9. Sınıf Coğrafya: Afet Türleri – Konu Anlatımı

Afet Türleri

Afetler farklı özelliklerine göre sınıflandırılabilir. Ders kitabında afetlerin sınıflandırılmasında özellikle:

• oluşum nedeni,
• oluşum hızı,
• etki alanı

gibi ölçütlerin dikkate alındığı belirtilmektedir.

Afetleri oluşum nedenlerine göre ele aldığımızda temel ayrım **doğa kaynaklı afetler** ve **insan kaynaklı afetler** şeklindedir.

Dünyada Afetlere Genel Bakış

Ders kitabında 2023 yılında dünyanın farklı bölgelerinde çok çeşitli afetlerin yaşandığı örneklerle gösterilmiştir.

2023 yılının şubat ayında meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremlerde Türkiye ve Suriye’de yaklaşık **58 bin kişi** hayatını kaybetmiş, geniş çaplı yıkım yaşanmış ve **25 milyondan fazla insan** çeşitli sorunlarla karşılaşmıştır.

Aynı yıl eylül ayında Fas’ta meydana gelen depremde yaklaşık **3 bin kişi** hayatını kaybetmiş, **5.500’den fazla kişi** yaralanmıştır.

2023 yılında:

• sıcak hava dalgaları,
• seller,
• tropikal fırtınalar,
• orman yangınları,
• depremler,
• ulaşım ve maden kazaları,
• savaşlar

dünyanın farklı bölgelerinde önemli etkiler oluşturmuştur.

Afetlerin Artışında Etkili Olan Süreçler

Ders kitabında dünya genelinde afetlerin son yıllarda daha fazla yaşanmasında:

• küresel iklim değişikliği,
• doğal kaynakların aşırı kullanımı,
• nüfus hareketleri

gibi nedenlerin etkili olduğu belirtilmektedir.

Ayrıca teknoloji kökenli afetlerde de artış yaşandığı ifade edilmiştir.

2023 yılında Çin’de yaşanan ve **12 madencinin hayatını kaybettiği kömür madeni kazası**, teknoloji kökenli afetlere örnek verilmiştir.

Yunanistan’ın Larisa kentinde meydana gelen tren kazası da teknoloji kökenli afet örneğidir.

Rusya ile Ukrayna arasında **24 Şubat 2022’de** başlayan savaş sonucunda binlerce insan hayatını kaybetmiş, milyonlarca insan göç etmek zorunda kalmış ve büyük maddi-manevi yıkım yaşanmıştır.

Doğa Kaynaklı Afetler

Doğa kaynaklı afetler kendi içinde:

• jeolojik afetler,
• klimatik-hidrolojik afetler,
• biyolojik afetler

olarak ele alınmaktadır.

Jeolojik Afetler

Kaynağını:

• yer kabuğundan,
• yerin derinliklerinden

alan doğa olayları jeolojik afetlere neden olur.

Ders kitabında jeolojik afetlere örnek olarak:

• deprem,
• volkanik faaliyetler

verilmiştir.

Klimatik-Hidrolojik Afetler

Doğa kaynaklı afetlerin önemli bir bölümü atmosfer olaylarına bağlı olarak meydana gelir. Bu afetler **klimatik-hidrolojik afetler** olarak adlandırılır.

Ders kitabında doğrudan örnek verilenler:

• kuraklık,
• sel.

Etkinlikte ayrıca:

• çığ,
• sıcak-soğuk hava dalgası,
• dolu,
• taşkın,
• hortum,
• yıldırım düşmesi,
• kasırga,
• aşırı yağış,
• buzlanma

gibi olayların da sınıflandırılması istenmiştir.

Biyolojik Afetler

İnsan, hayvan ve bitkiler üzerinde:

• hastalık yapıcı,
• zehirleyici,
• ölümcül

özellikleri bulunan canlı organizmalar veya bu organizmaların ürettiği biyolojik maddelerden oluşan afetler **biyolojik afetler** olarak adlandırılır.

Ders kitabında biyolojik afetlere örnek olarak:

• erozyon,
• salgınlar

verilmiştir.

Etkinlik listesinde:

• böcek istilaları,
• salgınlar,
• erozyon

gibi örnekler yer almaktadır.

İnsan Kaynaklı Afetler

İnsan kaynaklı afetler, beşerî faaliyetlerin etkisiyle meydana gelir.

Ders kitabında insan kaynaklı afetler iki gruba ayrılır:

• sosyal afetler,
• teknolojik afetler.

Sosyal Afetler

Ders kitabında sosyal afetler, insanların:

• yiyecek,
• içecek,
• barınma,
• konaklama

gibi ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik faaliyetlerle ilişkili olarak açıklanmıştır.

Sosyal afet örnekleri:

• savaşlar,
• terör saldırıları,
• göçler.

Rusya-Ukrayna savaşı, savaşın can kaybı ve kitlesel göç gibi sonuçları bakımından sosyal afetlerin etkisini gösteren bir örnektir.

Teknolojik Afetler

Teknolojik afetler:

• beşerî faaliyetlerden,
• teknolojik gelişmelerin amaç dışı kullanımından

kaynaklanır.

Ders kitabında teknolojik afetlere örnek olarak:

• maden kazaları,
• nükleer santral kazaları,
• ulaşım kazaları

verilmiştir.

Etkinlik listesinde ayrıca:

• sanayi kazaları,
• yangınlar,
• hava kirliliği,
• biyolojik, nükleer ve kimyasal silahların kullanımı

gibi örneklerin de sınıflandırılması istenmiştir.

Türkiye’de Afetler

Türkiye, afetlerin sık yaşandığı ülkelerden biridir. Ülkenin doğal çevre özellikleri çok sayıda tehlike kaynağını barındırmaktadır.

Türkiye aynı zamanda coğrafi konumu nedeniyle yakın çevresinde yaşanan insani krizler ve bunların oluşturduğu sosyal sorunlarla da mücadele etmek durumundadır.

Ders kitabında küresel afet ve insani kriz risklerini raporlayan çalışmalar arasında:

• Risk Yönetimi Endeksi (INFORM),
• Dünya Risk Raporu (World Risk Report)

örnek olarak verilmiştir.

1990-2023 Arasında Türkiye’de Meydana Gelen Bazı Afetler

Ders kitabındaki tabloda şu örnekler yer almaktadır:

• **1992 Güneydoğu Anadolu çığı:** 328 can kaybı
• **13 Mart 1992 Erzincan Depremi:** 653 can kaybı
• **1 Ekim 1995 Dinar Depremi:** 94 can kaybı
• **4 Kasım 1995 İzmir sel ve taşkını:** 63 can kaybı
• **17 Ağustos 1999 İzmit Körfezi Depremi:** 17.480 can kaybı
• **9 Eylül 2009 İstanbul-Tekirdağ sel ve taşkını:** 31 can kaybı
• **23 Ekim 2011 Van Depremi:** 644 can kaybı
• **17 Kasım 2016 Siirt Şirvan heyelanı:** 16 can kaybı
• **4-5 Şubat 2020 Bahçesaray çığı:** 42 can kaybı
• **11 Ağustos 2021 Batı Karadeniz sel ve taşkını:** 97 can kaybı
• **Mart 2020-Mart 2023 COVID-19 salgını:** 102.174 can kaybı
• **6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri:** 53.537 can kaybı

Bu örnekler afet türlerinin farklı ölçekte can kayıplarına yol açabildiğini göstermektedir.

Türkiye’de Depremler

Türkiye, **Akdeniz-Himalaya Deprem Kuşağı** üzerinde yer aldığı için ülkenin birçok bölgesinde aktif fay hatları bulunmaktadır.

Bu nedenle Türkiye’de geçmişten günümüze geniş çapta can ve mal kaybına neden olan büyük depremler yaşanmıştır.

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri

AFAD verilerine göre:

• ilk deprem saat **04.17’de**, Pazarcık merkezli ve **7,7** büyüklüğünde,
• ikinci deprem saat **13.24’te**, Elbistan merkezli ve **7,6** büyüklüğünde

meydana gelmiştir.

Bu depremler:

• çok geniş alanı etkilemiş,
• çok yüksek nüfus miktarını etkilemiş,
• **53 binden fazla kişinin** hayatını kaybetmesine,
• **100 binden fazla kişinin** yaralanmasına,
• **40 binden fazla binanın** tamamen yıkılmasına

neden olmuştur.

İlk deprem özellikle Kahramanmaraş ve Hatay’da, ikinci deprem ise özellikle Malatya’da çok yıkıcı etkiler bırakmıştır.

Türkiye’de Sel ve Taşkınlar

Sel ve taşkınlar Türkiye’de:

• en sık görülen,
• en fazla zarara yol açan

afetlerin başında gelmektedir.

Bu olayların afete dönüşmesinde:

• doğal faktörler,
• beşerî faktörler

birlikte etkilidir.

Türkiye’nin hemen her yerinde görülebilir ancak akarsu yataklarına yakın yerleşmelerde daha sık meydana gelir.

22 Ağustos 2020 Giresun-Dereli Taşkını

Şiddetli yağış sonucunda Dereli’de taşkın meydana gelmiştir.

Afette:

• 1 kişi hayatını kaybetmiş,
• 3 bina yıkılmış,
• iş yerleri su ve taşınan malzemeler nedeniyle kullanılamaz hâle gelmiştir.

Taşkında belirleyici beşerî faktörlerden biri, **dere yatağının daraltılarak yerleşime açılmasıdır.**

Ayrıca dere üzerindeki:

• birbirine çok yakın,
• kısa,
• menfez açıklığı dar

iki köprünün iri bloklar, ağaç kökleri ve dallarla tıkanması da etkili olmuştur.

Türkiye’de Salgın Hastalıklar

COVID-19, **Aralık 2019’da Çin’de** ortaya çıkmış ve kısa sürede dünyanın büyük bölümünü etkileyerek pandemiye dönüşmüştür.

Salgının hızla yayılmasında:

• dünya nüfusunun yaklaşık yarısının şehirlerde yaşaması,
• kalabalık ortamlarda bulaşma riskinin artması,
• gelişmiş ulaşım sistemlerinin virüsü geniş alanlara taşıması

etkili olmuştur.

Salgın:

• insan sağlığını,
• günlük hayatı,
• mesleki faaliyetleri,
• ülke ekonomilerini

önemli ölçüde etkilemiştir.

Türkiye’nin birçok ülkenin geçiş güzergâhında yer alması insan hareketliliğini artırmıştır. Ders kitabında geçmişten günümüze Türkiye’de:

• çiçek,
• cüzzam,
• verem

gibi salgın hastalıkların görüldüğü belirtilmiştir.

Türkiye’de Erozyon

Türkiye erozyona maruz kalma konusunda hassas bir bölgede bulunmaktadır.

Şiddetli erozyon sonucunda binlerce yılda oluşan toprak örtüsü:

• denizlere,
• göllere,
• diğer çukur alanlara

taşınabilmektedir.

Erozyonla taşınan toprağın bir bölümü akarsular aracılığıyla baraj göllerine ulaştığı için **barajların kullanım ömrü kısalabilir.**

Şiddetlenen erozyon:

• çölleşme riskini artırabilir,
• kırsal alanların ekonomik potansiyelini olumsuz etkileyebilir,
• bazı sosyal sorunlara yol açabilir.

Türkiye’de Diğer Doğa Kaynaklı Tehlikeler

Ders kitabında Türkiye’de 1950-2022 dönemine ait:

• çığ olayları,
• orman yangınları,
• heyelan ve kaya düşmeleri

haritalarla gösterilmiştir.

Bu haritalardan hareketle olayların:

• en sık görüldüğü yerlerin,
• bu yerlerin coğrafi özellikleriyle ilişkilerinin

yorumlanması istenmiştir.

Buradaki temel yaklaşım, afetlerin yeryüzünde rastgele dağılmadığını; coğrafi koşullarla ilişkili olduğunu kavramaktır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Afetler oluşum nedeni, oluşum hızı ve etki alanına göre sınıflandırılabilir.
• Oluşum nedenine göre temel ayrım doğa kaynaklı ve insan kaynaklı afetlerdir.
• Jeolojik afetler yer kabuğu veya yerin derinlikleriyle ilişkilidir.
• Klimatik-hidrolojik afetlerin önemli bölümü atmosfer ve su olaylarıyla ilişkilidir.
• Ders kitabında erozyon ve salgınlar biyolojik afet örnekleri içinde verilmiştir.
• İnsan kaynaklı afetler sosyal ve teknolojik olarak ikiye ayrılır.
• Savaş, terör ve göç sosyal afet örnekleridir.
• Maden, nükleer santral ve ulaşım kazaları teknolojik afet örnekleridir.
• 6 Şubat 2023 depremleri 7,7 ve 7,6 büyüklüğündedir.
• Sel ve taşkınlarda doğal ve beşerî faktörler birlikte etkili olabilir.
• COVID-19’un yayılmasında şehirleşme ve ulaşım önemli rol oynamıştır.
• Erozyon barajların kullanım ömrünü kısaltabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Önce afetin kaynağını belirle:

• yer kabuğu / yerin derinliği → **jeolojik**
• atmosfer / yağış / su / hava olayı → **klimatik-hidrolojik**
• canlı organizma / salgın / kitapta verilen erozyon → **biyolojik**
• savaş / terör / göç → **sosyal**
• maden / sanayi / nükleer / ulaşım kazası → **teknolojik**

Türkiye örneklerinde:

• Pazarcık-Elbistan → deprem
• Dereli → sel-taşkın
• COVID-19 → salgın
• erozyon → biyolojik afet örneği olarak ele alınır.

Konu Özeti

Afetler oluşum nedeni, oluşum hızı ve etki alanına göre sınıflandırılabilir. Oluşum nedenine göre doğa kaynaklı afetler jeolojik, klimatik-hidrolojik ve biyolojik; insan kaynaklı afetler ise sosyal ve teknolojik afetler olarak ele alınır. Türkiye, deprem, sel-taşkın, çığ, heyelan, salgın ve erozyon gibi çok farklı afet türlerinin yaşandığı bir ülkedir. Afetlerin sonuçları yalnız olayın türüne değil; etki alanına, nüfusa, coğrafi koşullara ve beşerî uygulamalara göre değişebilir.