TYT Coğrafya Çevre ve Doğal Afetler Çalışma Notu

Çevre ve Doğal Afetler – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu; doğal afetleri, çevre sorunlarını, iklim değişikliğini ve sürdürülebilirlik konularını sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Doğal Afet

İnsanlara, yerleşmelere ve ekonomik faaliyetlere ciddi zarar veren doğal olaylardır.

Başlıca:

• Deprem • Tsunami • Sel • Taşkın • Heyelan • Çığ • Kuraklık • Fırtına • Volkanik faaliyet

1. Tehlike – Risk – Afet

Tehlike: Zarar verebilecek olayın gerçekleşme potansiyeli

Risk: Olası zarar ihtimali ve büyüklüğü

Afet: Olayın ciddi zarara yol açması

1. Afet Riskini Artıranlar

• Plansız kentleşme • Dayanıksız yapılar • Yanlış arazi kullanımı • Yüksek nüfus yoğunluğu • Yetersiz altyapı • Afet bilincinin düşük olması

1. Deprem

Yer kabuğundaki kırılmalar sonucu oluşur.

Türkiye’de depremler çoğunlukla:

Tektonik kökenlidir.

1. Türkiye’de Önemli Fay Sistemleri

• Kuzey Anadolu Fay Zonu • Doğu Anadolu Fay Zonu • Batı Anadolu kırık sistemleri

1. Deprem Zararlarını Artıranlar

• Dayanıksız yapı • Uygun olmayan zemin • Fay yakınında yapılaşma • Plansız kentleşme • Yapı denetimi eksikliği

1. Deprem Zararlarını Azaltma

• Dayanıklı yapı • Doğru zemin • Yapı denetimi • Güçlendirme • Afet eğitimi • Tatbikat • Toplanma alanları

1. Tsunami

Deniz tabanındaki ani yer değiştirmeler sonucu oluşan büyük dalgalardır.

Neden:

• Deniz altı depremi • Volkanik faaliyet • Deniz altı heyelanı

1. Sel

Yüzeyde hızlı ve kontrolsüz su akışıdır.

Nedenler:

• Şiddetli yağış • Hızlı kar erimesi • Betonlaşma • Yetersiz drenaj • Dere yataklarının daraltılması

1. Taşkın

Akarsuyun yatağından çıkmasıdır.

1. Şehirleşme ve Sel

Asfalt + beton artarsa:

Suyun toprağa sızması azalır.

Yüzey akışı artabilir.

1. Heyelan

Toprak ve kaya kütlesinin eğim yönünde hareketidir.

Etkileyenler:

• Fazla eğim • Şiddetli yağış • Suya doygun zemin • Uygun jeolojik yapı • Deprem • Bitki örtüsünün tahribi

1. Türkiye’de Heyelan

Özellikle:

Doğu Karadeniz

1. Çığ

Kar kütlesinin eğimli yamaçtan hızla aşağı hareketidir.

Risk artar:

• Eğim fazla • Kar fazla • Kar tabakası dengesiz

1. Kuraklık

Uzun süre normalin altında yağış görülmesidir.

Etkileri:

• Tarım • Su kaynakları • Hayvancılık • Enerji üretimi • Ekosistemler

1. Erozyon

Toprağın su ve rüzgârla aşınıp taşınmasıdır.

1. Erozyonu Artıranlar

• Ormansızlaşma • Aşırı otlatma • Bitki örtüsü tahribi • Yanlış tarım • Eğime paralel sürüm • Kuraklık

1. Erozyonu Azaltma

• Ağaçlandırma • Taraçalama • Eğime dik sürüm • Meraları koruma • Bitki örtüsünü koruma

1. Fırtına

Çok güçlü rüzgârdır.

Etkileri:

• Yapı hasarı • Ulaşım aksaması • Tarımsal zarar

1. Orman Yangınları

Doğal veya insan kaynaklı olabilir.

Doğal:

• Yıldırım • Aşırı sıcak-kurak koşullar

İnsan kaynaklı:

• İhmal • Kontrolsüz ateş • Kundaklama • Altyapı kaynaklı kıvılcımlar

1. Yangın Riskini Artıranlar

• Yüksek sıcaklık • Düşük nem • Kuraklık • Kuvvetli rüzgâr

1. Afet Yönetimi

Başlıca aşamalar:

• Risk azaltma • Hazırlık • Müdahale • İyileştirme

1. Afet Öncesi

• Risk haritası • Doğru yerleşim • Dayanıklı yapı • Erken uyarı • Eğitim • Tatbikat

1. Afet Sonrası

• Arama-kurtarma • Sağlık • Barınma • Su ve gıda • Altyapı onarımı

1. Çevre Sorunları

Başlıca:

• Hava kirliliği • Su kirliliği • Toprak kirliliği • Gürültü • Ormansızlaşma • Atık sorunu • Biyoçeşitlilik kaybı • İklim değişikliği

1. Hava Kirliliği

Kaynaklar:

• Fosil yakıtlar • Sanayi • Motorlu taşıtlar • Isınma • Enerji üretimi

1. Su Kirliliği

Kaynaklar:

• Evsel atık • Sanayi atığı • Tarımsal kimyasallar • Petrol sızıntıları

1. Toprak Kirliliği

Nedenler:

• Kimyasal atık • Ağır metal • Pestisit • Aşırı gübre • Katı atık

1. Ormansızlaşma

Sonuçları:

• Erozyon artabilir. • Biyoçeşitlilik azalabilir. • Su döngüsü etkilenebilir. • Karbon depolama azalabilir.

1. Biyoçeşitlilik

• Gen • Tür • Ekosistem

çeşitliliğidir.

Tehditler:

• Habitat kaybı • Kirlilik • Aşırı avlanma • İklim değişikliği • İstilacı türler

1. Atık Yönetimi

Öncelik:

• Azaltma • Yeniden kullanım • Geri dönüşüm

1. İklim Değişikliği

İnsan faaliyetleriyle sera gazlarının artması küresel sıcaklıkların yükselmesine katkı sağlar.

Başlıca kaynaklar:

• Fosil yakıt • Sanayi • Ulaşım • Ormansızlaşma • Bazı tarım ve hayvancılık faaliyetleri

1. Sera Etkisi

Atmosferdeki bazı gazların ısının bir bölümünü tutmasıdır.

Doğal sera etkisi:

Yaşam için gereklidir.

1. Başlıca Sera Gazları

• Karbondioksit • Metan • Diazot monoksit • Su buharı

1. İklim Değişikliğinin Sonuçları

• Ortalama sıcaklık artışı • Buzul kaybı • Deniz seviyesi yükselmesi • Kuraklık riskinde artış • Su kaynakları üzerinde baskı • Tarımsal değişimler • Ekosistemlerin etkilenmesi

1. Çölleşme

Arazi verimliliğinin azalmasıdır.

Nedenler:

• Kuraklık • Aşırı otlatma • Yanlış tarım • Ormansızlaşma • Yanlış su ve toprak kullanımı

1. Sürdürülebilirlik

Kaynakların gelecek nesilleri düşünerek kullanılmasıdır.

1. Sürdürülebilir Çevre İçin

• Su tasarrufu • Enerji tasarrufu • Yenilenebilir enerji • Geri dönüşüm • Atık azaltma • Ormanları koruma • Toprak koruma • Toplu taşıma

1. Doğru Yerleşim

Yerleşim seçerken:

• Fay • Taşkın alanı • Heyelan sahası • Çığ yolu • Zemin

dikkate alınmalıdır.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Her doğal olay → afet değildir. • Tehlike → olay potansiyeli. • Risk → olası zarar. • Deprem → Türkiye’de çoğunlukla tektonik. • Tsunami → her depremde oluşmaz. • Sel → hızlı yüzey akışı. • Taşkın → akarsuyun yatağından çıkması. • Heyelan → toprak-kaya hareketi. • Doğu Karadeniz → heyelan. • Çığ → kar + eğim. • Kuraklık → uzun süre yağış azlığı. • Erozyon → toprağın taşınması. • Orman yangınlarının hepsi doğal değildir. • Afet yönetimi → afet öncesini de kapsar. • Doğal sera etkisi → gereklidir. • İnsan kaynaklı sera gazı artışı → iklim değişikliğini güçlendirir. • Çölleşme → arazi verim kaybı. • Sürdürülebilirlik → gelecek nesilleri koruma.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Afet → doğal olay + zarar

Tehlike → potansiyel

Risk → zarar ihtimali

Deprem → tektonik

Sel → yüzey akışı

Taşkın → akarsu yatağından çıkar

Heyelan → kütle hareketi

Doğu Karadeniz → heyelan

Çığ → kar + eğim

Kuraklık → yağış azlığı

Erozyon → toprak taşınması

Orman → erozyonu azaltır

Afet yönetimi → risk azaltma + hazırlık + müdahale + iyileştirme

Hava kirliliği → fosil yakıt

Su kirliliği → evsel + sanayi + tarım

Biyoçeşitlilik → gen + tür + ekosistem

İklim değişikliği → sera gazı artışı

Çölleşme → arazi verim kaybı

Sürdürülebilirlik → bugün + gelecek