Orta Çağ’daki Siyasi ve Askerî Gelişmeler Ders Notu

Orta Çağ’da Çin, Sâsânî, Doğu Roma, Göktürk, Uygur ve İslam devletleri farklı yönetim ve ordu yapılarıyla etkili olmuştur.

Temel Kronoloji

• Sâsânî: 226-651
• Doğu Roma: 330-1453
• I. Göktürk: 552-630
• Hz. Muhammed Dönemi: 622-632
• Dört Halife: 632-661
• Emevi: 661-750
• II. Göktürk: 682-745
• Uygur: 744-840
• Abbasi: 750-1258

Çin

MÖ 221’de Qin Shi Huangdi siyasi birliği kurdu. 220’de birlik bozuldu, 580’de Sui yeniden birleştirdi. 618’de Tang başladı. 751 Talas’ta Abbasiler ve Türkler karşısında yenilen Çin Türkistan’daki nüfuzunu kaybetti. Tang 906’da sona erdi. İmparator “Gök’ün oğlu” kabul edilir, başbakan ve sınır valilikleri yönetimde görev alırdı.

Sâsânî

226’da Erdeşir kurdu. I. Hüsrev önemli hükümdardır. İstemi Yabgu ile ittifak sonucunda Ak Hunlar 557’de yıkıldı. Kadisiye 636 ve Nihavend 642 yenilgilerinden sonra devlet 651’de sona erdi. Şahanşah, divan, baş vezir ve satraplıklar yönetimde; ağır süvari ve savaş filleri orduda öne çıktı.

Doğu Roma

330’da I. Konstantin tarafından İstanbul’da kuruldu. 435 Margus, 441 ve 447 Attila seferleri önemlidir. Iustinianos eski Roma sınırlarını canlandırmaya çalıştı; Herakleios Sâsânîlerle mücadele etti. İmparator güçlü otokratik yetkilere sahipti. Thema yerel askerî-idarî, tagma başkentteki profesyonel birlikti.

Göktürk ve Uygur

I. Göktürk 552’de Bumin Kağan tarafından kuruldu. Mukan ve İstemi dönemlerinde güçlendi; 582’de doğu-batı ayrıldı, 630’da Doğu Göktürk Çin hâkimiyetine girdi. II. Göktürk 682’de Kutluk Kağan tarafından kuruldu; Tonyukuk, Kapgan, Bilge Kağan ve Kül Tigin önemli isimlerdir. Devlet 745’te yıkıldı.

Uygurlar 744’te Kutluğ Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu. Bögü Kağan 764’te Maniheizm’i resmî din yaptı. Devlet 840 Kırgız saldırısıyla yıkıldı.

Yönetimde kağan, kut, toy, ayuk ve töre; orduda atlı birlik, tümen, hafif zırh ve okçuluk öne çıkar.

Hz. Muhammed (sav) Dönemi

622 hicreti devletleşmeyi sağladı. Bedir 624, Uhud 625, Hendek 627, Hudeybiye 628, Hayber ve Mute 629, Mekke’nin Fethi 630, Tebük 631, Veda Hutbesi 632 temel kronolojidir. Yönetim istişare, adalet ve liyakate dayanıyordu. Düzenli maaşlı ordu yoktu.

Dört Halife

Ridde 632-633, Ecnadeyn 634, Yermük 636, Kadisiye 636, Celula 637, Kudüs 638, Nihavend ve İskenderiye 642 önemlidir. Hz. Osman döneminde Kıbrıs 652’de vergiye bağlandı, Zatüssavari 654’te Doğu Roma deniz üstünlüğüne son verdi. Hz. Ali döneminde Cemel 656 ve Sıffin 657 yaşandı. Halifelik hanedan verasetine dayanmıyordu; Hz. Ömer döneminde divan ve cünd gelişti.

Emevi

661’de Muâviye tarafından Şam’da kuruldu. Fetihler Türkistan, Anadolu, Kuzey Afrika ve İspanya’ya yayıldı. 711’de İspanya’ya geçildi, 732 Puvatya yenilgisi önemli dönüm noktasıdır. Yezid’in veliaht olması hanedan yönetimini güçlendirdi. Mevali ayrımcılığı ve iç mücadeleler yıkılışı hızlandırdı. Ömer bin Abdülaziz daha eşitlikçi politika izledi.

Abbasi

750’de Ebü’l Abbas Seffah kurdu. 751 Talas Çin baskısını azalttı. Mansur Bağdat’ı merkez yaptı. Harun Reşid avasımı güçlendirdi. Mu’tasım döneminde Türk askerleri ve Samarra öne çıktı. Devlet 1258’de İlhanlılar tarafından yıkıldı. Vezirlik Sâsânî etkisi, onlu ordu sistemi Türk etkisi taşır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• 552 I. Göktürk / 682 II. Göktürk / 744 Uygur.
• 435 Margus / 441-447 Attila.
• Yermük = Doğu Roma; Kadisiye-Nihavend = Sâsânî.
• Dört Halife = hanedan veraseti yok; Emevi = veliahtlık.
• Emevi mevali ayrımcılığı / Abbasi mevaliye daha açık politika.

Orta Çağ’daki Siyasi ve Askerî Gelişmeler Kısa Özeti

Orta Çağ devletleri güçlü merkezî yönetim, sınır güvenliği, ordu teşkilatı ve veraset sorunları etrafında şekillenmiştir. Devletler birbirlerinden yönetim kurumları ve askerî teknikler almış, savaş ve ittifaklar siyasi dengeleri sürekli değiştirmiştir.