Elektriğin İletimi ve Elektriksel Direnç Ders Notu

Elektriğin İletimi ve Elektriksel Direnç – Ders Notu

**Kaynak:** MEB 6. Sınıf Fen Bilimleri 2. Kitap, 6. Ünite, s. 68–94.

İletkenlik tablosu

| Madde türü | Örnekler | Elektriğin iletimi | |---|---|---| | Katı iletken | Bakır, demir, alüminyum, gümüş, altın | İletir | | Sıvı iletken | Tuzlu su, limon suyu, sirke | İletir | | Katı yalıtkan | Plastik, cam, porselen, kauçuk, mum, silgi, tahta | Yalıtır | | Sıvı yalıtkan (kitapta) | Şekerli su, alkollü su | Yalıtır |

• İletkenlik testinde **test uçları** arasına incelemek istediğin madde konur. Ampul yanarsa iletim vardır.
• Testte pil, ampul, anahtar ve bağlantılar çalışır durumda olmalıdır; aksi hâlde "ampul yanmadı" sonucu güvenilir olmaz.
• Sıvı deneyinde **iki elektrot birbirine değmez**; sıvı üzerinden iletimi test eder.
• Elektrik kablosunun **metal içi iletken**, **plastik dışı yalıtkandır**.
• Normal havanın yalıtkan olması yüksek enerjili yıldırımda da mutlaka yalıtkan olacağı anlamına gelmez.
• Yalnız düşük gerilimli, öğretmen gözetimindeki deney düzenekleri uygundur; prizle deney yapılmaz.

Elektriksel direnç

Elektriksel direnç **iletimin karşılaştığı zorluk**tur. Birim: **ohm (Ω)**. Özdeş devrede **direnç artarsa ampul parlaklığı azalır**. Filaman elektrik enerjisini ısı ve ışık enerjisine dönüştürmeye yardım eder.

Direnci etkileyen üç değişken

1. **Uzunluk:** Cins ve kalınlık eşitse **uzun tel = büyük direnç = sönük ampul**.
2. **Dik kesit alanı / kalınlık:** Cins ve uzunluk eşitse **kalın tel = küçük direnç = parlak ampul**.
3. **Cins:** Uzunluk ve kalınlık eşitse kitapta **gümüş < bakır < demir** (direnç sırası).

| Teller | Direnç karşılaştırması | Parlak olan devre | |---|---|---| | Kısa bakır / uzun bakır; kalınlıklar eşit | Uzun daha dirençli | Kısa bakırlı | | İnce demir / kalın demir; uzunluklar eşit | İnce daha dirençli | Kalın demirli | | Bakır / demir; boyutlar eşit | Demir daha dirençli | Bakırlı |

**Kontrollü deney:** Tel uzunluğunun etkisini öğrenmek için kalınlık, telin cinsi, pil ve ampul aynı bırakılır. **Bağımsız değişken:** Uzunluk. **Bağımlı değişken:** Ampul parlaklığı. **Kontrol değişkenleri:** Cins, kalınlık, pil/ampul.

Reosta (değişken direnç)

**Reosta**, sürgüyle devreye katılan **etkin tel uzunluğunu** değiştirir. **Etkin uzunluk fazla → direnç fazla → parlaklık az**; **etkin uzunluk az → direnç az → parlaklık fazla**. Sağ/sol ezberleme; şekle bak. Kitabın belirli şemasında 1 yönü direnci artırır, 2 yönü direnci azaltır. Reosta pil değildir, yeni elektrik enerjisi üretmez.

Hata yapmamak için

• **İletken olmak**, dirençsiz olmak demek değildir.
• **Cam saydamdır** ama sınıf deneyindeki elektriksel yalıtkandır.
• **Tuzlu su** ile **şekerli su** kitapta farklı sınıflara girer.
• **İnce tel**in direnci daha **fazla**dır; kalın telin değil.
• **Uzun tel** daha fazla direnç gösterir; kalınlık eşit tutulur.
• **Direnç** ile **ampul parlaklığı** özdeş devrelerde ters yönde değişir.
• **Farklı cins ve farklı uzunluklu** telleri tek bir nedene bağlama.
• **Elektrotların değmesi**, sıvının iletkenliğini ölçen deneyin yorumunu bozabilir.

Kısa Özet

**İletken:** Bakır, demir, tuzlu su. **Yalıtkan:** Plastik, cam, kitapta şekerli su. **Direnç:** İletime karşı zorluk, **ohm (Ω)**. **Uzun tel: direnç ↑, ışık ↓. Kalın tel: direnç ↓, ışık ↑.** Telin cinsi de direnci etkiler. **Reosta:** Direnci sürgüyle ayarlar. **Kontrollü deney:** Tek tel özelliği değişir; parlaklık gözlenir.