Orta Çağ’daki Siyasi ve Askerî Gelişmeler Konu Anlatımı

Orta Çağ’daki Siyasi ve Askerî Gelişmeler

Orta Çağ’da Asya, Avrupa ve Afrika’da farklı yönetim anlayışlarına ve askerî yapılara sahip büyük devletler aynı dönemde varlık göstermiştir. Çin, Sâsânî ve Doğu Roma imparatorlukları Eski Çağ’dan gelen devlet geleneklerini sürdürürken Türkistan’da Göktürkler ve Uygurlar güçlü siyasi teşkilatlar kurmuştur. Arap Yarımadası’nda İslamiyet’in doğuşuyla birlikte Hz. Muhammed (sav) Dönemi İslam Devleti, Dört Halife, Emevi ve Abbasi devletleri ortaya çıkmıştır.

Bu konu yalnız devletlerin kuruluş ve yıkılış tarihlerini ezberlemekten ibaret değildir. Ders kitabı; devletlerin nasıl yönetildiğini, hükümdarlık veya halifelik anlayışını, orduların nasıl teşkilatlandığını, savaşların ve ittifakların siyasi sonuçlarını, farklı toplumların birbirinden nasıl etkilendiğini ve adalet anlayışlarının yönetim üzerindeki rolünü karşılaştırmalı biçimde ele alır.

Orta Çağ’ın Başlıca Devletleri ve Kronolojik Çerçeve

Ders kitabındaki tarih şeridinde Çin İmparatorluğu MÖ 221-MS 1912, Sâsânî İmparatorluğu 226-651, Doğu Roma İmparatorluğu 330-1453, I. Göktürk Devleti 552-630, Hz. Muhammed (sav) Dönemi İslam Devleti 622-632, Dört Halife Dönemi 632-661, Emevi Devleti 661-750, II. Göktürk Devleti 682-745, Uygur Devleti 744-840 ve Abbasi Devleti 750-1258 tarihleri arasında gösterilir.

Bu kronoloji devletlerin uzun süre aynı coğrafi sistem içinde birbirleriyle komşu, rakip veya müttefik olabildiğini gösterir. Doğu Roma ile Sâsânîler Anadolu ve çevresi için mücadele ederken Türkistan’da Göktürkler yükselmiş, VII. yüzyıldan itibaren İslam devletleri hızla genişlemiştir.

Temel Kavramlar

**Divan**, devlet işlerinin yürütüldüğü kurul veya teşkilatlardır. Sâsânî ve İslam devletlerinde çeşitli divanlar bulunur.

**Hicret**, Hz. Muhammed (sav) ve Müslümanların baskılar nedeniyle Mekke’den Medine’ye göç etmesidir. 622’de gerçekleşen hicret İslam Devleti’nin kuruluşuna zemin hazırlayan siyasi bir dönüm noktasıdır.

**Hilafet**, Hz. Muhammed’in (sav) vefatından sonra Müslüman toplumun yönetimini üstlenen halifelik kurumudur.

**Mevali**, özellikle Emeviler döneminde Arap olmayan Müslümanları ifade eden kavramdır.

**Otokrasi**, yönetim gücünün büyük ölçüde hükümdarda toplandığı anlayıştır. Doğu Roma imparatorunun güçlü yetkileri bu çerçevede ele alınır.

**Veliaht** hükümdardan sonra tahta geçmesi planlanan kişidir. **Veraset** ise yönetim hakkının aile içinde aktarılmasıdır.

**Yabgu**, Göktürklerde ülkenin bir bölümünü yöneten üst düzey unvandır. İstemi Yabgu devletin batı kanadını yönetmiştir.

Orta Çağ Dünyasının Genel Görünümü

Batı Roma’nın 476’da yıkılmasından sonra Avrupa’da güçlü merkezî otorite yerine küçük krallıklar kurulmuştur. İslamiyet öncesi Arap Yarımadası’nda kabilecilik nedeniyle siyasi birlik yoktu; kan davaları ve soy üstünlüğü mücadeleleri yaşanıyor, ticaret önemli geçim kaynağı olarak öne çıkıyordu. Toplum hürler ve köleler şeklinde ayrılıyor, putperestlik yaygın inanç biçimi olarak görülüyordu.

Hz. Muhammed (sav) 571’de Mekke’de doğdu. İlk vahiy 610’da Hira Mağarası’nda geldi. 622’de Medine’ye hicret etti ve burada İslam Devleti’nin temelleri atıldı. 632’de Veda Hutbesi’yle insanlığa seslendi ve aynı yıl Medine’de vefat etti.

İslamiyet’in doğduğu dönemde Doğu Roma ve Sâsânîler iki büyük monarşiydi. Doğu Roma Hristiyan, Sâsânîler Zerdüşt inancına mensuptu. Türkistan’da Göktürkler ve ardından Uygurlar büyük devletler kurdu. Göktürkler Gök Tanrı inancına, Uygurlar Maniheizm’e mensuptu. Çin’de Tang Hanedanlığı İpek Yolu hâkimiyeti için Türk devletleriyle mücadele ediyordu. Hindistan’da siyasi birlik bulunmuyor ve kast sistemi toplumu keskin biçimde ayırıyordu.

Çin İmparatorluğu

Siyasi ve Askerî Gelişmeler

Çin’de ilk siyasi birlik **MÖ 221’de Qin Shi Huangdi** tarafından kuruldu. Böylece imparatorluk dönemi başladı. **MS 220’de** merkezî otorite kayboldu ve siyasi birlik bozuldu. **580’de Sui Hanedanlığı** Çin’i yeniden birleştirdi. Sui’nin 618’de sona ermesi üzerine **Tang Hanedanlığı** iktidara geldi.

Tang Hanedanlığı **618-906** arasında hüküm sürdü ve altın çağını yaşadı. İmparator **Xuanzong (712-756)** Türkler ve Müslüman Araplarla Türkistan hâkimiyeti için mücadele etti. **751 Talas Savaşı’nda** Abbasiler ve Türkler karşısında yenilen Çin, Türkistan’daki nüfuzunu kaybetti. **755’te başlayan isyanlar** devleti zayıflattı ve Tang **906’da sona erdi**.

Yönetim Yapısı

Çin hükümdarı Gök inancına göre göğün yeryüzündeki temsilcisi ve “Gök’ün oğlu” kabul edilirdi. Hükümdarlık babadan oğula geçiyor, baş kadının büyük oğlu veliaht sayılıyordu.

Tang döneminde imparatorun altında başbakan ve devlet işlerini yürüten sekreterlikler bulunuyordu. Sınır bölgelerini yönetmek için valilik sistemi kullanılmış, Batı Bölgesi’nde **Anxi Genel Valiliği** kurulmuştur. Toplumda asiller, köylüler ve köleler bulunuyordu.

Ordu Yapısı

Piyade Çin ordusunda önemliydi; ancak çevik Göktürk kuvvetlerine karşı hafif süvari birliklerinden de yararlanıldı. Askerler kılıç, miğfer ve zırh kullanıyordu. Tanglar sınır bölgelerinde **tuntian** adı verilen askerî tarım toplulukları kurarak askerlerin gıda ihtiyacını karşılamayı ve bölgedeki hâkimiyetlerini güçlendirmeyi amaçladı.

Sâsânî İmparatorluğu

Kuruluş ve Siyasi Gelişmeler

Sâsânî İmparatorluğu **226’da Erdeşir** tarafından kuruldu. Hükümdar “şehinşah” unvanını aldı. **I. Hüsrev (531-579)** döneminde devlet siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel bakımdan ilerledi.

Sâsânîler Ak Hun, Doğu Roma ve İslam devletleriyle mücadele etti. **İstemi Yabgu** İpek Yolu üzerinde etkili Ak Hunlara karşı Sâsânîlerle ittifak kurdu ve **557’de Ak Hun Devleti yıkıldı**.

Sâsânîler Pers İmparatorluğu’nun mirasçısı olduklarını düşündüklerinden Doğu Roma’nın Anadolu’daki topraklarına sahip olmak istiyordu. Bu yüzden iki devlet arasında uzun savaşlar yaşandı. Herakleios’un 622’de başlattığı karşı hareketin ardından 626’da Sâsânîler Kadıköy’e kadar ilerledi, Avarlar İstanbul’u kuşattı. **627 Ninova** yenilgisi Doğu Roma üstünlüğünü getirdi.

İslam orduları **Kadisiye (636)** ve **Nihavend (642)** savaşlarında Sâsânîleri yenilgiye uğrattı. Devlet **651’de sona erdi**.

Yönetim Yapısı

Sâsânî hükümdarı şahanşah olarak güçlü merkezî otoriteye sahipti. Danışma kurulu bulunuyor; kararlar görüşülse de son söz hükümdara ait oluyordu. Yazılı kanunlar, dinî, ahlaki ve örfî gelenekler hükümdar otoritesini sınırlayabiliyordu.

Devlet işleri **divanlar** aracılığıyla yürütülüyor, baş vezir hükümdardan sonra önemli konumda bulunuyordu. Ülke dört ana **satraplığa** ayrılmış, eyaletler valilerce yönetilmişti.

Ordu Yapısı

Sâsânî ordusu süvari ve piyadelerden oluşuyordu. Hafif okçu süvari ve ağır zırhlı mızraklı süvari birlikleri vardı; zamanla ağır süvari ön plana çıktı. Okçu piyadeler kuşatmalarda kullanılabiliyor, ordu onluk sisteme göre düzenleniyordu. **Savaş filleri** önemli vurucu güçler arasındaydı.

Doğu Roma İmparatorluğu

Doğu Roma, Roma İmparatorluğu’nun devamı olarak **330’da I. Konstantin** tarafından İstanbul’da kuruldu. V. yüzyılda Avrupa Hunlarıyla mücadele etti. **435 Margus Antlaşması** ile Hun kaçaklarının iadesi, Hun düşmanlarıyla ittifak kurulmaması, ticaret hakkı ve verginin artırılması gibi hükümler kabul edildi.

Attila’nın **441 ve 447 Balkan Seferleri** Doğu Roma’yı ağır vergiye bağladı. **I. Iustinianos (527-565)** eski Roma sınırlarını yeniden kurmaya çalıştı; Kuzey Afrika ve İtalya’da topraklar geri alındı, hukuk yeniden düzenlendi ve Ayasofya yeniden inşa edildi.

**Herakleios (610-641)** döneminde askerî ve idarî reformlar yapıldı. Sâsânîlere karşı kazanılan başarılarla kaybedilen eyaletler geri alındı; ancak kısa süre sonra İslam fetihleri doğudaki bu kazanımları ortadan kaldırdı.

Yönetim ve Ordu

Doğu Roma imparatoru baş kanun koyucu, en yüksek yargıç, idarî, malî ve askerî otoriteydi; kilisenin başı sayılıyordu. Buna karşılık kilise ve güçlü toprak sahipleri otoriteyi fiilen sınırlandırabiliyordu. Senato daha çok törensel özellik taşırken eyaletlerde sivil vali ve askerî kumandan bulunuyordu.

Orduda süvarinin önemi arttı. **Thema** sistemi yerel çiftçi-askerlerin bulunduğu idarî-askerî birimleri, **tagma** ise başkentteki profesyonel birlikleri ifade ediyordu.

I. Göktürk Devleti

I. Göktürk Devleti **552’de Bumin Kağan** tarafından Ötüken merkezli kuruldu. **Mukan Kağan (553-573)** döneminde devlet doğuda Kore’den batıda Karadeniz’e uzanan bölgelerde etkili oldu.

Ülkenin batısını yöneten **İstemi Yabgu**, Sâsânîlerle birlikte 557’de Ak Hun Devleti’ne son verdi ve İpek Yolu üzerinde etkili oldu. Sâsânîlerle çıkar çatışması başlayınca Doğu Roma ile temas kurdu. **567’de İstanbul’a Göktürk elçisi**, **569’da Göktürklere Doğu Roma elçisi** gönderildi.

Taspar Kağan’ın 581’de ölümünden sonra taht kavgaları ve Çin’in siyasi faaliyetleri devleti zayıflattı. **582’de devlet doğu-batı olarak ikiye ayrıldı.** **630’da Çin**, Doğu Göktürk’e son verdi. 630-680 arasındaki yaklaşık elli yıllık dönemde Göktürkler bağımsızlığını kaybetti.

II. Göktürk Devleti

Göktürkler **Kutluk** önderliğinde bağımsızlık mücadelesine girişti ve **682’de II. Göktürk Devleti** kuruldu. Kutluk “İlteriş” unvanını aldı; **Tonyukuk** Apa Tarkan oldu. Tonyukuk’un stratejileri devletin güçlenmesinde etkiliydi.

**Kapgan Kağan (692-716)** Türkistan’daki Türk boylarını tek bayrak altında topladı ve Çin’i baskı altında tuttu. 716’da başarısız İnel’in ardından **Bilge Kağan** başa geçti. Bilge Kağan, **Kül Tigin ve Tonyukuk** ile devletin birliğini sağladı. Bilge’nin 734’te ölümünden sonra devlet zayıfladı. **742’de Karluk, Basmıl ve Uygurların isyanı** devleti sarstı ve **745’te yıkıldı**.

Göktürk Yönetim ve Ordu Yapısı

Devlet başkanı **kağan**, siyasi iktidarın kaynağı **kut**, meclis **toy**, hükümet **ayuk** idi. Kağan töreyi uygular ve kendisi de töreye uyardı. Hatun devlet işlerinde ve antlaşmalarda söz sahibi olabiliyordu.

Türk toplumu **ordu-millet** anlayışıyla ele alınır. Ordu daimî fakat ücretli değildi ve temelde atlı birliklerden oluşuyordu. Kadınlar da birliklere komuta edebiliyor ve savaşa katılabiliyordu. En büyük askerî birlik **tümen** yani on bin kişilik kuvvetti.

Uygur Devleti

II. Göktürk Devleti zayıflayınca Uygurlar, **Kutluğ Bilge Kül Kağan** liderliğinde **744’te** Ötüken merkezli Uygur Devleti’ni kurdu. Merkez daha sonra **Karabalgasun** oldu.

**Moyen-Çor Kağan** 747’de tahta çıktı ve devlet güçlendi. **Bögü Kağan** 759’da tahta çıktı, Çin ilişkileri ekonomik canlılık sağladı. **764’te Maniheizm resmî din** ilan edildi; kitap bu dini savaşçılığın zayıflaması ve yerleşik hayata yönelişle ilişkilendirir.

821’den sonra gerileme başladı ve **840 Kırgız saldırısıyla Uygur Devleti yıkıldı**. Sonraki Uygur toplulukları farklı bölgelere göç ederek yeni siyasi oluşumlar kurdu.

Uygurlar Göktürk devlet geleneğini büyük ölçüde sürdürdü. Karabalgasun’da devlet meclisi toplanıyor ve Göktürk unvanlarının önemli bölümü kullanılmaya devam ediyordu. Göktürk ve Uygur askerleri hafif zırh, atlı birlik ve okçulukla öne çıkıyordu.

Hz. Muhammed (sav) Dönemi İslam Devleti

Hicret ve Devletleşme

Hz. Muhammed (sav) 610’da peygamberlik görevine başladı. Müslümanlara yönelik baskıların artması üzerine **622’de Hz. Ebu Bekir ile Medine’ye hicret etti**. Hicret, Müslümanların Hz. Muhammed’in liderliğinde devlet teşkilatı kurmasını sağladı.

Medine’de Müslümanlar, Yahudiler ve diğer grupların aynı siyasi yapı içinde bulunmasını düzenleyen yazılı esaslar oluşturuldu. Devlet başkanı Hz. Muhammed’di.

Bedir, Uhud ve Hendek

**Bedir (624)** Müslümanların müşriklere karşı ilk askerî zaferidir ve itibarlarını artırmıştır. **Uhud (625)** sırasında okçuların Ayneyn Tepesi’ndeki yerlerini terk etmesi Müslümanların üstünlüğünü kaybetmesine yol açmıştır. **Hendek (627)** savaşında Medine çevresine hendek kazılmış, müşrikler şehri ele geçiremeyerek geri dönmüş ve büyük saldırılar sona ermiştir.

Hudeybiye, Hayber, Mute ve Mekke’nin Fethi

**Hudeybiye Antlaşması (628)** Mekkeli müşriklerin İslam Devleti’ni resmen tanıması bakımından önemlidir. **Hayber 629’da** fethedilerek Şam ticaret yolunun güvenliği sağlandı. **Mute Savaşı (629)** İslam Devleti ile Doğu Roma arasındaki ilk savaş olarak verilir.

Müşriklerin Hudeybiye’ye uymaması üzerine **630’da Mekke fethedildi** ve Hicaz Müslümanların hâkimiyetine girdi. Ardından Huneyn Savaşı kazanıldı, Taif kuşatıldı ancak alınamayacağı anlaşılınca kuşatma kaldırıldı. **631 Tebük Seferi** Doğu Roma saldırısı haberi üzerine düzenlendi, haber asılsız çıkınca ordu geri döndü.

Hz. Muhammed (sav) **632’de Veda Hutbesi’ni** verdi ve aynı yıl Medine’de vefat etti.

Yönetim ve Ordu

Hz. Muhammed (sav) devletin başı ve anlaşmazlıklarda nihai hakemdi. Valiler, hâkimler, öğretmenler, komutanlar, vergi görevlileri ve elçiler tayin ediyor; yönetimde istişare, adalet ve ahlakı esas alıyordu.

Bu dönemde düzenli maaşlı bir ordu yoktu. Müslüman olan herkes asker kabul ediliyor, gönüllüler savaş sırasında teçhizatlarıyla toplanıyordu. Ordu süvari ve piyade birliklerinden oluşuyor, kadınlar da askerî faaliyetlere katılabiliyordu.

Dört Halife Dönemi

Hz. Muhammed’in (sav) vefatından sonra Hz. Ebu Bekir’in halife seçilmesiyle başlayan ve Hz. Ali’nin 661’de ölümüyle sona eren dönemdir. Halifeler farklı yollarla göreve gelmiş, yönetim aile içi otomatik verasete dayanmamıştır.

Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer

**Ridde Savaşları (632-633)** iç isyanları sona erdirdi ve devlet düzenini yeniden sağladı. **Ecnadeyn (634)** Doğu Roma’ya karşı kazanılarak Filistin ve Suriye’nin yolu açıldı.

Hz. Ömer döneminde **Yermük (636)** ile Doğu Roma yenildi ve Suriye fethedildi. **638’de Kudüs** teslim alındı; halkın can ve inanç güvenliği sağlandı. Sâsânîlere karşı **Kadisiye (636), Celula (637), Nihavend (642)** zaferleri kazanıldı. 651’de İran bütünüyle hâkimiyet altına alındı ve Türklerle komşu olundu. **642 İskenderiye** fethiyle Mısır’da hâkimiyet sağlandı.

Hz. Ömer döneminde kadılar ve vergi görevlileri atanarak idarî uzmanlaşma artırıldı; fetih gelirlerinin düzenlenmesi için **divan teşkilatı** kuruldu.

Hz. Osman ve Hz. Ali

Hz. Osman döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Donanma geliştirildi, **Kıbrıs 652’de vergiye bağlandı** ve **Zatüssavari (654)** deniz zaferiyle Doğu Roma’nın Doğu Akdeniz üstünlüğüne son verildi.

Hz. Osman’ın öldürülmesinden sonra Hz. Ali döneminde iç karışıklıklar nedeniyle fetihler durdu. **Cemel Vakası (656)** ve **Sıffin Savaşı (657)** yaşandı. Hakem sürecinden sonra Hariciler ortaya çıktı; Hz. Ali **661’de** öldürüldü.

Yönetim ve Ordu

Devletin başında halife, vilayetlerde valiler vardı. Halifeler Kur’an ve Sünnet’in ölçülerine bağlıydı. Hz. Ömer döneminde adliye ve maliye alanlarında görev ayrımı ve divan teşkilatı gelişti.

Ordu için **cünd** merkezleri kuruldu, atlı birlikler hazır tutuldu. Farklı topluluklardan askerler görev aldı. Askerlere maaş verildi ve kuşatmalarda mancınık gibi araçlar kullanıldı.

Emevi Devleti

**Muâviye 661’de Şam merkezli Emevi Devleti’ni** kurdu. Emeviler ilk İslam hanedanıdır. Fetihler Türkistan, Anadolu ve Kuzey Afrika’da sürdü; Buhara, Herat, Belh, Beykent ve Semerkant gibi şehirlerde hâkimiyet sağlandı. Kuzey Afrika fetihlerinin kalıcılığı için **Kayravan** kuruldu.

Emevi orduları İstanbul’u hedefleyen birçok sefer düzenledi. 668’de Kadıköy’e ulaşıldı; 674’te başlayan büyük kuşatma Grek ateşi ve surlar nedeniyle sonuçsuz kaldı. **711’de Tarık bin Ziyad İspanya’ya geçti**; **732 Puvatya** yenilgisi Avrupa içlerine ilerleme bakımından dönüm noktası oldu.

Muâviye’nin oğlu **Yezid’i veliaht** tayin etmesi yönetimi hanedanlaştırdı. Yezid döneminde **Kerbela (680)** olayı yaşandı ve Hz. Hüseyin öldürüldü.

**Ömer bin Abdülaziz (717-720)** mevaliyi Arap Müslümanlarla eşit kabul eden uygulamalarıyla öne çıktı. Buna rağmen genel Emevi döneminde Arap olmayan Müslümanlara karşı ayrımcılık önemli sorunlardan biriydi.

Şii ve Harici isyanları, kabile mücadeleleri ve mevali politikası Emevileri zayıflattı. **750’de Emeviler yıkıldı** ve siyasi ağırlık Suriye’den Irak’a kaydı.

Yönetim ve Ordu

Veliahtlık ve veraset güçlendi, saray protokolü ve **hacib** görevi gelişti, merkezde divan başkanları yer aldı. Ülke büyük eyaletlere ayrıldı ve valiler halife tarafından atandı.

Ordu merkez kuvvetleri, sağ-sol birlikler, öncü ve artçı birliklerden oluşuyordu. Öncülerde süvari, ordunun büyük bölümünde piyade bulunuyordu. Donanma ve tersaneler de gelişmişti. Mevali askerler bazı dönemlerde Arap askerlerden daha az ücret alıyordu.

Abbasi Devleti

**Abbasi Devleti 750’de Ebü’l Abbas Seffah** tarafından Kûfe’de kuruldu. **751 Talas Savaşı’nda** Abbasiler Türklerin de desteğiyle Çin’i yenerek Çin baskısının Türkistan’da azalmasını sağladı.

**Mansur (754-775)** döneminde Bağdat yeni başkent oldu. **Harun Reşid (786-809)** döneminde devlet altın çağını yaşadı; Doğu Roma sınırındaki kaleler güçlendirildi, **avasım** bölgelerine Türk askerleri yerleştirildi.

**Mu’tasım (833-842)** döneminde Türklerin etkisi arttı. Yalnız Türklerden oluşan birlikler kuruldu ve Türk askerlerinin aileleriyle yaşayabilmesi için **Samarra** şehri oluşturuldu. **836-892 Samarra Devri** sırasında Türkler askerî, siyasi ve idarî alanlarda etkili oldu.

X. yüzyılda Abbasi siyasi gücü zayıfladı ve Büveyhoğulları baskısı arttı. Devlet **1258’de İlhanlılar** tarafından yıkıldı.

Yönetim ve Ordu

Merkezde halife, vezir ve hacib önemliydi. Halifelik verasete dayalı biçimde Abbasi ailesinde sürdü. **Vezirlik** Sâsânî devlet geleneğinden etkilenmişti. Divanlar Emevilerden devam ettirildi. Abbasiler mevaliye daha fazla önem vererek onları önemli görevlere getirdi.

Ordunun temelini maaşlı, düzenli ve daimî askerler oluşturuyordu. Başkent muhafızları, devlet adamlarının birlikleri, vilayet kuvvetleri, sınır garnizonları ve yardımcı kuvvetler vardı. Türk askerlerinin etkisiyle **onlu sistem** kullanıldı; denizcilik ve tersanelere de önem verildi.

Türklerin İslamiyet’i Benimsemesi

Ders kitabında Türklerin İslamiyet’i kılıç zoruyla değil, kendi iradeleriyle doğal bir süreç içinde benimsediği belirtilir. Abbasilerin mevali ayrımcılığını terk etmesi bu süreci hızlandırmıştır. Gök Tanrı inancı ile İslamiyet arasında kitapta vurgulanan benzerlikler ve İslamiyet’in Türk mizacına uygun görülmesi de geçişi kolaylaştıran etkenler arasında verilir.

Yönetim ve Ordu Yapılarının Karşılaştırılması

Çin’de imparator “Gök’ün oğlu”, Göktürklerde kağan kut sahibi, Doğu Roma’da imparator tanrısal iradeyle göreve gelmiş hükümdar, Abbasilerde halife Allah’ın yeryüzündeki temsilcisi olarak görülmüştür. Sâsânîlerde danışma kurulu ve divan, Göktürklerde toy ve ayuk, İslam devletlerinde divanlar ve valilikler, Doğu Roma’da senato ve eyalet teşkilatı devlet işlerinin kurumsal yapılara dayandığını gösterir.

Dört Halife döneminde halifeler farklı yollarla göreve gelirken Emeviler ve Abbasiler döneminde hanedan ve veraset anlayışı güçlenmiştir.

Ordularda piyade ve süvari ortak unsurlardır; ancak Sâsânîlerde ağır süvari ve savaş filleri, Doğu Roma’da thema-tagmata, Göktürk-Uygurlarda hızlı atlı okçuluk, İslam devletlerinde ise gönüllü yapıdan maaşlı ve düzenli yapıya geçiş ayırt edici özelliklerdir.

Adalet Anlayışı

Sâsânîlerde hükümdarın adil olması ve farklı etnik gruplara adaletle davranması devletin devamı bakımından önemli görülmüştür. Göktürk töresinde değişmeyen ilkeler arasında **könilik (adalet), uzluk (iyilik-faydalılık) ve kişilik (insanlık)** sayılmıştır.

Hz. Ömer yargı kararlarını denetlemiş, güçlü ve zayıfa eşit muamele edilmesini istemiştir. **Ömer bin Abdülaziz**, mevali eşitliğini savunmuş ve haksızlığa uğrayan farklı toplulukların mağduriyetlerini gidermeye çalışmıştır.

Kaynaklarda Doğu Roma yönetiminden dinî ve siyasi baskılar nedeniyle rahatsız olan bazı bölge halklarının İslam yönetiminin adaletini tercih ettiklerini ifade eden örnekler de yer alır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Talas 751: Çin nüfuzu azalır; Abbasiler ve Türkler kazanır.
• I. Göktürk 552, II. Göktürk 682, Uygur 744.
• Margus 435; Attila Balkan seferleri 441 ve 447.
• Yermük 636 Doğu Roma’ya; Kadisiye 636 ve Nihavend 642 Sâsânîlere karşıdır.
• Dört Halife’de hanedan veraseti yok; Emevilerde Yezid’in veliaht ilan edilmesiyle hanedanlaşma belirgindir.
• Emevi mevali politikası ayrımcı; Abbasiler mevaliye daha fazla yer vermiştir.
• Hz. Muhammed döneminde gönüllü-maaşsız ordu; Abbasilerde maaşlı-daimî ordu.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Devleti ve zamanı belirle.
2. 751 + Çin + Türkistan → Talas.
3. 557 + Ak Hun → Göktürk-Sâsânî ittifakı.
4. 435 → Margus; 441/447 → Attila Balkan seferleri.
5. 552 → I. Göktürk; 682 → II. Göktürk; 744 → Uygur.
6. 622 → hicret ve devletleşme.
7. 624/625/627 → Bedir/Uhud/Hendek.
8. 636 Yermük → Doğu Roma; 636 Kadisiye ve 642 Nihavend → Sâsânî.
9. 661 → Emevi; 750 → Abbasi.
10. Yönetim ve ordu sorularında aynı devlete ait özellikleri birlikte değerlendir.

Konu Özeti

Orta Çağ’ın siyasi ve askerî dünyasında Çin, Sâsânî, Doğu Roma, Göktürk, Uygur ve İslam devletleri birbirleriyle etkileşim içindeydi. Çin Tang döneminde Türkistan hâkimiyeti için mücadele etti ve 751 Talas yenilgisiyle bölgedeki nüfuzunu kaybetti. Sâsânîler güçlü merkezî yönetim ve süvari ağırlıklı ordu kurdu; Doğu Roma ve İslam ordularıyla mücadele ederek 651’de sona erdi.

Doğu Roma güçlü imparatorluk geleneği ve thema sistemiyle varlığını sürdürdü. Göktürkler 552’de kurulup İpek Yolu siyasetinde etkili oldu; Çin hâkimiyetinden sonra II. Göktürk Devleti 682’de yeniden bağımsızlık sağladı. Uygurlar 744’te kuruldu, Maniheizm ve Çin ilişkilerinin etkisiyle yaşam biçiminde değişiklikler yaşadı ve 840’ta Kırgız saldırısıyla yıkıldı.

İslam Devleti 622 hicreti sonrasında Medine’de siyasi teşkilata kavuştu. Dört Halife döneminde Doğu Roma ve Sâsânî topraklarında büyük fetihler yapıldı. Emeviler hanedan yönetimi ve geniş fetihleriyle, Abbasiler ise merkez teşkilatı, Türk askerlerinin artan rolü ve Samarra dönemiyle öne çıktı.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Başlıca devletleri temel kronolojide sıralayabilmelisin.
• Çin’in Tang dönemine kadar siyasi değişimini ve Talas’ın sonucunu açıklayabilmelisin.
• Sâsânî yönetim ve ordu özelliklerini açıklayabilmelisin.
• Doğu Roma-Sâsânî mücadelesini ve Margus Antlaşması’nı yorumlayabilmelisin.
• Thema ve tagma kavramlarını ayırabilmelisin.
• I. ve II. Göktürk devletlerinin kronolojisini açıklayabilmelisin.
• Göktürklerde kut, toy, ayuk ve töre kavramlarını kullanabilmelisin.
• Uygur Devleti’nin kuruluş, Maniheizm ve yıkılış sürecini anlatabilmelisin.
• Hz. Muhammed (sav) dönemindeki temel siyasi-askerî gelişmeleri sıralayabilmelisin.
• Dört Halife, Emevi ve Abbasi yönetim-ordu yapılarını karşılaştırabilmelisin.
• Mevali politikalarındaki Emevi-Abbasi farkını açıklayabilmelisin.
• Adalet anlayışıyla ilgili Sâsânî, Göktürk ve İslam örneklerinden çıkarım yapabilmelisin.