaşır. Buna karşılık doğanın içsel değeri olduğu kabul edilirse, insan yararından bağımsız olarak doğayı koruma sorumluluğu savunulabilir.

Görseller Üzerinden Yaklaşım Karşılaştırması

Kitapta Türkiye’nin ilk ekolojik köprüsü ile Dubai Palm Jumeirah yapay adası birlikte verilerek çevre etiği yaklaşımlarının güçlü ve zayıf yanlarının tartışılması istenir.

Ekolojik köprü, doğal yaşamın sürekliliğini ve canlıların hareket alanını korumaya yönelik bir uygulama olarak değerlendirilebilir. Yapay ada ise insanın doğayı ihtiyaçları ve amaçları doğrultusunda dönüştürmesine örnek olarak tartışılabilir.

Burada amaç görselleri tek bir ezber cevapla eşleştirmek değil, insan merkezci, canlı merkezci ve çevre merkezci yaklaşımların hangi değerleri öne çıkardığını kullanarak gerekçeli karşılaştırma yapmaktır.

Afet Bilinci ve Çevre Etiği

Kitap çevre etiğini yalnız kuramsal görüşlerle bırakmaz; afet bilinci ve canlılara değer verme ile de ilişkilendirir.

Afet bilinci bağlamında şu noktalar öne çıkar:

• Doğa canlıların yaşam alanıdır.
• Nesli tükenmekte olan canlıların korunması ekosistemin korunmasına katkı sağlar.
• Afetler her an ve her yerde meydana gelebilir.
• Ekosistemin bozulması insanı da olumsuz etkiler; çünkü insan ekosistemin bir parçasıdır.
• Afete maruz kalan canlılara yardım etmek gerekir.
• Afet sonrası sorunların çözümünde toplumsal dayanışmaya katkıda bulunmak önemlidir.

Bu yaklaşım çevre etiğinin değer ve sorumluluk boyutunu günlük yaşam ve toplumsal davranışlarla ilişkilendirir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Çevre etiği yalnız çevre kirliliğini incelemez; insanın doğaya karşı ahlaki sorumluluğunu sorgular.
• İnsan merkezci yaklaşım doğayı bütünüyle değersiz saymaz; fakat doğanın değerini insanla ilişkili araçsal fayda üzerinden temellendirir.
• Canlı merkezci yaklaşım yalnız hayvanları değil bütün canlıları değerli kabul eder.
• Çevre merkezci yaklaşım cansız doğayı da etik alan içine alır.
• İçsel değer ile araçsal değer aynı şey değildir.
• Derin ekoloji ile fütüristik yaklaşım aynı odakta değildir; ilki doğanın bağımsız değerine, ikincisi gelecek kuşaklara vurgu yapar.
• Leopold’un etik alanı canlı-cansız bütün çevreye genişletmesi çevre merkezci düşünceye yakındır.
• Taylor canlı varlıkların değerini öne çıkarır.
• Naess insanı doğanın üstünde değil parçası olarak görür.
• Routley’nin düşünce deneyi doğanın insan yararından bağımsız değeri olup olmadığını sorgular.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. “Doğa insana yarar sağladığı için değerli” → insan merkezci / araçsal değer.
2. “Bütün canlılar insan yararından bağımsız değerli” → canlı merkezci.
3. “Canlı-cansız bütün ekosistem etik alanda” → çevre merkezci.
4. “Doğanın zenginliğini ve çeşitliliğini azaltmaya hakkımız yok” → derin ekoloji / Naess.
5. “Gelecek kuşaklardan ödünç alınan doğa” → fütüristik yaklaşım.
6. “Etik alanın canlı-cansız bütün çevreyi kapsaması” → Leopold.
7. “Kantçı etiği bütün canlılara uygulama” → Taylor.
8. “Doğanın korunması için mücadele” → Muir.
9. “İnsan doğanın parçasıdır, üstün değildir” → Naess ve çevre merkezci düşünce.
10. “Son insan doğayı yok edebilir mi?” → Routley düşünce deneyi.
11. “Kaynakların kuşaklar boyunca adil paylaşımı” → nesiller arası eşitlik.
12. “İnsan dışındaki varlıkların ahlaki statüsü” → potansiyel değer.
13. “Kaynakların korunması ve yaşamın devamı” → sürdürülebilirlik.

Konu Özeti

Çevre etiği, çevre sorunları ve insanın doğaya karşı ahlaki sorumluluğunu inceleyen uygulamalı etik alanıdır. İnsan-doğa ilişkisi düşünce tarihinde farklı biçimlerde ele alınmış; modern dönemde doğaya hâkim olma düşüncesi güçlenmiş, çevre sorunları bu anlayışın yeniden sorgulanmasına neden olmuştur. Çevre etiğinde insan merkezci, canlı merkezci ve çevre merkezci yaklaşımlar temel görüşlerdir. İnsan merkezci yaklaşım doğayı insan yararı üzerinden değerlendirirken canlı merkezci yaklaşım bütün canlıların, çevre merkezci yaklaşım ise canlı-cansız bütün ekosistemin değerini kabul eder. Derin ekoloji doğanın insandan bağımsız değerini, fütüristik yaklaşım gelecek kuşakların haklarını öne çıkarır. Sürdürülebilirlik, potansiyel değer ve nesiller arası eşitlik çevre etiğinin önemli kavramlarıdır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Çevre etiğini tanımlayabilmelisin.
• Çevre etiğinin ortaya çıkışını insan-doğa ilişkisindeki tarihsel değişimle ilişkilendirebilmelisin.
• Muir, Leopold, Taylor ve Naess’in kitapta verilen görüşlerini ayırt edebilmelisin.
• İlk Çağ, Orta Çağ ve modern dönemde insan-doğa ilişkisine yönelik temel görüşleri karşılaştırabilmelisin.
• Araçsal değer ile içsel değeri ayırabilmelisin.
• Sürdürülebilirlik, potansiyel değer ve nesiller arası eşitlik kavramlarını açıklayabilmelisin.
• İnsan merkezci, canlı merkezci ve çevre merkezci yaklaşımları karşılaştırabilmelisin.
• Derin ekoloji ve fütüristik yaklaşımın temel vurgularını ayırt edebilmelisin.
• Routley’nin düşünce deneyinin hangi yaklaşımı sorguladığını açıklayabilmelisin.
• Afet bilinci ile çevre etiği arasında ilişki kurabilmelisin.