9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Tema – Konu Anlatımı

Tema

**Tema**, bir metnin temelinde yer alan, metne yön veren genel ve soyut kavramdır. Sevgi, yalnızlık, özgürlük, umut, ölüm, doğa, vatan, dostluk gibi kavramlar tema olabilir.

Tema ile konu birbiriyle ilişkilidir ancak aynı değildir. Tema daha genel ve soyuttur; konu ise bu temanın metinde nasıl ele alındığını gösterir.

Tema Nedir?

Bir metnin olayları, kişileri, duyguları ve düşünceleri çoğu zaman ortak bir temel kavram çevresinde birleşir. Bu temel kavram metnin temasını oluşturur.

Örnek temalar:

• sevgi,
• özlem,
• yalnızlık,
• özgürlük,
• vatan,
• doğa,
• ölüm,
• umut,
• dostluk,
• adalet.

Tema Nasıl Bulunur?

Tema bulunurken şu sorular sorulabilir:

• Metnin temelinde hangi genel kavram vardır?
• Olaylar ve düşünceler hangi soyut kavram çevresinde birleşiyor?
• Metindeki duygu ve düşünceleri tek sözcükle karşılamak gerekse hangi kavram seçilir?
• Metindeki farklı ayrıntıları bir araya getiren ortak değer veya duygu nedir?

Temanın Özellikleri

Tema:

• genellikle genel ve soyuttur,
• bir veya birkaç sözcükle ifade edilebilir,
• farklı metinlerde tekrar kullanılabilir,
• aynı tema farklı konularla işlenebilir,
• konuya göre daha geniş kapsamlıdır,
• metnin anlam bütünlüğünü destekler.

Tema ile Konu Arasındaki Fark

Tema daha genel, konu daha özeldir.

Örnek:

Tema → dostluk Konu → İki çocuk arasında zamanla gelişen dostluk

Tema → doğa Konu → Bir köylünün kuraklık karşısında doğayı koruma çabası

Tema → özgürlük Konu → Bir gencin kendi kararlarını verme mücadelesi

Aynı Tema, Farklı Konular

Aynı tema farklı metinlerde farklı biçimlerde ele alınabilir.

Örneğin “sevgi” teması:

• anne sevgisi,
• vatan sevgisi,
• doğa sevgisi,
• hayvan sevgisi,
• arkadaş sevgisi

gibi farklı konularla işlenebilir.

Konu Aynı, Tema Farklı Olabilir mi?

Benzer konular farklı yazarlar tarafından farklı temalarla ele alınabilir.

Örneğin bir “yolculuk” anlatısı:

• özgürlük,
• yalnızlık,
• umut,
• arayış

gibi farklı temalar üzerine kurulabilir.

Tema ile Ana Düşünce Arasındaki Fark

Ana düşünce bir yargıdır.

Tema ise genellikle bir kavramdır.

Örnek:

Tema → dayanışma

Ana düşünce → İnsanlar zor zamanlarda dayanışma içinde olursa güçlükleri daha kolay aşabilir.

Tema ile Ana Duygu Arasındaki Fark

Özellikle şiirde tema ile ana duygu birbirine yaklaşabilir.

Tema: şiirin dayandığı genel kavramdır.

Ana duygu: okuyucuda baskın olarak uyandırılmak istenen histir.

Örnek:

Tema → vatan sevgisi Ana duygu → gurur

Tema → ayrılık Ana duygu → hüzün

Tema ve Motif

Motif, bir eserde tekrar eden unsur, görüntü, nesne veya durum olabilir.

Tema ise eserin genel anlam dünyasını kuran soyut kavramdır.

Örnek:

Motif → yol Tema → özgürlük

Motif → pencere Tema → umut

Tema ve Başlık

Başlık, temayı doğrudan söyleyebilir veya çağrıştırabilir.

Örneğin “Özgürlüğe Doğru” başlığı özgürlük temasını doğrudan çağrıştırırken “Açık Kapı” başlığı aynı temayı dolaylı biçimde yansıtabilir.

Tema ve Metin Türü

Tema bütün metin türlerinde bulunabilir.

Şiir

Sevgi, özlem, vatan, ölüm, doğa gibi temalar öne çıkabilir.

Hikâye

Dostluk, adalet, yalnızlık, dayanışma gibi temalar olaylar üzerinden işlenebilir.

Anı

Geçmiş, özlem, aile, dostluk gibi temalar görülebilir.

Deneme

İnsan, yaşam, özgürlük, sanat gibi düşünsel temalar ele alınabilir.

Şiirde Tema

Şiirlerde tema çoğu zaman duygularla yakın ilişkilidir.

Örnek:

“Uzaklarda kalan evimi düşündükçe çocukluğumun sesi içimde yeniden yükseliyor.”

Tema → geçmişe bağlılık / özlem Konu → çocukluk evinin hatırlanması

Hikâyede Tema

Hikâyede tema, olayların ve kişiler arası ilişkilerin altında yatan temel kavramdır.

Örnek:

Bir öğrencinin zor durumda kalan arkadaşına yardım etmesini anlatan hikâyede:

Tema → dayanışma Konu → öğrencinin arkadaşına yardım etmesi

Anıda Tema

Anılarda geçmişte yaşanan olayların arkasında:

• özlem,
• dostluk,
• aile,
• çocukluk,
• vefa

gibi temalar bulunabilir.

Tema Bulmada Anahtar Sözcükler

Metindeki tekrar eden veya birbiriyle ilişkili kavramlar temaya ulaşmayı kolaylaştırır.

Ancak tema yalnız bir sözcüğün tekrar sayısına göre belirlenmez.

Tema Bulurken Ayrıntılara Takılmama

Metinde:

• okul,
• öğretmen,
• arkadaş,
• sınav

gibi somut unsurlar geçebilir.

Bunların altında “başarı”, “dayanışma”, “sorumluluk” gibi daha genel bir tema bulunabilir.

Bir Metinde Birden Fazla Tema

Uzun ve çok katmanlı metinlerde birden fazla tema bulunabilir.

Ancak sınav sorularında çoğunlukla baskın veya temel tema sorulur.

Temanın Evrenselliği

Sevgi, ölüm, özgürlük, adalet, yalnızlık gibi temalar farklı toplum ve dönemlerde işlenebilir.

Bu nedenle tema çoğu zaman evrensel bir nitelik taşıyabilir.

Ancak yazarın temayı ele alış biçimi:

• döneme,
• kültüre,
• kişisel yaşantıya

göre değişebilir.

Temanın Soyutluğu

Tema genellikle soyut olduğu için olay veya kişi adıyla ifade edilmez.

Örneğin:

“Ali’nin köyden şehre gelişi” → konu

“Uyum sağlama” → tema olabilir.

Tema ve Evrensel Değerler

Metinlerde:

• adalet,
• merhamet,
• dürüstlük,
• saygı,
• sorumluluk,
• özgürlük

gibi değerler tema olarak işlenebilir.

Tema ve Çatışma

Bazı metinlerde tema çatışma üzerinden görünür hâle gelir.

Örnek:

birey – toplum çatışması → özgürlük teması insan – doğa çatışması → doğa teması zengin – yoksul karşıtlığı → adalet teması

Tema Belirleme Stratejisi

1. Metni bütünüyle oku.
2. Konuyu belirle.
3. Konunun arkasındaki daha genel kavramı düşün.
4. Olayları ve duyguları birleştiren soyut kavramı bul.
5. Çok özel seçenekleri ele.
6. Metnin bütününü kuşatan temayı seç.

Yanlış Tema Seçenekleri

Yanlış seçenekler genellikle:

• metindeki tek bir ayrıntıyı verir,
• konu cümlesini tema gibi sunar,
• metinde bulunmayan bir kavram içerir,
• metnin yalnız küçük bir bölümüne uyar,
• çok özel bir olay veya kişi içerir.

Örnek Metin 1

“Mahallede çıkan yangından sonra herkes elinden geleni yaptı. Kimi yemek hazırladı, kimi eşyalarını paylaştı, kimi de çocuklarla ilgilendi.”

Konu: mahalle halkının yangın sonrası birbirine yardım etmesi.

Tema: dayanışma.

Örnek Metin 2

“Yıllardır görmediğim denizi karşıma alınca çocukluğumun bütün yazları yeniden canlandı.”

Konu: denizin çocukluk anılarını hatırlatması.

Tema: özlem.

Örnek Metin 3

“Genç, ailesinin bütün itirazlarına rağmen kendi mesleğini seçmekte kararlıydı.”

Konu: bir gencin meslek seçimi konusunda kendi kararını vermesi.

Tema: özgürlük / bireysellik.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

İlk Adım

Metnin konusunu belirle.

İkinci Adım

Konunun arkasındaki genel kavramı ara.

Üçüncü Adım

Kişi, yer ve olay ayrıntılarını ele.

Dördüncü Adım

Seçeneğin soyut ve kapsayıcı olup olmadığını kontrol et.

Beşinci Adım

Ana düşünce gibi yargı bildiren seçenekleri tema olarak seçme.

Konu Özeti

Tema, bir metnin temelindeki genel ve soyut kavramdır.

Tema:

• konuya göre daha geniştir,
• genellikle kısa bir kavramla ifade edilir,
• farklı metinlerde tekrar kullanılabilir,
• aynı tema farklı konularla işlenebilir,
• ana düşünce ve ana duyguyla karıştırılmamalıdır.