Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Türkçe İsim ve Sıfat Tamlamaları Konu Anlatımı
Belirtili, belirtisiz, zincirleme ve sıfat tamlamaları; tamlayan ve tamlanan.
İsim ve Sıfat Tamlamaları — Konu Anlatımı
Öğrenme Hedefi
MSÜ Türkçe sorularında tamlayanı ve tamlananı doğru belirlemek; belirtili, belirtisiz, zincirleme isim tamlamaları ile sıfat tamlamalarını cümle içinde ayırt etmek.
1. Tamlama Nedir?
İki veya daha fazla sözcük birbirini anlam bakımından tamamlayabilir. İsim tamlamasında iki isim arasında ilgi bağı bulunur; sıfat tamlamasında ise bir sıfat ismi niteler veya belirtir. Tamlamanın türü yalnızca sözcük sayısından çıkarılamaz.
2. Tamlayan ve Tamlanan
İsim tamlamasında birinci ad çoğunlukla tamlayan, ikinci ad tamlanandır. “Evin kapısı”nda evin tamlayan, kapısı tamlanandır. Belirtili tamlamada tamlayan -ın/-in/-un/-ün; tamlanan üçüncü kişi iyelik eki (-ı/-i/-u/-ü, -sı/-si/-su/-sü) alabilir. Ekler ses uyumuna göre değişir.
3. Belirtili İsim Tamlaması
Tamlayan ilgi eki alır; tamlanan iyelik eki taşır. “Çocuğun oyuncağı”, “öğretmenin kitabı”, “şehrin ışıkları” örneklerdir. Tamlayan ve tamlanan çoğul olabilir: “Öğrencilerin defterleri”. Tamlayan bir sıfat öbeği de içerebilir: “Eski evin çatısı”.
4. Belirtisiz İsim Tamlaması
Tamlayan ilgi eki almaz; tamlanan üçüncü kişi iyelik eki taşır. “Okul çantası”, “sokak lambası”, “kitap kapağı”, “yaz tatili” örneklerinde birinci ad ikinci adın türü, kullanım alanı veya niteliğiyle ilişkili bir adlandırma kurar. Sadece isimlerin yan yana gelmesi yeterli değildir; iyelik bağlantısına bak.
5. Zincirleme İsim Tamlaması
Bir isim tamlamasının başka bir adla veya tamlamayla ilişkiye girmesiyle oluşur. “Okulun sınıf kapısı”nda “sınıf kapısı” belirtisiz isim tamlaması, “okulun ... kapısı” ise dıştaki ilişkidir. “Annemin telefonunun ekranı”nda annemin telefonu ve telefonun ekranı ilişkileri iç içedir.
6. Sıfat Tamlaması
Bir sıfat, adın önünde bulunup onun özelliğini veya belirsizliğini belirtir: “Kırmızı çanta” (niteleme), “şu kalem” (işaret), “dört kalem” (sayı), “birkaç öğrenci” (belgisiz), “hangi ders” (soru). Sıfat tamlamasında isim tamlamasındaki ilgi–iyelik düzeni aranmaz.
7. İç İçe Sıfat ve İsim Tamlamaları
“Kırmızı arabanın kapısı”: “kırmızı araba” sıfat tamlaması, tüm grup belirtili isim tamlamasıdır. “Çocuğun mavi çantası”: belirtili isim tamlamasının tamlananı mavi sıfatıyla nitelenmiştir. “Okulun yeni bahçe kapısı” örneğinde ise zincirleme yapının içinde sıfat bulunabilir; sıfatın varlığı tüm grubu sıfat tamlamasına dönüştürmez.
8. Ekleri Karıştırma
“Okulun” sözcüğündeki -un ilgi (tamlayan) ekidir. “Kapısı” sözcüğündeki -sı iyelik (tamlanan) ekidir. “Çocukların kalemi”nde çokluk eki tamlayandadır; “çocuğun kalemleri”nde tamlanandadır. “Gelin kapıda.” cümlesindeki gelin sözcüğünün sonundaki sesler ilgi eki değildir.
9. Tamlama Türü Nasıl Değişir?
“Bahçenin kapısı” belirtili, “bahçe kapısı” belirtisizdir. “Geniş bahçe” ise sıfat tamlamasıdır. “Evin bahçe kapısı” iç içe tamlama içerdiğinden zincirlemedir. Bu dört örnekteki sözcüklerin görevleri yapıyı değiştirir.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Evin kapısı = belirtili; ev kapısı = belirtisiz.
- Eski ev = sıfat; eski evin kapısı = dış yapıda belirtili isim tamlaması.
- Okulun sınıf kapısı = zincirleme, çünkü sınıf kapısı zaten tamlamadır.
- Çocuğun kalemleri = çoğul tamlanan; çocukların kalemi = çoğul tamlayan.
- Her, şu, birkaç, üç sözcükleri isim önünde sıfat olabilir.
- Sıfat bulunması bir isim tamlamasını otomatik olarak sıfat tamlaması yapmaz.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Tamlama olarak sorulan sözcüklerin sınırlarını belirle.
- Son adın tamlanan olup olmadığını incele.
- Öncesindeki sözcüğün ad mı sıfat mı olduğunu belirle.
- Adsa tamlayanında ilgi, tamlananında iyelik ekini araştır.
- İçeride ayrı bir isim tamlaması varsa zincirleme olasılığını değerlendir.
- Sıfat, isim tamlamasının tamlayanını mı tamlananını mı niteliyor, ayır.
- Şıkları tek tek aynı kuralla sınıflandır.
Konu Özeti
- Belirtili isim tamlaması: tamlayan ilgi, tamlanan iyelik eki alır.
- Belirtisiz isim tamlaması: tamlayan ilgi eki almaz, tamlanan iyelik eki taşır.
- Zincirleme isim tamlaması: iki veya daha fazla tamlama ilişkisi iç içedir.
- Sıfat tamlaması: sıfat ismi niteler veya belirtir.
- İlgi eki ile iyelik ekinin görevleri farklıdır.
- İç içe sıfat tamlaması bulunması dıştaki isim tamlamasının türünü değiştirmez.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Belirtili, belirtisiz, zincirleme isim tamlamalarını ayırabilmelisin.
- Tamlama içindeki tamlayan ve tamlananı gösterebilmelisin.
- Tamlayan ekiyle iyelik ekini birbirine karıştırmamalısın.
- Sıfat tamlaması ile isim tamlamasını örnek cümlede ayırabilmelisin.
- Zincirleme tamlamadaki iç tamlamayı açıklayabilmelisin.
- Tamlayan veya tamlanan üzerindeki çokluk ekini doğru saptayabilmelisin.
- İsim tamlaması içinde sıfatın hangi adı nitelediğini gösterebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Türkçe İsim ve Sıfat Tamlamaları - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Türkçe İsim ve Sıfat Tamlamaları - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Türkçe İsim ve Sıfat Tamlamaları - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Türkçe İsim ve Sıfat Tamlamaları - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene