TYT Coğrafya Atmosfer, Sıcaklık, Basınç ve Rüzgârlar Çalışma Notu

Atmosfer, Sıcaklık, Basınç ve Rüzgârlar – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu, atmosfer, sıcaklık, basınç ve rüzgârlar konusundaki temel bilgileri sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Atmosfer

Dünya’yı çevreleyen gaz tabakasıdır.

Yaklaşık bileşimi:

• %78 Azot • %21 Oksijen • %1 diğer gazlar

1. Atmosferin Faydaları

• Canlı yaşamını mümkün kılar. • Hava olaylarının oluşmasını sağlar. • Zararlı ışınların bir bölümünü süzer. • Günlük sıcaklık farklarının aşırı büyümesini önler. • Meteorların büyük bölümünün parçalanmasına yardımcı olur.

1. Troposfer

Atmosferin en alt katmanıdır.

• Hava olayları burada gerçekleşir. • Su buharının büyük bölümü buradadır. • Yükseldikçe sıcaklık genel olarak azalır.

1. Stratosfer

Ozon tabakasının yoğunlaştığı katmandır.

Ozon, zararlı morötesi ışınların önemli bir bölümünü tutar.

1. Diğer Katmanlar

Mezosfer: Meteorların önemli bir bölümü burada parçalanır.

Termosfer: İyonlaşmış gazların bulunduğu bölümler vardır.

Ekzosfer: Atmosferin en dış katmanıdır.

1. Sıcaklığı Etkileyen Faktörler

• Enlem • Güneş ışınlarının geliş açısı • Yükselti • Kara-deniz dağılışı • Okyanus akıntıları • Rüzgârlar • Bakı • Nemlilik ve bulutluluk

1. Enlem ve Sıcaklık

Ekvator’dan kutuplara doğru:

Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.

Sıcaklık genel olarak azalır.

1. Yükselti ve Sıcaklık

Troposferde yükseldikçe sıcaklık genel olarak azalır.

TYT’de yaklaşık:

100 m → 0,5°C

1. Denizellik ve Karasallık

Karalar: Çabuk ısınır, çabuk soğur.

Denizler: Geç ısınır, geç soğur.

Denizellik: Sıcaklık farkı az

Karasallık: Sıcaklık farkı fazla

1. Okyanus Akıntıları

Sıcak akıntı: Kıyıyı ısıtabilir.

Soğuk akıntı: Kıyıyı soğutabilir.

1. Rüzgârların Sıcaklığa Etkisi

Rüzgârlar geldikleri bölgenin özelliklerini taşır.

Sıcak bölgeden gelen: Sıcaklığı artırabilir.

Soğuk bölgeden gelen: Sıcaklığı azaltabilir.

1. Bakı

Yamacın Güneş’e dönük olmasıdır.

Kuzey Yarım Küre’de genel olarak:

Güneye bakan yamaçlar daha fazla Güneş enerjisi alır.

Türkiye’de genel bakı yönü: Güney

1. Nem ve Bulutluluk

Nem ve bulutluluk:

• Gündüz aşırı ısınmayı azaltabilir. • Gece aşırı soğumayı azaltabilir.

Sonuç:

Günlük sıcaklık farkı azalabilir.

1. Atmosfer Basıncı

Havanın ağırlığının yeryüzüne uyguladığı kuvvettir.

Normal basınç:

Yaklaşık 1013 hPa

1. Basıncı Etkileyen Faktörler

• Sıcaklık • Yükselti • Yer çekimi • Dinamik hava hareketleri

1. Sıcaklık ve Basınç

Sıcak hava:

• Genleşir. • Hafifler. • Yükselir.

→ Alçak basınç oluşturabilir.

Soğuk hava:

• Yoğunlaşır. • Ağırlaşır. • Alçalır.

→ Yüksek basınç oluşturabilir.

1. Yükselti ve Basınç

Yükseldikçe üzerimizdeki hava miktarı azalır.

Sonuç:

Basınç azalır.

1. Termik Basınç

Sıcaklık farkından oluşur.

0° Ekvator: Termik Alçak Basınç

90° kutuplar: Termik Yüksek Basınç

1. Dinamik Basınç

Dünya’nın günlük hareketi ve genel hava dolaşımıyla ilişkilidir.

30°: Dinamik Yüksek Basınç

60°: Dinamik Alçak Basınç

1. Yüksek Basınç

Hava: Alçalır.

Yüzeyde: Merkezden çevreye dağılır.

Genellikle: Açık ve yağış ihtimali düşük hava koşulları görülür.

1. Alçak Basınç

Yüzeyde hava: Çevreden merkeze hareket eder.

Merkezde: Yükselir.

Genellikle: Bulutlanma ve yağış ihtimali artar.

1. İzobar

Aynı basınç değerindeki noktaları birleştiren eğrilerdir.

1. Basınç Farkı ve Rüzgâr

Basınç farkı arttıkça:

Rüzgâr hızı genellikle artar.

İzobarlar sık: Basınç farkı fazla → rüzgâr hızlı

İzobarlar seyrek: Basınç farkı az → rüzgâr daha yavaş

1. Rüzgâr

Yüksek basınçtan alçak basınca doğru gerçekleşen yatay hava hareketidir.

1. Rüzgârların Adlandırılması

Rüzgârlar geldikleri yöne göre adlandırılır.

Kuzeyden gelen: Kuzey rüzgârı

Batıdan gelen: Batı rüzgârı

1. Coriolis Etkisi

Dünya’nın dönüşü nedeniyle rüzgârlar sapar.

Kuzey Yarım Küre: Sağa

Güney Yarım Küre: Sola

1. Sürekli Rüzgârlar

• Alizeler • Batı Rüzgârları • Kutup Rüzgârları

1. Alizeler

30° Dinamik Yüksek Basınçtan:

Ekvatoral Alçak Basınca

eser.

1. Batı Rüzgârları

30° Dinamik Yüksek Basınçtan:

60° Dinamik Alçak Basınca

eser.

Orta kuşakta etkilidir.

1. Kutup Rüzgârları

90° çevresindeki yüksek basınçtan:

60° çevresindeki alçak basınca

eser.

Soğuk karakterlidir.

1. Musonlar

Mevsimlik rüzgârlardır.

Yaz musonu: Denizden karaya

→ Nemli ve yağışlı olabilir.

Kış musonu: Karadan denize

→ Daha kuru olabilir.

1. Meltemler

Günlük sıcaklık ve basınç farklarından oluşur.

Gündüz: Deniz meltemi + Vadi meltemi

Gece: Kara meltemi + Dağ meltemi

1. Deniz Meltemi

Gündüz:

Kara hızlı ısınır → alçak basınç

Deniz serin kalır → yüksek basınç

Rüzgâr: Denizden karaya

1. Kara Meltemi

Gece:

Kara hızlı soğur → yüksek basınç

Deniz daha sıcak kalır → alçak basınç

Rüzgâr: Karadan denize

1. Vadi – Dağ Meltemi

Gündüz: Vadiden dağa → Vadi meltemi

Gece: Dağdan vadiye → Dağ meltemi

1. Föhn

Dağ yamacından aşağı inerken sıkışarak ısınan sıcak ve kuru rüzgârdır.

Etkileri:

• Sıcaklığı artırır. • Bağıl nemi azaltır. • Kar erimesini hızlandırabilir. • Ürünlerin olgunlaşmasını hızlandırabilir.

1. Türkiye’de Bazı Rüzgârlar

Poyraz: Kuzeydoğu

Lodos: Güneybatı

Karayel: Kuzeybatı

Keşişleme: Güneydoğu

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Atmosferde en fazla gaz → Azot. • Hava olayları → Troposfer. • Ozon → Stratosfer. • 100 m yükselti → yaklaşık 0,5°C azalma. • Denizellik → sıcaklık farkı az. • Karasallık → sıcaklık farkı fazla. • Türkiye’de bakı → genel olarak güney. • Normal basınç → 1013 hPa. • Yükselti artar → basınç azalır. • Sıcak hava → yükselir → alçak basınç. • Soğuk hava → alçalır → yüksek basınç. • 0° → Termik Alçak. • 30° → Dinamik Yüksek. • 60° → Dinamik Alçak. • 90° → Termik Yüksek. • Rüzgâr → yüksek basınçtan alçak basınca. • İzobar sık → rüzgâr hızlı. • Alize → 30° → 0°. • Batı Rüzgârları → 30° → 60°. • Kutup Rüzgârları → 90° → 60°. • Yaz musonu → denizden karaya. • Kış musonu → karadan denize. • Gündüz → deniz + vadi meltemi. • Gece → kara + dağ meltemi. • Föhn → sıcak ve kuru.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Troposfer → hava olayları

Stratosfer → ozon

Yükselti ↑ → sıcaklık ↓

100 m → 0,5°C

Denizellik → fark az

Karasallık → fark fazla

Bakı → Türkiye’de güney

Normal basınç → 1013 hPa

Yükselti ↑ → basınç ↓

Sıcak hava → yükselir

Soğuk hava → alçalır

0° → Termik Alçak

30° → Dinamik Yüksek

60° → Dinamik Alçak

90° → Termik Yüksek

Rüzgâr → YB → AB

İzobar sık → hızlı rüzgâr

Alize → 30° → 0°

Batı → 30° → 60°

Kutup → 90° → 60°

Yaz musonu → deniz → kara

Kış musonu → kara → deniz

Gündüz → deniz + vadi

Gece → kara + dağ

Föhn → sıcak + kuru