9. Sınıf Coğrafya: İklim Sistemi – Ders Notu

İklim Sistemi – Ders Notu

İklim Sisteminin Bileşenleri

İklim sistemi beş ana bileşenden oluşur:

• Atmosfer
• Hidrosfer
• Kriyosfer
• Litosfer
• Biyosfer

Temel iklim değişkenleri: sıcaklık, rüzgârlar, hava basıncı, nemlilik ve yağıştır.

Bileşenlerin Temel Görevleri

**Hidrosfer:** Enerjiyi depolar, sıcaklık farklarını azaltır, okyanus akıntılarıyla enerji taşır. **Litosfer:** Yer şekilleri ve levha hareketleriyle dolaşım ve yağış üzerinde etkilidir. **Kriyosfer:** Yüksek albedo sayesinde ışınımı yansıtır; buz erimesi deniz seviyesini etkiler. **Biyosfer:** Karbon döngüsü, yüzey albedosu ve rüzgâr üzerinde etkilidir. **Atmosfer:** Isı, nem ve bulut taşır; enerji dengesini düzenler.

Atmosfer Katmanları

**Troposfer:** Bütün hava olayları burada; yükseldikçe sıcaklık azalır. **Stratosfer:** Ozon tabakası burada; yükseldikçe sıcaklık artar. **Mezosfer:** Gök taşlarının çoğu parçalanır. **Termosfer:** Kutup ışıkları ve iyonlaşma görülür. **Ekzosfer:** En dış katmandır.

Sıcaklığın Dağılışını Etkileyen Başlıca Faktörler

• Enlem
• Dünya’nın günlük ve yıllık hareketi
• Eksen eğikliği
• Bakı ve eğim
• Yükselti
• Güneşlenme süresi
• Okyanus akıntıları
• Atmosfer nemi
• Rüzgârlar
• Kara-deniz dağılışı
• Bitki örtüsü
• Kentsel yapı

Astronomik Tarihler

**21 Haziran:** Kuzey Yarım Küre’de yaz başlar, en uzun gündüz. **23 Eylül:** Ekinoks, Kuzey Yarım Küre’de sonbahar başlar. **21 Aralık:** Kuzey Yarım Küre’de kış başlar, en uzun gece. **21 Mart:** Ekinoks, Kuzey Yarım Küre’de ilkbahar başlar.

Mevsimlerin temel nedeni: **23°27' eksen eğikliği + yıllık hareket**.

Bakı ve Yükselti

Kuzey Yarım Küre’de güneye bakan yamaçlar daha fazla ısınır. Troposferde yükselti arttıkça sıcaklık azalır.

Sıcaklık Kuşakları

• Sıcak kuşak: 20 °C üstü
• Ilıman kuşak: 0-20 °C
• Soğuk kuşak: 0 °C altı

İzoterm

Eş sıcaklık eğrisidir. Yükselti etkisinin ortadan kaldırıldığı sıcaklık haritaları indirgenmiş izoterm haritalarıdır.

Türkiye’de Sıcaklık

• Güneyden kuzeye azalma → enlem
• Batıdan doğuya azalma → yükselti

Güneşlenme en fazla Şanlıurfa-Mardin, en az Trabzon-Rize-Artvin’de verilmiştir.

Basınç

1013 mb’nin üstü yüksek, altı alçak basınçtır.

**İzobar:** Eş basınç eğrisi.

Basıncı etkileyen faktörler:

• yer çekimi,
• yükselti,
• sıcaklık,
• Dünya’nın dönüşü.

Sürekli basınç kuşakları:

• 0° termik alçak
• 30° dinamik yüksek
• 60° dinamik alçak
• 90° termik yüksek

**Alçak basınç:** Yükselici hava, çevreden merkeze yatay hareket, bulutlu/yağışlı. **Yüksek basınç:** Alçalıcı hava, merkezden çevreye yatay hareket, açık/güneşli.

Türkiye’yi Etkileyen Basınç Merkezleri

• İzlanda Dinamik Alçak → kışın yağış
• Sibirya Termik Yüksek → kışın soğuk ve yağışsız
• Asor Dinamik Yüksek → yazın sıcak-kurak
• Basra Termik Alçak → yazın sıcak, yağışsız, bunaltıcı

Rüzgârlar

Hızını etkileyenler: basınç farkı, merkezler arası uzaklık, sürtünme.

Rüzgârın yönü: basınç merkezleri, Dünya’nın dönüşü, yer şekilleri.

Coriolis:

• Kuzey Yarım Küre → sağa
• Güney Yarım Küre → sola

Rüzgâr Çeşitleri

**Alizeler:** 30° DYB → Ekvator TAB **Batı rüzgârları:** 30° DYB → 60° DAB **Kutup rüzgârları:** 90° TYB → 60° DAB

**Musonlar:** Mevsimlik yön değiştirir. Yaz musonu → denizden karaya, yağışlı. Kış musonu → karadan denize, kuru.

**Meltemler:** Günlük basınç farklarıyla oluşur. Gündüz deniz meltemi, gece kara meltemi. Gündüz vadi meltemi, gece dağ meltemi.

**Fön:** Dağ yamacından alçalırken ısınan sıcak ve kuru rüzgâr.

Türkiye’de Yerel Rüzgârlar

Kuzeyden: poyraz, yıldız, karayel → sıcaklığı düşürür. Güneyden: lodos, kıble, keşişleme → sıcaklığı artırır.

Yağış Türleri

**Konveksiyonel:** Isınan hava yükselir. **Orografik:** Nemli hava dağ yamacında yükselir. **Frontal:** Sıcak ve soğuk hava kütleleri karşılaşır.

Türkiye’de Yağış

En fazla yağış: **Rize**. En az yağış: **Iğdır ve Tuz Gölü çevresi**.

İklim Sistemi Kısa Özeti

İklim sistemi beş doğal kürenin etkileşimiyle işler. Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış başlıca iklim değişkenleridir. Dünya’nın şekli, hareketleri, eksen eğikliği, yükselti, denizellik, okyanus akıntıları ve yer şekilleri iklim değişkenlerinin dağılışını belirler. Basınç merkezleri rüzgârları oluşturur; rüzgârlar sıcaklık ve nem taşır. Yağışlar konveksiyonel, orografik ve frontal mekanizmalarla oluşabilir.