9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Sözün İnceliği Deneme Konu Anlatımı

Deneme

Bir yazar sabah penceresinden dışarı bakıyor ve aklına yağmur, çocukluk, zaman, yalnızlık gelen düşünceler üzerine bir yazı yazıyor. Kimseyi ikna etmeye çalışmıyor, kesin bir hüküm vermiyor; düşündüğünü, hissettiğini içtenlikle dile getiriyor. Okur, yazarla sohbet eder gibi okuyor ve kendi düşüncelerini de gözden geçiriyor. İşte bir konu üzerindeki kişisel düşünce, duygu ve izlenimlerin kanıtlama kaygısı gütmeden, içten ve sohbet havasında anlatıldığı yazı türüne deneme denir. 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda “Deneme” konusu; denemenin tanımını, ortaya çıkışını, özelliklerini, dil ve anlatımını, makale ile ilişkisini ve deneme yazarken dikkat edilecek noktaları kapsar. Denemeyi kavramak, düşünce yazılarını anlamanın ve kendi düşüncelerini edebî bir dille ifade etmenin yoludur.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• denemeyi tanımlayabilmesi,
• denemenin özelliklerini sayabilmesi,
• deneme ile makaleyi ayırt edebilmesi,
• denemenin dil ve anlatım özelliklerini açıklayabilmesi,
• Montaigne, Bacon ve Türk edebiyatındaki bazı deneme yazarlarını tanıyabilmesi,
• bir metnin deneme olup olmadığını gerekçesiyle söyleyebilmesi,
• kısa bir deneme yazarken izlenecek adımları uygulayabilmesi

gerekir.

Deneme Nedir?

• Deneme: Bir konu hakkında yazarın kendi görüş, düşünce, duygu ve izlenimlerini, kanıtlama kaygısı gütmeden, içten ve sohbet havasında anlattığı yazı türüdür.
• “Deneme” sözcüğü “denemek, tecrübe etmek” anlamından gelir; yazar bir konuda kendi düşüncesini deneyerek paylaşır.
• Denemede amaç okuru kesin biçimde ikna etmek değil, düşünmeye ve sorgulamaya çağırmaktır.
• Her konu denemeye konu olabilir: aşk, ölüm, zaman, dostluk, kitap, yalnızlık, günlük bir an.
• Deneme, düşünce yazılarının en kişisel ve edebî olanıdır.

Denemenin Ortaya Çıkışı ve Temsilcileri

• Deneme türünün kurucusu olarak Fransız yazar Michel de Montaigne kabul edilir. “Denemeler” (Essais) adlı eseri 16. yüzyılda yayımlanmıştır.
• İngiliz yazar Francis Bacon da deneme türünün öncülerindendir.
• Bu iki yazar, türün iki farklı eğilimini temsil eder: Montaigne daha kişisel ve sohbet havasında, Bacon daha öğüt ve kısa vecizeler biçiminde yazmıştır.
• Türk edebiyatına deneme, Batılılaşma dönemi sonrasında girmiştir; Cumhuriyet döneminde gelişmiştir.
• Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu gibi yazarlar deneme türünün önemli temsilcileridir.
• Nurullah Ataç, “Günlerin Getirdiği”, “Karalama Defteri” gibi eserleriyle bilinir. Sabahattin Eyüboğlu ise “Mavi ve Kara” adlı eseriyle tanınır.

Denemenin Özellikleri

• Yazar düşüncesini kesin bir hüküm hâline getirmez; “bence”, “belki” gibi ifadelerle yorum katar.
• Anlatım öznel (kişisel)dir; yazar “ben” diliyle konuşur.
• Kanıtlama, tez ispatlama ve belge gösterme kaygısı yoktur; ama yazar düşüncelerini örneklerle destekleyebilir.
• Dil içtendir; sohbet havası vardır. Yazar okurla konuşuyor gibidir.
• Konu serbesttir; her şey denemeye konu olabilir.
• Dil edebî ve sanatlıdır; imge, benzetme, mecaz ve çağrışımlar bulunabilir.
• Yazı biçimi esnektir; giriş, gelişme, sonuç sıkı bir kalıba bağlı değildir.
• Yazar okuru düşünmeye ve sorgulamaya teşvik eder.
• Uzunluğu değişkendir; çoğunlukla kısa ve orta uzunluktadır.

Denemede Dil ve Anlatım

• Dil içten, doğal ve samimidir; yazar okuruna doğrudan seslenebilir.
• Edebî dil kullanılır: benzetme, kişileştirme, imge, çağrışım ve deyimler bulunabilir.
• Anlatımda öznellik baskındır; birinci tekil kişi (ben) sık kullanılır.
• Cümleler çoğu zaman akıcıdır; bazen kısa, bazen uzun yazılır.
• Yazar mizah, ironi ve alay gibi unsurları kullanabilir.
• Düşünce anlatım teknikleri (karşılaştırma, örnekleme, tanık gösterme, tanımlama) kullanılabilir.
• Üslup yazardan yazara çok değişir; denemede yazarın kendine özgü sesi hissedilir.

Deneme ile Makale

Deneme ile makale sık karıştırılır. Her ikisi de düşünce yazısıdır, ama ayrılan yönleri vardır.

• Amaç: Deneme düşünceyi paylaşır; makale bir tezi kanıtlayarak okuru ikna eder.
• Anlatım: Deneme öznel, makale nesneldir.
• Kanıt: Denemede kanıtlama kaygısı yoktur; makalede kanıt, belge ve örnek şarttır.
• Dil: Deneme içten ve sohbet havasındadır; makale ciddi, açık ve resmîdir.
• Yapı: Denemede kalıp esnektir; makalede giriş, gelişme, sonuç düzeni belirgindir.
• Kesinlik: Denemede kesin hüküm vermekten kaçınılır; makalede sonuca varılır.
• Edebî değer: Denemede edebî yön ağır basar; makalede bilgi ve kanıt öndedir.

Deneme ile Diğer Düşünce Yazıları

• Fıkra (köşe yazısı): Gazete için yazılan, güncel konuları ele alan kısa yazıdır; deneme kadar kişisel olabilir ama güncelliğe bağlıdır.
• Sohbet: Konuşma havasında yazılmış, bilgi ve düşünce aktaran yazıdır; denemeye çok yakındır.
• Eleştiri: Bir eseri değerlendiren yazıdır; ölçüt ve gerekçe içerir.
• Günlük: Kişinin günlük olayları ve duygularını tarih sırasıyla yazdığı yazıdır.
• Anı: Yaşanmış olayların sonradan anlatılmasıdır.
• Deneme bunlardan konu serbestliği, öznel anlatım ve edebî değeriyle ayrılır.

Denemenin Yapısı

• Giriş: Yazar konuya kişisel bir gözlem, bir anı ya da bir soruyla girer.
• Gelişme: Düşünce, örnekler, alıntılar, karşılaştırmalar ve yorumlarla genişletilir.
• Sonuç: Kesin bir hükümden çok, düşünceyi açık bırakan ya da özetleyen bir sözle biter.
• Yapı sıkı değildir; yazar bir düşünceden başka bir düşünceye çağrışımla geçebilir.
• Başlık, çoğu zaman konuyu doğrudan söylemez; ima eder ya da şiirsel bir ifade taşır.

Deneme Yazarken Dikkat Edilecek Noktalar

• Konunu kendi yaşantından ya da gözleminden seç.
• Düşüncelerini “ben” diliyle ve içten bir tonla yaz.
• Bir tez ispatlamaya çalışma; düşünceyi paylaş.
• Düşüncelerini örnek, anı ya da benzetmelerle destekle.
• Dilin akıcı, doğal ve özgün olsun; kalıplaşmış ifadelerden kaçın.
• Okura seslenerek sohbet havası yarat.
• Sonunu açık bırakarak okuru düşünmeye davet et.
• Yazdıktan sonra tekrar oku ve gereksiz yerleri ayıkla.

Zor Problemler (Adım Adım)

Sınavlarda Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler 9. sınıf yazılı sınav tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Tanım Sorusu

Kişisel, içten ve kanıtlama kaygısı olmayan ipuçlarını ara.

Tür Ayrımı Sorusu

Amaç ve anlatıma bak: ispat mı paylaşım mı?

Dil Sorusu

İçten, sohbet havasında ve edebî ifadeleri belirle.

Yazar Sorusu

Montaigne, Bacon, Ataç ve Eyüboğlu eşleşmelerini hatırla.

Yazma Sorusu

“Ben” dili, özgünlük ve sohbet havası ilkelerini uygula.

Konu Özeti

Deneme: kişisel düşünce ve izlenimlerin kanıtlama kaygısı gütmeden anlatımı.

Özellikler: öznellik, sohbet havası, serbest konu, kesin hüküm vermeme.

Temsilciler: Montaigne, Bacon, Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu.

Deneme–makale: paylaşmak ve kanıtlamak.

Yazım: ben dili, özgünlük, içtenlik.