9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Konu – Konu Anlatımı

Konu

Bir metinde **konu**, üzerinde durulan olay, durum, düşünce, duygu, kişi, varlık ya da meseledir. En kısa ifadeyle konu, **“Metin ne hakkında?”** sorusunun cevabıdır.

Konu Nedir?

Bir metindeki cümleler belirli bir olay, durum, düşünce veya duygu çevresinde birleşir. Bu ortak odak metnin konusunu oluşturur.

Konu genellikle:

• bir sözcük,
• bir söz grubu,
• kısa bir ifade

biçiminde söylenir.

Konu Nasıl Bulunur?

Şu sorular kullanılabilir:

• Metinde en çok neden söz ediliyor?
• Hangi olay, durum veya düşünce metnin merkezinde?
• Ayrıntılar hangi ortak başlık altında toplanabilir?
• Yazar hangi mesele üzerinde duruyor?

Konunun Özellikleri

Konu:

• metnin merkezindeki olay veya düşüncedir,
• metnin tamamını kapsamalıdır,
• çok geniş olmamalıdır,
• gereksiz ayrıntı içermemelidir,
• ana düşünce gibi yargı bildirmek zorunda değildir,
• tema kadar genel ve soyut değildir.

Konu ile Başlık Arasındaki İlişki

Başlık, metnin içeriğini kısa ve dikkat çekici biçimde yansıtan ifadedir.

Konu ile başlık genellikle ilişkilidir ancak aynı olmak zorunda değildir.

Konu ile Tema Arasındaki Fark

Tema daha genel ve soyut kavramdır. Konu ise temanın metinde ele alınış biçimidir.

Örnek:

Tema → sevgi Konu → bir çocuğun sokak hayvanlarına duyduğu sevgi

Tema → yalnızlık Konu → büyük şehirde yaşayan yaşlı bir insanın yalnızlığı

Konu ile Ana Düşünce Arasındaki Fark

Ana düşünce, yazarın okuyucuya iletmek istediği temel yargıdır.

Konu ise bu yargının üzerinde kurulduğu alandır.

Örnek:

Konu → düzenli kitap okumanın yararları

Ana düşünce → Düzenli kitap okumak bireyin düşünme ve anlatma gücünü geliştirir.

Konu ile Ana Duygu Arasındaki Fark

Özellikle şiirlerde ana duygu öne çıkabilir.

Konu: şiirde ne anlatıldığıdır.

Ana duygu: şiirin okuyucuda uyandırmayı amaçladığı baskın duygudur.

Örnek:

Konu → gurbetten memlekete duyulan özlem

Ana duygu → özlem

Metnin Konusunu Belirlerken Anahtar Sözcükler

Metinde tekrar eden veya birbirini tamamlayan sözcükler konuya ulaşmayı kolaylaştırabilir. Ancak yalnız tekrar sayısına bakmak doğru değildir.

Paragrafta Konu

Paragrafta konu belirlenirken:

1. Metin bütünüyle okunur.
2. Tekrarlanan düşünceler belirlenir.
3. Örneklerin neyi açıklamak için kullanıldığı bulunur.
4. Bütün paragrafı kapsayan en kısa ifade seçilir.

Hikâyede Konu

Hikâye edici metinlerde konu çoğu zaman:

• yaşanan bir olay,
• bir insanın karşılaştığı durum,
• kişiler arasındaki ilişki,
• bir çatışma

üzerinden belirlenir.

Bilgilendirici Metinde Konu

Bilgilendirici metinlerde konu daha doğrudan olabilir.

Örnek:

• arıların doğadaki görevi,
• su tasarrufu yöntemleri,
• şehirlerde hava kirliliği,
• düzenli uykunun etkileri.

Şiirde Konu

Şiirin konusu ile ana duygusu karıştırılmamalıdır.

Konuyu Gereğinden Geniş Belirleme

Metin “şehirlerde bisiklet kullanımının yararları” üzerineyse konuyu yalnızca “ulaşım” olarak söylemek fazla geniş kalır.

Konuyu Gereğinden Dar Belirleme

Metin ormanların ekolojik yararlarını anlatıyorsa yalnız “ağaçların oksijen üretmesi” demek gereğinden dardır.

Örnek ile Konuyu Karıştırmama

Bir paragrafta verilen örnekler çoğu zaman ana konuyu açıklamak için kullanılır. Tek bir örneği bütün metnin konusu saymak doğru değildir.

Konu ve Metnin Amacı

Metnin amacı bilgi vermek, düşündürmek, ikna etmek, bir olayı anlatmak veya duygulandırmak olabilir.

Amaç ile konu farklıdır.

Konu ve Yardımcı Düşünceler

Yardımcı düşünceler, metnin konusunu ve ana düşüncesini açıklayan ayrıntılardır.

Tek bir yardımcı düşünce bütün metnin konusu yerine seçilmemelidir.

Konunun Metin Türüne Göre Görünümü

Hikâye

Bir olay ya da insan ilişkisi çevresinde gelişebilir.

Anı

Geçmişte yaşanmış belirli bir olay veya dönem çevresinde gelişir.

Deneme

Bir düşünce veya yaşam durumu üzerinde durabilir.

Makale

Bilimsel veya toplumsal bir mesele ele alınabilir.

Şiir

Bir yaşantı, durum veya duygu çevresinde kurulabilir.

Konu Bulma Stratejisi

1. Metni bütünüyle oku.
2. Tekrarlanan kavramları fark et.
3. Örnekleri ve ayrıntıları ayır.
4. Metnin ortak odağını belirle.
5. Odağı kısa bir söz grubuyla ifade et.
6. İfadenin bütün metni kapsayıp kapsamadığını kontrol et.

Yanlış Konu Seçeneklerini Eleme

Yanlış seçenekler genellikle:

• yalnız bir cümleyi kapsar,
• metinden daha geniştir,
• metinde işlenmeyen bir düşünceyi içerir,
• ana düşünceyi konu yerine verir,
• başlıktaki tek bir sözcüğe dayanır.

Kısa Metin Örneği

“Eskiden mahallemizde herkes birbirini tanırdı. Akşamları çocuklar sokakta oynar, komşular kapı önlerinde sohbet ederdi. Zamanla apartmanlar çoğaldı, insanlar daha az görüşmeye başladı.”

Konu: mahalle yaşamında komşuluk ilişkilerinin değişmesi.

Ana düşünce: Kentleşmeyle birlikte komşuluk ilişkileri zayıflayabilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

İlk Adım

Metni tek bir ortak başlık altında düşün.

İkinci Adım

Örnekleri ve ayrıntıları ayır.

Üçüncü Adım

“Bu metin ne hakkında?” sorusuna kısa cevap ver.

Dördüncü Adım

Cevabın metnin tamamını kapsadığını kontrol et.

Beşinci Adım

Yargı bildiren seçenekleri ana düşünce olma ihtimali açısından yeniden değerlendir.

Konu Özeti

Konu, metnin üzerinde durduğu olay, durum, düşünce veya meseledir.

Konu:

• kısa ve kapsayıcı olmalıdır,
• metnin tamamını içine almalıdır,
• ayrıntı olmamalıdır,
• ana düşünceyle karıştırılmamalıdır,
• temadan daha somut ve sınırlandırılmıştır.