TYT Coğrafya Atmosfer, Sıcaklık, Basınç ve Rüzgârlar Ders Notu

Atmosfer, Sıcaklık, Basınç ve Rüzgârlar Ders Notu

Atmosfer, Dünya’yı çevreleyen ve çeşitli gazlardan oluşan hava küresidir.

Atmosfer; canlı yaşamının sürmesini, hava olaylarının oluşmasını ve sıcaklık farklarının aşırı büyümemesini sağlar.

1. Atmosferin Yapısı

Atmosferin yaklaşık bileşimi:

• %78 Azot • %21 Oksijen • %1 diğer gazlar

Diğer gazlar arasında:

• Argon • Karbondioksit • Su buharı

bulunur.

Kısa eşleştirme:

Atmosferde en fazla → Azot

1. Atmosferin Faydaları

• Zararlı Güneş ışınlarının bir bölümünü süzer. • Sıcaklık farklarının aşırı büyümesini önler. • Hava olaylarının gerçekleşmesini sağlar. • Meteorların büyük bölümünün parçalanmasına yardımcı olur. • Canlı yaşamı için gerekli gazları bulundurur.

1. Atmosferin Katmanları

Başlıca:

• Troposfer • Stratosfer • Mezosfer • Termosfer • Ekzosfer

1. Troposfer

Yeryüzüne en yakın katmandır.

Özellikleri:

• Hava olayları burada gerçekleşir. • Su buharının büyük bölümü buradadır. • Atmosfer gazlarının büyük kısmı bu katmanda bulunur. • Yükseldikçe sıcaklık genel olarak azalır.

Kısa eşleştirme:

Bulut + yağmur + kar + rüzgâr → Troposfer

1. Stratosfer

Troposferin üzerinde bulunur.

Ozon tabakasının yoğunlaştığı katmandır.

Ozon: Güneş’ten gelen zararlı morötesi ışınların önemli bölümünü tutar.

Kısa eşleştirme:

Ozon → Stratosfer

1. Mezosfer

Stratosferin üzerinde yer alır.

Atmosfere giren meteorların önemli bir bölümü burada sürtünmenin etkisiyle parçalanır.

1. Termosfer

Mezosferin üzerinde bulunur.

Sıcaklık çok yüksek değerlere ulaşabilir.

İyonlaşmış gazların bulunduğu bölgeler radyo haberleşmesinde etkili olabilir.

1. Ekzosfer

Atmosferin en dış katmanıdır.

Gaz yoğunluğu çok azdır.

Uzaya geçiş bölgesi niteliğindedir.

1. Sıcaklığı Etkileyen Faktörler

Başlıca:

• Enlem • Güneş ışınlarının geliş açısı • Yükselti • Kara ve denizlerin dağılışı • Okyanus akıntıları • Rüzgârlar • Bakı • Nemlilik ve bulutluluk

1. Enlem ve Sıcaklık

Ekvator’dan kutuplara doğru:

Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.

Bunun sonucunda sıcaklık genel olarak azalır.

Kısa eşleştirme:

Ekvator → daha dik ışın

Kutuplar → daha eğik ışın

1. Güneş Işınlarının Geliş Açısı

Işınlar dik geldikçe:

• Enerji dar alana yayılır. • Isınma artar.

Işınlar eğik geldikçe:

• Enerji geniş alana yayılır. • Isınma azalır.

1. Yükselti ve Sıcaklık

Troposferde yükseldikçe sıcaklık genel olarak azalır.

TYT düzeyinde yaklaşık:

Her 100 metrede → 0,5°C

Örnek:

Deniz seviyesinde 20°C olan sıcaklık:

1000 metrede yaklaşık:

20 - 5 = 15°C

olur.

Kısa eşleştirme:

Yükselti artar → sıcaklık azalır

1. Denizellik ve Karasallık

Karalar:

• Çabuk ısınır. • Çabuk soğur.

Denizler:

• Geç ısınır. • Geç soğur.

Denizel alanlarda:

• Yazlar daha serin olabilir. • Kışlar daha ılıman olabilir. • Sıcaklık farkı daha azdır.

Karasal alanlarda:

• Yaz-kış farkı büyüyebilir. • Günlük ve yıllık sıcaklık farkı fazladır.

Kısa eşleştirme:

Denizellik → sıcaklık farkı az

Karasallık → sıcaklık farkı fazla

1. Okyanus Akıntıları

Sıcak akıntılar: Geçtikleri kıyıları ısıtabilir.

Soğuk akıntılar: Geçtikleri kıyıları soğutabilir.

Bu nedenle aynı enlemdeki kıyılar arasında sıcaklık farkları oluşabilir.

1. Rüzgârların Sıcaklığa Etkisi

Rüzgârlar geldikleri bölgenin sıcaklık özelliklerini taşıyabilir.

Sıcak bölgeden gelen rüzgâr: Sıcaklığı artırabilir.

Soğuk bölgeden gelen rüzgâr: Sıcaklığı azaltabilir.

1. Bakı

Bir yamacın Güneş’e dönük olmasına bakı denir.

Kuzey Yarım Küre’de genel olarak:

Güneye bakan yamaçlar daha fazla Güneş enerjisi alır.

Türkiye’de bakı yönü genel olarak: Güney

Bakı etkisiyle Güneş’e dönük yamaçlarda:

• Sıcaklık daha yüksek olabilir. • Karlar daha erken eriyebilir. • Tarım ve orman üst sınırı daha yüksek olabilir.

1. Nemlilik ve Bulutluluk

Nem ve bulutluluk:

• Gündüz aşırı ısınmayı azaltabilir. • Gece aşırı soğumayı azaltabilir.

Bu nedenle nemli bölgelerde günlük sıcaklık farkı genellikle daha azdır.

1. Sıcaklık Terselmesi

Normalde yükseldikçe sıcaklık azalır.

Bazı durumlarda çukur alanlarda soğuk hava birikir ve üst kesimler daha sıcak kalabilir.

Bu olaya: Sıcaklık terselmesi

denir.

1. Atmosfer Basıncı

Atmosferdeki gazların ağırlığının yeryüzüne uyguladığı kuvvete atmosfer basıncı denir.

Deniz seviyesinde normal basınç:

Yaklaşık 1013 hPa

Kısa eşleştirme:

1013 hPa → normal basınç

1. Basıncı Etkileyen Faktörler

Başlıca:

• Sıcaklık • Yükselti • Yer çekimi • Dinamik hava hareketleri

1. Sıcaklık ve Basınç

Hava ısınınca:

• Genleşir. • Hafifler. • Yükselir. • Basınç düşebilir.

Hava soğuyunca:

• Yoğunlaşır. • Ağırlaşır. • Alçalır. • Basınç yükselir.

Kısa eşleştirme:

Sıcak hava → yükselici → alçak basınç

Soğuk hava → alçalıcı → yüksek basınç

1. Yükselti ve Basınç

Yükselti arttıkça:

Üstteki hava miktarı azalır.

Bu nedenle basınç azalır.

Kısa eşleştirme:

Yükselti artar → basınç azalır

1. Termik Basınç

Sıcaklık farklarına bağlı olarak oluşur.

Ekvator: Sıcak hava yükselir.

→ Termik Alçak Basınç

Kutuplar: Soğuk hava alçalır.

→ Termik Yüksek Basınç

Kısa eşleştirme:

0° → Termik Alçak

90° → Termik Yüksek

1. Dinamik Basınç

Dünya’nın günlük hareketi ve genel hava dolaşımına bağlı olarak oluşur.

Yaklaşık:

30° → Dinamik Yüksek Basınç

60° → Dinamik Alçak Basınç

Kısa eşleştirme:

30° → Dinamik Yüksek

60° → Dinamik Alçak

1. Yüksek Basınç Merkezi

Hava hareketi:

Üstten aşağıya doğru

Yüzeyde:

Merkezden çevreye

Genellikle:

• Açık • Bulutsuz • Yağış ihtimali düşük

hava koşulları görülür.

1. Alçak Basınç Merkezi

Yüzeyde hava:

Çevreden merkeze doğru hareket eder.

Merkezde hava yükselir.

Genellikle:

• Bulutlanma • Yağış

oluşumuna daha uygun koşullar vardır.

1. İzobar

Aynı basınç değerine sahip noktaları birleştiren eğrilerdir.

Kısa eşleştirme:

İzobar → aynı basınç

1. Basınç Farkı ve Rüzgâr Hızı

Basınç farkı arttıkça:

Rüzgârın hızı genellikle artar.

İzobarlar sık ise:

Basınç farkı kısa mesafede fazladır.

→ Rüzgâr daha hızlı olabilir.

Kısa eşleştirme:

İzobar sık → rüzgâr hızlı

1. Rüzgâr

Yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru gerçekleşen yatay hava hareketidir.

Kısa eşleştirme:

Rüzgâr → yüksek basınçtan alçak basınca

1. Rüzgârın Yönü

Rüzgârlar geldikleri yöne göre adlandırılır.

Örnek:

Kuzeyden esen: Kuzey rüzgârı

1. Coriolis Etkisi

Dünya’nın günlük hareketi nedeniyle rüzgârların yönünde sapma olur.

Kuzey Yarım Küre: Sağa

Güney Yarım Küre: Sola

1. Sürekli Rüzgârlar

Başlıca:

• Alizeler • Batı Rüzgârları • Kutup Rüzgârları

1. Alizeler

30° Dinamik Yüksek Basınç alanlarından:

Ekvatoral Alçak Basınç alanına

doğru eser.

Kısa eşleştirme:

Alize → 30° → 0°

1. Batı Rüzgârları

30° Dinamik Yüksek Basınç alanlarından:

60° Dinamik Alçak Basınç alanlarına

doğru eser.

Orta kuşakta etkilidir.

Kısa eşleştirme:

Batı Rüzgârları → 30° → 60°

1. Kutup Rüzgârları

Kutup çevresindeki yüksek basınçtan:

60° çevresindeki alçak basınca

doğru eser.

Soğuk karakterlidir.

Kısa eşleştirme:

Kutup Rüzgârları → 90° → 60°

1. Muson Rüzgârları

Mevsimlik rüzgârlardır.

Kara ve denizlerin farklı ısınıp soğumasıyla oluşurlar.

Yaz Musonu: Denizden karaya

• Nemlidir. • Yağış getirebilir.

Kış Musonu: Karadan denize

• Genellikle daha kurudur.

1. Meltem Rüzgârları

Günlük sıcaklık ve basınç farklarından doğan yerel rüzgârlardır.

Başlıca:

• Deniz meltemi • Kara meltemi • Vadi meltemi • Dağ meltemi

1. Deniz Meltemi

Gündüz:

Kara daha hızlı ısınır.

Karada: Alçak basınç

Denizde: Yüksek basınç

Rüzgâr: Denizden karaya

1. Kara Meltemi

Gece:

Kara daha hızlı soğur.

Karada: Yüksek basınç

Denizde: Alçak basınç

Rüzgâr: Karadan denize

1. Vadi Meltemi

Gündüz:

Dağ yamaçları ısınır.

Rüzgâr: Vadiden dağa

1. Dağ Meltemi

Gece:

Dağ yamaçları soğur.

Rüzgâr: Dağdan vadiye

1. Föhn Rüzgârı

Dağ yamacından aşağı inerken sıkışarak ısınan sıcak ve kuru rüzgârdır.

Etkileri:

• Sıcaklığı artırır. • Bağıl nemi azaltır. • Karların erimesini hızlandırabilir. • Tarım ürünlerinin olgunlaşmasını hızlandırabilir.

Kısa eşleştirme:

Föhn → sıcak + kuru

1. Türkiye’de Bazı Yerel Rüzgârlar

Poyraz: Kuzeydoğudan

Lodos: Güneybatıdan

Karayel: Kuzeybatıdan

Keşişleme: Güneydoğudan

Kısa eşleştirme:

Poyraz → Kuzeydoğu

Lodos → Güneybatı

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Hava olayları → Troposfer. • Ozon → Stratosfer. • Yükselti arttıkça sıcaklık azalır. • 100 m → yaklaşık 0,5°C. • Denizellik → sıcaklık farkı az. • Karasallık → sıcaklık farkı fazla. • Bakı → Türkiye’de genel olarak güney. • Normal basınç → 1013 hPa. • Sıcak hava → yükselir. • Soğuk hava → alçalır. • Ekvator → Termik Alçak. • Kutuplar → Termik Yüksek. • 30° → Dinamik Yüksek. • 60° → Dinamik Alçak. • Rüzgâr → yüksek basınçtan alçak basınca. • İzobar sık → rüzgâr hızlı. • Alize → 30°’den 0°’ye. • Batı Rüzgârları → 30°’den 60°’ye. • Kutup Rüzgârları → 90°’den 60°’ye. • Yaz musonu → denizden karaya. • Kış musonu → karadan denize. • Gündüz → deniz ve vadi meltemi. • Gece → kara ve dağ meltemi. • Föhn → sıcak ve kuru.

Atmosfer, Sıcaklık, Basınç ve Rüzgârlar Kısa Özeti

Atmosfer: Gaz küre

Troposfer: Hava olayları

Stratosfer: Ozon

Enlem: Sıcaklığı etkiler

Yükselti: 100 m → yaklaşık 0,5°C azalma

Denizellik: Sıcaklık farkı az

Karasallık: Sıcaklık farkı fazla

Normal basınç: 1013 hPa

0°: Termik Alçak

30°: Dinamik Yüksek

60°: Dinamik Alçak

90°: Termik Yüksek

Rüzgâr: Yüksek basınç → alçak basınç

İzobar sık: Rüzgâr hızlı

Alize: 30° → 0°

Batı Rüzgârları: 30° → 60°

Kutup Rüzgârları: 90° → 60°

Yaz musonu: Deniz → kara

Kış musonu: Kara → deniz

Gündüz: Deniz + vadi meltemi

Gece: Kara + dağ meltemi

Föhn: Sıcak + kuru