Kalıtım Ders Notu

Kalıtım – Ders Notu

Temel kavramlar

• **Karakter:** Döller arasında aktarılabilen, bireyler arasında farklılık gösterebilen özellik; göz rengi, kan grubu, tohum şekli gibi.
• **Genetik:** Özelliklerin ebeveynden yavruya aktarılışını inceler.
• **Gregor Mendel:** Bezelyelerle çaprazlamalar yapmış; 19. yüzyılın ortasında genetiğin temelini oluşturmuştur.
• **Genotip:** Bir karaktere ait alel çifti; **AA, Aa, aa**.
• **Alel:** Karakteri belirleyen, biri anne biri babadan gelen gen çiftinin her biri.
• **Fenotip:** Genotip, yaş ve çevresel etkenlerin etkisiyle ortaya çıkan görünüş.
• **Baskın alel:** Büyük harf; Aa durumunda etkisini gösterir.
• **Çekinik alel:** Küçük harf; genellikle yalnız aa durumunda görünür.
• **Saf döl (homozigot):** AA veya aa.
• **Melez döl (heterozigot):** Aa.

Bezelyede baskın–çekinik özellikler

| Karakter | Baskın | Çekinik | |---|---|---| | Çiçek rengi | Mor | Beyaz | | Tohum şekli | Düz | Buruşuk | | Tohum rengi | Sarı | Yeşil | | Kabuk rengi | Yeşil | Sarı | | Tohum zarfı biçimi | Şişkin | Boğumlu | | Boy | Uzun | Kısa | | Çiçek konumu | Yanda | Uçta |

Çaprazlamalar

**Döllenme:** Erkek ve dişi üreme hücrelerinin çekirdeklerinin birleşmesi. **Çaprazlama:** İki ebeveynin alellerinden doğabilecek yavru olasılıklarının gösterimi.

| Ebeveynler | Yavru genotipleri | Genotip olasılıkları | Fenotip | |---|---|---|---| | **MM × mm** | Mm, Mm, Mm, Mm | %100 Mm | %100 mor | | **Mm × Mm** | MM, Mm, Mm, mm | %25 MM, %50 Mm, %25 mm | %75 mor, %25 beyaz | | **DD × dd** | Dd, Dd, Dd, Dd | %100 Dd | %100 düz | | **Dd × Dd** | DD, Dd, Dd, dd | %25 DD, %50 Dd, %25 dd | %75 düz, %25 buruşuk | | **mm × mm** | mm, mm, mm, mm | %100 mm | %100 beyaz | | **Dd × dd** | Dd, Dd, dd, dd | %50 Dd, %50 dd | %50 düz, %50 buruşuk |

**Önemli:** Aynı fenotip farklı genotiplerde görülebilir: **MM ve Mm → mor**, **DD ve Dd → düz**.

İnsanlarda cinsiyet kalıtımı

• Vücut hücreleri: **46 kromozom = 44 vücut + 2 eşey kromozomu**; toplam **23 çift**.
• **XX dişi, XY erkek**.
• Anne X aktarır; baba X ya da Y aktarır.
• Baba X verirse **XX (kız)**, Y verirse **XY (erkek)** oluşur.
• Her doğumda kız/erkek olasılıkları **%50–%50**; önceki doğumlar bu olasılığı değiştirmez.

Akraba evliliği

• Kan bağı bulunan kişiler arasındaki evliliktir.
• Genetik benzerlik nedeniyle aynı kalıtsal hastalık alellerinin birleşme **olasılığı artar**.
• Genetik hastalıkların görülme riski daha yüksektir; **kesin hastalık** sonucu çıkarılamaz.
• Kitaptaki örnekler: **Akdeniz anemisi, fenilketonüri, orak hücreli anemi**.

Kısa Özet

**AA/aa saf, Aa melez; büyük harf baskın, küçük harf çekinik.** Genotip alel çifti, fenotip görünüş. **Melez × melez** genotipte 1:2:1, fenotipte 3:1 olasılık verir. **XX kız, XY erkek**, baba X/Y belirler. Akraba evliliğinde kalıtsal hastalık riski artabilir.