TYT Coğrafya Atmosfer, Sıcaklık, Basınç ve Rüzgârlar Konu Anlatımı

Atmosfer, Sıcaklık, Basınç ve Rüzgârlar

Atmosfer; Dünya’yı çevreleyen ve çeşitli gazlardan oluşan hava küresidir.

Atmosfer sayesinde:

• Canlı yaşamı mümkün olur. • Güneş’ten gelen zararlı ışınların bir bölümü tutulur. • Günlük sıcaklık farkları aşırı büyümez. • Hava olayları gerçekleşir. • Meteorların büyük bölümü parçalanır.

1. Atmosferin Yapısı

Atmosferin büyük bölümü:

• %78 Azot • %21 Oksijen • Yaklaşık %1 diğer gazlar

şeklindedir.

Diğer gazlar arasında:

• Argon • Karbondioksit • Su buharı

bulunur.

1. Atmosferin Faydaları

Atmosfer:

• Güneş’ten gelen zararlı ışınları süzer. • Sıcaklığın uzaya hızla kaçmasını önler. • Günlük sıcaklık farklarını azaltır. • Hava olaylarının oluşmasını sağlar. • Meteorların büyük bölümünü parçalar. • Sesin yayılmasına ortam sağlar.

1. Atmosferin Katmanları

Atmosfer başlıca şu katmanlardan oluşur:

• Troposfer • Stratosfer • Mezosfer • Termosfer • Ekzosfer

1. Troposfer

Atmosferin yeryüzüne en yakın katmanıdır.

Özellikleri:

• Hava olayları burada gerçekleşir. • Su buharının büyük bölümü buradadır. • Atmosfer gazlarının büyük kısmı bu katmanda bulunur. • Yükseldikçe sıcaklık genel olarak azalır.

1. Stratosfer

Troposferin üzerinde yer alır.

Ozon tabakası bu katmanda yoğunlaşmıştır.

Ozon:

Güneş’ten gelen zararlı morötesi ışınların önemli bölümünü tutar.

1. Mezosfer

Stratosferin üzerinde bulunur.

Atmosfere giren birçok meteor bu katmanda sürtünmenin etkisiyle parçalanır.

1. Termosfer

Mezosferin üzerinde bulunur.

İyonlaşmış gazların bulunduğu bölümler radyo haberleşmesinde etkili olabilir.

Sıcaklık oldukça yüksek değerlere çıkabilir.

1. Ekzosfer

Atmosferin en dış katmanıdır.

Uzaya geçiş bölgesi olarak kabul edilir.

Atmosfer gazlarının yoğunluğu son derece azdır.

1. Sıcaklık

Sıcaklık, bir ortamın ne kadar sıcak veya soğuk olduğunu ifade eder.

Coğrafyada sıcaklığın yeryüzündeki dağılışını etkileyen çok sayıda faktör vardır.

Başlıca:

• Enlem • Güneş ışınlarının geliş açısı • Yükselti • Kara ve denizlerin dağılışı • Okyanus akıntıları • Rüzgârlar • Bakı • Nemlilik ve bulutluluk

1. Enlem ve Sıcaklık

Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe:

Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.

Bu nedenle sıcaklık genel olarak azalır.

1. Güneş Işınlarının Geliş Açısı

Güneş ışınları dik geldikçe:

• Birim alana düşen enerji artar. • Isınma artar.

Eğik geldikçe:

• Enerji daha geniş alana yayılır. • Isınma azalır.

1. Yükselti ve Sıcaklık

Troposferde yükseldikçe sıcaklık genel olarak azalır.

TYT düzeyinde kullanılan yaklaşık değer:

Her 100 metrede → 0,5°C

1. Kara ve Denizlerin Sıcaklığa Etkisi

Karalar:

• Çabuk ısınır. • Çabuk soğur.

Denizler:

• Geç ısınır. • Geç soğur.

Bu nedenle:

Deniz etkisindeki alanlarda sıcaklık farkları daha azdır.

Karasal alanlarda sıcaklık farkları daha fazladır.

1. Denizellik

Denize yakın yerlerde:

• Yazlar genellikle daha serin • Kışlar daha ılıman • Günlük ve yıllık sıcaklık farkları daha az

olur.

1. Karasallık

Deniz etkisinden uzak iç kesimlerde:

• Yazlar daha sıcak olabilir. • Kışlar daha soğuk olabilir. • Yıllık sıcaklık farkı büyüyebilir.

1. Okyanus Akıntıları

Sıcak okyanus akıntıları:

Geçtikleri kıyıları ısıtabilir.

Soğuk okyanus akıntıları:

Geçtikleri kıyıları soğutabilir.

1. Rüzgârların Sıcaklığa Etkisi

Rüzgârlar geldikleri yerin sıcaklık özelliklerini taşırlar.

Sıcak bölgeden gelen rüzgâr:

Sıcaklığı artırabilir.

Soğuk bölgeden gelen rüzgâr:

Sıcaklığı azaltabilir.

1. Bakı

Bir yamacın Güneş’e dönük olmasına bakı denir.

Kuzey Yarım Küre’de genel olarak:

Güneye bakan yamaçlar daha fazla Güneş enerjisi alır.

Güney Yarım Küre’de:

Kuzeye bakan yamaçlar daha avantajlıdır.

1. Bakı Etkisinin Sonuçları

Güneşe dönük yamaçlarda:

• Sıcaklık daha yüksek olabilir. • Karlar daha erken eriyebilir. • Tarım üst sınırı daha yüksek olabilir. • Orman üst sınırı daha yüksek olabilir. • Yerleşmeler daha fazla tercih edilebilir.

1. Nemlilik ve Bulutluluğun Sıcaklığa Etkisi

Nem ve bulutluluk:

Gündüz aşırı ısınmayı,

gece aşırı soğumayı

azaltabilir.

Bu nedenle nemli bölgelerde günlük sıcaklık farkı genellikle daha azdır.

1. Sıcaklık Terselmesi

Normal koşullarda yükseldikçe sıcaklık azalır.

Ancak bazı durumlarda alt kesimlerde soğuk, üst kesimlerde daha sıcak hava bulunabilir.

Bu olaya:

Sıcaklık terselmesi

denir.

Özellikle çukur alanlarda soğuk havanın birikmesiyle görülebilir.

1. Basınç

Atmosferdeki gazların ağırlığından dolayı yeryüzüne uyguladığı kuvvete:

Atmosfer basıncı

denir.

Deniz seviyesinde normal basınç yaklaşık:

1013 hPa

kabul edilir.

1. Basıncı Etkileyen Faktörler

Başlıca:

• Sıcaklık • Yükselti • Yer çekimi • Dinamik hava hareketleri

1. Sıcaklık ve Basınç

Hava ısındığında:

• Genleşir. • Hafifler. • Yükselir. • Yüzey basıncı düşebilir.

Hava soğuduğunda:

• Yoğunlaşır. • Ağırlaşır. • Alçalır. • Yüzey basıncı yükselir.

1. Yükselti ve Basınç

Yükselti arttıkça:

Üstümüzdeki hava miktarı azalır.

Bu nedenle:

Basınç azalır.

1. Termik Basınç

Sıcaklık farkları nedeniyle oluşan basınç türüdür.

Sıcak hava: Termik alçak basınç oluşturabilir.

Soğuk hava: Termik yüksek basınç oluşturabilir.

1. Termik Basınç Kuşakları

Ekvator çevresi:

Sıcak → hava yükselir → Termik Alçak Basınç

Kutuplar:

Soğuk → hava alçalır → Termik Yüksek Basınç

1. Dinamik Basınç

Dünya’nın günlük hareketi ve genel hava dolaşımıyla bağlantılı olarak oluşur.

Yaklaşık:

30° enlemleri → Dinamik Yüksek Basınç

60° enlemleri → Dinamik Alçak Basınç

1. Yüksek Basınç Merkezi

Hava:

Üstten aşağıya doğru hareket eder.

Yeryüzünde:

Merkezden çevreye doğru dağılır.

Genellikle:

• Açık • Bulutsuz • Yağış ihtimali düşük

hava koşulları görülür.

1. Alçak Basınç Merkezi

Hava:

Yeryüzünde çevreden merkeze doğru hareket eder.

Merkezde yükselir.

Genellikle:

• Bulutlanma • Yağış oluşumu

için daha uygun koşullar bulunur.

1. İzobar

Haritalarda aynı basınç değerine sahip noktaları birleştiren eğrilere:

İzobar

denir.

1. Basınç Gradyanı

İki merkez arasındaki basınç farkına bağlı olarak ortaya çıkan kuvvettir.

Basınç farkı arttıkça:

Rüzgârın hızı genellikle artar.

İzobarlar sık ise:

Basınç farkı kısa mesafede büyüktür.

Rüzgâr daha hızlı olabilir.

1. Rüzgâr

Yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru gerçekleşen yatay hava hareketidir.

1. Rüzgârın Yönü

Rüzgârlar geldikleri yöne göre adlandırılır.

Örneğin:

Kuzeyden esen rüzgâr → kuzey rüzgârı

Batıdan esen rüzgâr → batı rüzgârı

1. Rüzgârın Hızını Etkileyen Faktörler

Başlıca:

• Basınç farkı • Basınç merkezleri arasındaki uzaklık • Yüzey şekilleri • Sürtünme

Basınç farkı fazla: Rüzgâr hızlı

Basınç farkı az: Rüzgâr yavaş

1. Dünya’nın Dönüşünün Rüzgârlara Etkisi

Dünya’nın günlük hareketi nedeniyle rüzgârların yönünde sapma oluşur.

Kuzey Yarım Küre: Sağa

Güney Yarım Küre: Sola

Bu etkiye:

Coriolis etkisi

denir.

1. Sürekli Rüzgârlar

Yıl boyunca genel olarak aynı basınç kuşakları arasında eserler.

Başlıca:

• Alizeler • Batı Rüzgârları • Kutup Rüzgârları

1. Alizeler

30° Dinamik Yüksek Basınç alanlarından:

Ekvatoral Alçak Basınç alanına

doğru eserler.

Genellikle doğulu karakter taşırlar.

1. Batı Rüzgârları

30° Dinamik Yüksek Basınç alanlarından:

60° Dinamik Alçak Basınç alanlarına

doğru eserler.

Orta kuşakta etkilidir.

1. Kutup Rüzgârları

Kutup çevresindeki yüksek basınç alanlarından:

60° çevresindeki alçak basınç alanlarına

doğru eserler.

Soğuk karakterlidir.

1. Muson Rüzgârları

Mevsimlik rüzgârlardır.

Kara ve denizlerin farklı ısınıp soğuması sonucu oluşurlar.

Yaz Musonu:

Denizden karaya

eser.

Nemlidir ve yağış getirebilir.

Kış Musonu:

Karadan denize

eser.

Genellikle daha kurudur.

1. Meltem Rüzgârları

Günlük sıcaklık ve basınç farkları sonucu oluşan yerel rüzgârlardır.

Başlıca:

• Deniz meltemi • Kara meltemi • Vadi meltemi • Dağ meltemi

1. Deniz Meltemi

Gündüz:

Karalar daha hızlı ısınır.

Karada alçak basınç oluşur.

Deniz daha serin kalır.

Denizden karaya doğru rüzgâr eser.

1. Kara Meltemi

Gece:

Karalar daha hızlı soğur.

Karada yüksek basınç oluşur.

Deniz daha sıcak kalır.

Karadan denize doğru rüzgâr eser.

1. Vadi Meltemi

Gündüz dağ yamaçları daha hızlı ısınır.

Hava yükselmeye başlar.

Vadiden dağa doğru rüzgâr eser.

1. Dağ Meltemi

Gece dağ yamaçları hızla soğur.

Soğuyan hava aşağıya çöker.

Dağdan vadiye doğru rüzgâr eser.

1. Föhn Rüzgârı

Dağ yamacından aşağıya doğru inen havanın sıkışarak ısınmasıyla oluşan sıcak ve kuru rüzgârdır.

Etkileri:

• Sıcaklığı artırır. • Bağıl nemi azaltır. • Karların hızlı erimesine neden olabilir. • Tarım ürünlerinin olgunlaşmasını hızlandırabilir.

1. Türkiye’de Yerel Rüzgâr Yönleri

Türkiye’de rüzgârlar geldikleri yönlere göre adlandırılabilir.

Kuzeydoğu: Poyraz

Güneybatı: Lodos

Kuzeybatı: Karayel

Güneydoğu: Keşişleme

1. Rüzgârların Sıcaklığa Etkisi

Türkiye’de genel olarak:

Kuzey yönlü rüzgârlar → sıcaklığı düşürebilir.

Güney yönlü rüzgârlar → sıcaklığı artırabilir.

Ancak gerçek etki rüzgârın geldiği hava kütlesinin özelliklerine bağlıdır.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Atmosferin en alt katmanı → Troposfer. • Hava olayları → Troposfer. • Ozon → Stratosfer. • Yükselti artar → sıcaklık azalır. • Her 100 m → yaklaşık 0,5°C. • Karalar → çabuk ısınır, çabuk soğur. • Denizler → geç ısınır, geç soğur. • Denizellik → sıcaklık farkı az. • Karasallık → sıcaklık farkı fazla. • Sıcak hava → yükselir. • Soğuk hava → alçalır. • Ekvator → Termik Alçak Basınç. • Kutuplar → Termik Yüksek Basınç. • 30° → Dinamik Yüksek Basınç. • 60° → Dinamik Alçak Basınç. • Rüzgâr → yüksek basınçtan alçak basınca. • İzobar sık → rüzgâr hızlı. • Alize → 30°’den Ekvator’a. • Batı rüzgârı → 30°’den 60°’ye. • Kutup rüzgârı → 90°’den 60°’ye. • Yaz musonu → denizden karaya. • Kış musonu → karadan denize. • Gündüz → deniz meltemi. • Gece → kara meltemi. • Gündüz → vadi meltemi. • Gece → dağ meltemi. • Föhn → sıcak ve kuru.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Atmosfer: Dünya’yı çevreleyen gaz tabakası

Troposfer: Hava olayları

Stratosfer: Ozon

Sıcaklık: Enlem + yükselti + kara/deniz + akıntı + rüzgâr + bakı

Yükselti: 100 m → yaklaşık 0,5°C azalma

Denizellik: Sıcaklık farkı az

Karasallık: Sıcaklık farkı fazla

Normal basınç: 1013 hPa

Ekvator: Termik Alçak

Kutuplar: Termik Yüksek

30°: Dinamik Yüksek

60°: Dinamik Alçak

Rüzgâr: Yüksek basınç → alçak basınç

İzobar sık: Rüzgâr hızlı

Alize: 30° → 0°

Batı Rüzgârları: 30° → 60°

Kutup Rüzgârları: 90° → 60°

Yaz musonu: Deniz → kara

Kış musonu: Kara → deniz

Gündüz: Deniz + vadi meltemi

Gece: Kara + dağ meltemi

Föhn: Sıcak + kuru