9. Sınıf Coğrafya: Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri – Ders Notu

Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri – Ders Notu

CBS

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), mekânsal bilgilerin bilgisayar ortamında toplanması, depolanması, analiz edilmesi ve harita, tablo veya grafiklerle görüntülenmesini sağlayan bilgi yönetim sistemidir.

CBS ile:

• katmanlı harita üretilebilir,
• sorgulama yapılabilir,
• yakınlık analizi gerçekleştirilebilir,
• uzunluk, alan ve eğim ölçülebilir,
• değişimler izlenebilir,
• haritalar güncellenebilir,
• mekânsal planlama yapılabilir.

CBS’nin Beş Bileşeni

**Kullanıcı:** Sistemi yönetir, bileşenleri organize eder. **Veri:** Doğru ve güncel coğrafi bilgidir. **Donanım:** Telefon, tablet, bilgisayar, tarayıcı, yazıcı, GPS gibi teknolojik araçlardır. **Yazılım:** Veriyi işleyen, kaydeden, harita üreten, sorgulama ve analiz yapan programlardır. **Yöntem:** Verinin nasıl toplanacağı, depolanacağı, analiz edileceği ve görüntüleneceğini belirler.

Mekânsal Veri ve Etik

Mekânsal veri, konumsal özelliğe sahip ve haritası oluşturulabilen coğrafi veridir. Nokta, çizgi veya alan olarak gösterilebilir.

CBS verilerinde:

• güvenilirlik,
• kaynak belirtme,
• izin,
• kişisel veri gizliliği,
• tarafsızlık,
• amaca uygun kullanım

önemlidir.

Uzaktan Algılama

Uydular Dünya’dan yansıyan elektromanyetik dalgaları algılar. Veriler bilgisayarda görüntüye dönüştürülür ve harita yapımında kullanılabilir.

Uydu görüntüleriyle sıcaklık, atmosfer kirliliği, iklim değişikliği, deniz suyu tuzluluğu, deniz seviyesi, bitki örtüsü, yer şekilleri, toprak nemi, arazi kullanımı, kentleşme ve tarım gibi veriler elde edilebilir.

Bartın Yangın Riski Örneği

Orman yangını risk haritasında:

• arazi kullanımı,
• yükselti,
• eğim,
• bakı,
• sıcaklık,
• nem

verileri kullanılmıştır.

İtfaiye, gözetleme kulesi ve su kaynaklarına yakınlık analizi yapılmıştır. Uydu görüntülerinden arazi kullanımı; Meteoroloji Genel Müdürlüğünden sıcaklık, nem ve yağış verileri alınmıştır. Haritalar birleştirilerek risk haritası oluşturulmuştur.

GPS

GPS, uydular yardımıyla koordinatlara dayalı konum belirleme sistemidir.

Özellikleri:

• 24 saat çalışabilir.
• Her türlü hava koşulunda kullanılabilir.
• Dünya’nın her yerinde hizmet verebilir.
• Halka açık ve ücretsizdir.

GPS’nin Üç Bileşeni

**Uydu ağı:** Konum ve yerel saat verisi içeren radyo sinyalleri gönderir. **Yer kontrol ağı:** Uyduları izler, yönlendirir ve sistemin doğru çalışmasını sağlar. **GPS alıcıları:** Uydulardan gelen sinyalleri alarak konum belirler.

GPS ile Elde Edilen Bilgiler

• Enlem
• Boylam
• Yükselti
• Yerel saat
• Anlık hız ve zaman bilgisi

GPS Kullanım Alanları

Navigasyon, hareket takibi, harita üretimi, hassas zaman ölçümü, İHA’lar, ATM’ler, arama kurtarma, araç takibi, bilimsel araştırmalar ve altyapı hizmetleri.

Sık Karıştırılan Noktalar

• CBS → veriyi yönetir ve analiz eder.
• Uzaktan algılama → uzaydan veri toplar.
• GPS → konum belirler.
• CBS bileşenleri 5 tanedir.
• GPS bileşenleri 3 tanedir.
• Donanım ile yazılım aynı şey değildir.
• Yöntemi kullanıcı belirler.

Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri Kısa Özeti

CBS; kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve yöntem bileşenleriyle mekânsal verileri yönetir ve analiz eder. Uzaktan algılama, uydularla Dünya’dan yansıyan elektromanyetik dalgaları algılayarak veri toplar. GPS ise uydu ağı, yer kontrol ağı ve alıcılar aracılığıyla konum ve zaman bilgisi sağlar. Bu üç teknoloji birlikte kullanılarak haritalama, analiz, planlama ve karar verme süreçleri geliştirilebilir.