9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Dilin Zenginliği Eleştiri Konu Anlatımı

Eleştiri

Bir film izlediniz, bir kitap okudunuz ya da bir şarkı dinlediniz. Arkadaşınız size “Nasıldı?” diye sorduğunda “Güzeldi” demekle yetinmeyip nedenlerini sıralıyorsanız, farkında olmadan eleştiri yapıyorsunuzdur. Eleştiri; bir sanat eserini, bir düşünceyi, bir olayı ya da bir durumu ölçütlere dayanarak çözümleyip değerlendirmek, olumlu ve olumsuz yönlerini gerekçeleriyle ortaya koymaktır. Eleştiri yazısı ise bu değerlendirmenin yazıya dökülmüş hâlidir. 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda “Eleştiri” konusu; eleştirinin tanımını, eleştirmenin nitelikleri, eleştiri türlerini, eleştiri metninin yapısını, dil ve anlatım özelliklerini ve Türk edebiyatında eleştirinin gelişimini kapsar.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• eleştiriyi ve eleştiri yazısını tanımlayabilmesi,
• eleştirinin amacını söyleyebilmesi,
• eleştirmenin taşıması gereken nitelikleri sayabilmesi,
• yargı ile gerekçe arasındaki farkı ayırt edebilmesi,
• yapıcı ve yıkıcı eleştiriyi tanıyabilmesi,
• eleştiri türlerini (edebî, sanat, bilimsel, gazete) sınıflandırabilmesi,
• eleştiri metninin bölümlerini ve dil özelliklerini belirleyebilmesi,
• eleştiriyi tanıtma ve övgüden ayırabilmesi

gerekir.

Eleştiri Nedir?

• Eleştiri: Bir eseri, düşünceyi ya da olayı ölçütlere göre inceleyip değerlendirmektir.
• Eleştiri yalnızca kusur bulmak değildir; iyi yönleri de ortaya koyar.
• Eleştiri yapan kişiye eleştirmen (eleştirici, tenkitçi) denir.
• Eleştirinin amacı; eserin değerini belirlemek, okuru yönlendirmek ve yazara yol göstermektir.
• Eleştiride yargılar gerekçeye dayanır; “Güzel değil” demek eleştiri değildir, “Kişiler yapay konuştuğu için inandırıcı değil” demek eleştiridir.
• Eleştiri; çözümleme, yorumlama ve değerlendirme basamaklarından geçer.

Eleştirinin Basamakları

• Çözümleme: Eserin ya da konunun parçalara ayrılıp incelenmesidir.
• Yorumlama: Bulguların anlamlandırılmasıdır.
• Değerlendirme (yargı): Eserin değeri hakkında karar verilmesidir.
• Sıra genellikle çözümleme, yorumlama, değerlendirme şeklindedir.
• Çözümlemesiz yargı yüzeysel; yargısız çözümleme ise yalnızca tanıtım olur.

Eleştirmenin Nitelikleri

• Alanında bilgili ve donanımlıdır.
• Nesnel ve tarafsızdır; kişisel sevgi ya da kırgınlığını yargıya karıştırmaz.
• Yargılarını gerekçeyle destekler.
• Ölçütlerini açıkça belirtir.
• Yapıcıdır; kusur gösterirken çözüm yolu da önerir.
• Saygılı ve ölçülü bir dil kullanır; kişiyi değil eseri eleştirir.

Yapıcı ve Yıkıcı Eleştiri

• Yapıcı eleştiri: Gerekçeli, ölçülü, çözüm öneren ve geliştirmeyi amaçlayan eleştiridir.
• Yıkıcı eleştiri: Gerekçesiz, alaycı, kırıcı ve yalnızca küçümsemeyi amaçlayan eleştiridir.
• Yapıcı eleştiride olumlu yönler de belirtilir.
• Yıkıcı eleştiri aslında eleştiri değil, saldırıdır.

Olumlu ve Olumsuz Eleştiri

• Olumlu eleştiri: Eserin güçlü yönlerini ortaya koyar.
• Olumsuz eleştiri: Eserin zayıf yönlerini gösterir.
• Dengeli eleştiri ikisini birlikte barındırır.
• Yalnız övgü ya da yalnız yergi, eleştiriyi tek yanlı kılar.

Yargı ve Gerekçe

• Yargı: Eser hakkında verilen karardır (“Roman başarılıdır.”).
• Gerekçe: Yargının dayanağıdır (“Çünkü kişiler tutarlı çizilmiştir.”).
• Ölçüt: Değerlendirmenin neye göre yapıldığıdır (özgünlük, tutarlılık, dil, kurgu).
• Gerekçesiz yargı eleştiri değil, düşüncedir; gerekçeli yargı eleştiridir.

Eleştiri Türleri

• Edebî eleştiri: Roman, şiir, hikâye, tiyatro gibi edebî eserleri değerlendirir.
• Sanat eleştirisi: Resim, heykel, müzik, sinema gibi sanat dallarını değerlendirir.
• Bilimsel eleştiri: Bilimsel çalışmaları yöntem ve kanıt açısından değerlendirir.
• Gazete (günlük) eleştirisi: Gazete ve dergilerde, güncel eser ve gösterileri kısa değerlendirir.
• Toplumsal eleştiri: Toplumun aksak yönlerini değerlendirir.

Eleştiri Metninin Yapısı

• Giriş: Eser ya da konu tanıtılır; eleştirinin amacı belirtilir.
• Gelişme: Çözümleme yapılır, ölçütler açıklanır, yargılar gerekçeleriyle sunulur.
• Sonuç: Genel değerlendirme yapılır, öneri ya da genel yargı bildirilir.
• Örneklerle ve alıntılarla yargılar desteklenir.

Eleştiri Metninin Dil ve Anlatım Özellikleri

• Dil açık, ölçülü ve saygılıdır.
• Anlatım ağırlıklı olarak açıklayıcı ve tartışmacıdır.
• Terimler yerli yerinde kullanılır.
• Yargı bildiren, değerlendirme yapan ifadeler çoktur (başarılı, yetersiz, etkileyici, tutarsız).
• Kanıt, örnek ve alıntıdan yararlanılır.
• Genellikle üçüncü kişi ağzıyla, nesnel bir tonla yazılır; ancak kişisel görüş de bildirilebilir.

Eleştiri ile Benzer Türler Arasındaki Fark

• Tanıtım yazısı yalnızca bilgi verir; yargı bildirmez, eleştiri ise yargıda bulunur.
• Övgü yalnız olumlu, yergi yalnız olumsuzdur; eleştiri ikisini dengeler.
• Eleştiri gerekçe ister; övgü ve yergide gerekçe zayıftır.
• Eleştiri bir eseri ölçüte göre değerlendirir; tartışma yazısı bir görüşü savunur.

Türk Edebiyatında Eleştiri

• Divan edebiyatında şairler arasında nazire ve mukayeseye dayalı eleştiri örnekleri bulunur; ayrıca tezkireler şairleri değerlendirir.
• Tanzimat döneminde edebiyat eleştirisi gazete ve dergilerde yaygınlaşmıştır.
• Tanzimat’ta Ziya Paşa’nın “Şiir ve İnşa” yazısı ile Namık Kemal’in “Lisân-ı Osmânî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazâtı Şâmildir” yazısı eleştiri örnekleri arasında anılır.
• Namık Kemal’in Tahrib-i Harabat ve Takip adlı eserleri edebî eleştiri örneğidir.
• Cumhuriyet döneminde eleştiri, akademik ve gazete eleştirisi olarak gelişmiştir.

Zor Problemler (Adım Adım)

Sınavlarda Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler 9. sınıf yazılı sınav tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Tanım Sorusu

“Ölçüt, gerekçe, değerlendirme” ipuçlarını ara.

Yargı-Gerekçe Sorusu

“Çünkü” ve benzeri bağlaçları bul; öncesi yargı, sonrası gerekçedir.

Ton Sorusu

Gerekçe ve öneri var mı, küçümseme var mı bak.

Tür Sorusu

Değerlendirilen şeyin ne olduğuna bak: edebî eser mi, sanat dalı mı?

Karşılaştırma Sorusu

Tanıtım, övgü ve eleştiriyi ayır.

Konu Özeti

Eleştiri: ölçüte dayalı gerekçeli değerlendirme.

Basamaklar: çözümleme, yorumlama, değerlendirme.

Eleştirmen: bilgili, tarafsız, gerekçeli, ölçülü.

Ton: yapıcı ve yıkıcı.

Türler: edebî, sanat, bilimsel, gazete.