TYT Coğrafya Çevre ve Doğal Afetler Konu Anlatımı

Çevre ve Doğal Afetler

İnsanlar doğal çevreyle sürekli etkileşim hâlindedir.

Doğal süreçler bazen can ve mal kaybına yol açarak afete dönüşebilir. İnsan faaliyetleri ise çevre üzerinde baskı oluşturarak çevre sorunlarının ortaya çıkmasına veya bazı afetlerin etkisinin artmasına neden olabilir.

1. Doğal Afet

İnsanların yaşamını, yerleşmeleri ve ekonomik faaliyetleri olumsuz etkileyen; can ve mal kayıplarına yol açabilen doğal olaylara doğal afet denir.

Başlıca:

• Deprem • Volkanik faaliyet • Tsunami • Sel ve taşkın • Heyelan • Çığ • Kuraklık • Fırtına • Orman yangınlarının doğal nedenli olanları

1. Afet – Tehlike – Risk

Tehlike: Zarar oluşturabilecek olayın meydana gelme potansiyelidir.

Risk: Bir tehlikenin gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkabilecek zarar olasılığı ve büyüklüğüdür.

Afet: Olayın toplum üzerinde ciddi zarara yol açmasıdır.

1. Afetlerin Etkisini Belirleyen Faktörler

Bir afetin büyüklüğünü yalnız doğal olayın şiddeti belirlemez.

Etkili olanlar:

• Nüfus yoğunluğu • Yapı kalitesi • Yerleşim yeri seçimi • Altyapı • Afet bilinci • Hazırlık düzeyi • Ekonomik gelişmişlik • Acil müdahale kapasitesi

1. Deprem

Yer kabuğunda meydana gelen kırılmalar sonucu oluşan titreşimlerin yeryüzüne ulaşmasına deprem denir.

Türkiye’de depremlerin büyük bölümü:

Tektonik kökenlidir.

1. Türkiye’de Deprem Riski

Türkiye aktif fayların bulunduğu Alp-Himalaya deprem kuşağında yer alır.

Önemli fay sistemleri:

• Kuzey Anadolu Fay Zonu • Doğu Anadolu Fay Zonu • Batı Anadolu’daki kırık sistemleri

1. Deprem Zararlarını Artıran Faktörler

• Dayanıksız yapılar • Fay hatlarına yakın yerleşme • Uygun olmayan zemin • Plansız kentleşme • Yüksek nüfus yoğunluğu • Deprem yönetmeliklerine uyulmaması

1. Deprem Zararlarını Azaltma

• Depreme dayanıklı yapı • Uygun zemin seçimi • Yapı denetimi • Afet eğitimi • Acil durum planları • Toplanma alanları • Riskli yapıların güçlendirilmesi veya yenilenmesi

1. Tsunami

Deniz tabanındaki ani yer değiştirmeler sonucu oluşan büyük deniz dalgalarıdır.

Başlıca nedenler:

• Deniz altı depremleri • Volkanik faaliyetler • Deniz altı heyelanları

1. Volkanik Afetler

Volkanik faaliyetler sırasında:

• Lav • Kül • Gaz • Piroklastik malzemeler

çevreye zarar verebilir.

Türkiye’de aktif volkanik faaliyet günümüzde sınırlıdır ancak geçmiş volkanizma izleri yaygındır.

1. Sel

Kısa sürede meydana gelen yoğun su akışının çevreye zarar vermesidir.

Nedenleri:

• Şiddetli yağış • Karların hızlı erimesi • Dere yataklarının daraltılması • Yetersiz drenaj • Bitki örtüsünün tahribi • Plansız kentleşme

1. Taşkın

Akarsu yatağındaki su miktarının artarak yatağından taşmasıdır.

1. Sel Riskini Artıran İnsan Faaliyetleri

• Dere yataklarına yapılaşma • Geçirimsiz yüzeylerin artması • Ormansızlaşma • Yetersiz kanalizasyon ve drenaj • Plansız kentleşme

1. Heyelan

Toprak ve kaya kütlelerinin eğim doğrultusunda aşağı hareket etmesine heyelan denir.

Heyelanı artıran faktörler:

• Fazla eğim • Şiddetli yağış • Suya doygun zemin • Uygun jeolojik yapı • Bitki örtüsünün tahribi • Depremler

1. Türkiye’de Heyelan

Türkiye’de heyelanların sık görüldüğü alanların başında:

Doğu Karadeniz

gelir.

Neden:

• Fazla yağış • Dik eğim • Uygun zemin koşulları

1. Kaya Düşmesi

Dik yamaçlardan kaya parçalarının koparak aşağı düşmesidir.

Özellikle:

• Dik yamaç • Donma-çözülme • Deprem • Ayrışma

etkilidir.

1. Çığ

Dağ yamacında biriken kar kütlesinin hızla aşağı hareket etmesidir.

Çığ riskini artıranlar:

• Dik eğim • Fazla kar • Kar tabakalarının dengesizliği • Ani sıcaklık değişimi

1. Türkiye’de Çığ

Özellikle:

• Doğu Anadolu • Doğu Karadeniz’in yüksek kesimleri

gibi kar yağışının ve eğimin fazla olduğu alanlarda risk yüksektir.

1. Kuraklık

Bir bölgede uzun süre normalin altında yağış görülmesi sonucu su yetersizliğinin ortaya çıkmasıdır.

Kuraklık:

• Tarımı • Su kaynaklarını • Hayvancılığı • Enerji üretimini • Ekosistemleri

etkileyebilir.

1. Kuraklık ve Türkiye

Türkiye’nin özellikle iç ve yarı kurak kesimleri kuraklıktan daha fazla etkilenebilir.

Kuraklığın etkisi:

• Yağış miktarı • Su tüketimi • Sulama yöntemleri • Nüfus • Su yönetimi

gibi faktörlere bağlıdır.

1. Erozyon

Toprağın su, rüzgâr gibi dış etkenlerle aşındırılarak taşınmasıdır.

1. Erozyonu Artıran Faktörler

• Bitki örtüsünün tahribi • Aşırı otlatma • Yanlış tarım yöntemleri • Eğime paralel sürüm • Ormansızlaşma • Kuraklık • Şiddetli yağış

1. Erozyonu Azaltma

• Ağaçlandırma • Meraların korunması • Taraçalama • Eğime dik sürüm • Bitki örtüsünün korunması • Doğru arazi kullanımı

1. Fırtına

Rüzgâr hızının çok artması sonucu meydana gelen meteorolojik afettir.

Etkileri:

• Yapı hasarı • Ulaşım aksamaları • Tarımsal zarar • Deniz ulaşımında risk

1. Hortum

Kendi ekseni etrafında hızla dönen güçlü hava sütunudur.

Dar bir alanda çok büyük zarara yol açabilir.

1. Orman Yangınları

Doğal veya insan kaynaklı olabilir.

Doğal nedenler:

• Yıldırım • Aşırı sıcak ve kurak koşullar

İnsan kaynaklı nedenler:

• İhmal • Kontrolsüz ateş • Kundaklama • Altyapı kaynaklı kıvılcımlar

1. Orman Yangını Riskini Artıran Koşullar

• Yüksek sıcaklık • Düşük nem • Kuraklık • Kuvvetli rüzgâr • Yanıcı bitki örtüsü

Türkiye’de özellikle yazları sıcak ve kurak geçen kıyı kesimlerinde risk artabilir.

1. Doğal Afetlerin Sonuçları

• Can kaybı • Yaralanma • Ekonomik kayıp • Göç • Altyapı hasarı • Tarımsal üretim kaybı • Çevre sorunları • Sosyal ve psikolojik etkiler

1. Afet Yönetimi

Afet yönetimi yalnız afet sonrasındaki müdahaleden oluşmaz.

Başlıca aşamalar:

• Risk azaltma • Hazırlık • Müdahale • İyileştirme

1. Afet Öncesinde Yapılması Gerekenler

• Risk haritaları hazırlamak • Uygun yerleşim alanları seçmek • Dayanıklı yapılar yapmak • Eğitim vermek • Tatbikat yapmak • Erken uyarı sistemleri geliştirmek

1. Afet Sonrasında Yapılması Gerekenler

• Arama-kurtarma • Sağlık hizmetleri • Barınma • Temiz su ve gıda • Altyapının onarılması • Psikososyal destek

1. Çevre Sorunu

Doğal çevrenin insan faaliyetleri sonucunda zarar görmesi veya yaşam kalitesinin bozulmasıdır.

Başlıca:

• Hava kirliliği • Su kirliliği • Toprak kirliliği • Gürültü kirliliği • Ormansızlaşma • Erozyon • Atık sorunu • Biyoçeşitlilik kaybı • İklim değişikliği

1. Hava Kirliliği

Atmosfere zararlı maddelerin karışması sonucu oluşur.

Başlıca kaynaklar:

• Fosil yakıtlar • Sanayi • Motorlu taşıtlar • Isınma • Enerji üretimi

1. Hava Kirliliğinin Sonuçları

• Solunum hastalıkları • Görüş mesafesinde azalma • Ekosistem zararları • Asit yağışları • Yaşam kalitesinde düşüş

1. Su Kirliliği

Su kaynaklarına zararlı maddelerin karışmasıdır.

Kaynaklar:

• Evsel atıklar • Sanayi atıkları • Tarımsal kimyasallar • Petrol sızıntıları

1. Su Kirliliğinin Sonuçları

• İçme suyu kalitesinin düşmesi • Su canlılarının zarar görmesi • Hastalık riski • Ekosistemlerin bozulması

1. Toprak Kirliliği

Toprağa:

• Kimyasal atık • Ağır metal • Aşırı gübre • Pestisit • Katı atık

karışmasıyla oluşabilir.

1. Ormansızlaşma

Orman alanlarının azalmasıdır.

Sonuçları:

• Erozyon artabilir. • Biyoçeşitlilik azalabilir. • Su döngüsü etkilenebilir. • Karbon depolama kapasitesi azalabilir.

1. Biyoçeşitlilik

Bir alandaki:

• Gen • Tür • Ekosistem

çeşitliliğini ifade eder.

Biyoçeşitliliği tehdit edenler:

• Habitat kaybı • Kirlilik • Aşırı avlanma • İklim değişikliği • İstilacı türler

1. Atık Sorunu

Artan nüfus ve tüketim:

Atık miktarını artırır.

Atık yönetiminde:

• Azaltma • Yeniden kullanım • Geri dönüşüm

önemlidir.

1. Küresel İklim Değişikliği

Atmosferdeki sera gazlarının artması, Dünya’nın enerji dengesini değiştirerek küresel sıcaklıkların yükselmesine neden olur.

Başlıca insan kaynakları:

• Fosil yakıt kullanımı • Ormansızlaşma • Sanayi • Ulaşım • Tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin bazı türleri

1. Sera Etkisi

Atmosferdeki bazı gazların Dünya’dan yayılan ısının bir bölümünü tutmasıdır.

Doğal sera etkisi:

Yaşam için gereklidir.

İnsan faaliyetleri nedeniyle sera gazlarının artması:

Ek sera etkisini güçlendirebilir.

1. Başlıca Sera Gazları

• Karbondioksit • Metan • Diazot monoksit • Su buharı

İnsan kaynaklı iklim değişikliğinde özellikle karbondioksit ve metan önemlidir.

1. İklim Değişikliğinin Olası Sonuçları

• Ortalama sıcaklıkların artması • Buzulların erimesi • Deniz seviyesinin yükselmesi • Kuraklık riskinin artması • Aşırı hava olaylarının değişmesi • Tarımsal üretimin etkilenmesi • Su kaynakları üzerinde baskı • Ekosistemlerin değişmesi

1. Çölleşme

Kurak, yarı kurak ve kurak-yarı nemli alanlarda arazi verimliliğinin azalmasıdır.

Nedenleri:

• Kuraklık • Aşırı otlatma • Yanlış tarım • Ormansızlaşma • Su ve toprak yönetimi sorunları

1. Sürdürülebilirlik

Doğal kaynakların gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan kullanılmasıdır.

Temel amaç:

• Ekonomik gelişme • Sosyal yaşam • Çevrenin korunması

arasında denge kurmaktır.

1. Sürdürülebilir Çevre İçin Yapılabilecekler

• Enerji tasarrufu • Yenilenebilir enerji • Su tasarrufu • Atık azaltma • Geri dönüşüm • Ormanların korunması • Toprağın korunması • Toplu taşıma • Plansız kentleşmenin önlenmesi

1. Yenilenebilir Enerjinin Çevresel Önemi

• Fosil yakıt kullanımını azaltabilir. • Sera gazı salımlarının azaltılmasına katkı sağlayabilir. • Enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesini sağlar.

Ancak hiçbir enerji kaynağı tamamen çevresel etkisiz değildir.

1. Korunan Alanlar

Doğal ve kültürel değerlerin korunması amacıyla özel olarak yönetilen alanlardır.

Amaç:

• Ekosistemleri korumak • Türleri korumak • Doğal mirası gelecek nesillere aktarmak

1. İnsan – Çevre Etkileşimi

İnsanlar çevreden:

• Su • Toprak • Maden • Enerji • Orman

gibi kaynakları kullanır.

Yanlış kullanım:

Çevre sorunlarını artırabilir.

1. Afet Riskini Azaltmada Doğru Yerleşim

Yerleşmeler kurulurken:

• Fay hatları • Taşkın alanları • Heyelan sahaları • Çığ yolları • Zemin özellikleri

dikkate alınmalıdır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Her doğal olay → afet değildir. • Deprem → Türkiye’de çoğunlukla tektonik. • Tsunami → her depremde oluşmaz. • Sel → hızlı yüzey akışı. • Taşkın → akarsuyun yatağından çıkması. • Heyelan → kütlenin eğim boyunca hareketi. • Doğu Karadeniz → heyelan riski yüksek. • Çığ → eğim + kar. • Erozyon → toprağın aşınıp taşınması. • Erozyon insan etkisiyle hızlanabilir. • Orman yangınlarının tamamı doğal değildir. • Afet yönetimi → yalnız afet sonrası müdahale değildir. • Hava kirliliği → sanayi + ulaşım + fosil yakıtlar. • Su kirliliği → evsel + sanayi + tarımsal atıklar. • Ormansızlaşma → erozyon ve biyoçeşitlilik kaybını artırabilir. • Doğal sera etkisi → yaşam için gereklidir. • İnsan kaynaklı sera gazı artışı → iklim değişikliğini güçlendirir. • Çölleşme → yalnız çölün büyümesi değildir. • Sürdürülebilirlik → bugünü karşılarken geleceği korumak.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Afet: Doğal olay + ciddi zarar

Deprem: Tektonik kırılma

Türkiye: Deprem riski yüksek

Sel: Hızlı yüzey akışı

Taşkın: Akarsuyun yatağından çıkması

Heyelan: Eğim boyunca kütle hareketi

Doğu Karadeniz: Heyelan

Çığ: Kar + eğim

Kuraklık: Uzun süre yağış yetersizliği

Erozyon: Toprağın aşınıp taşınması

Orman tahribi: Erozyon artabilir

Afet yönetimi: Risk azaltma + hazırlık + müdahale + iyileştirme

Hava kirliliği: Fosil yakıt + sanayi + ulaşım

Su kirliliği: Evsel + sanayi + tarım

Biyoçeşitlilik: Gen + tür + ekosistem

İklim değişikliği: Sera gazı artışı

Çölleşme: Arazi verimliliğinin azalması

Sürdürülebilirlik: Bugün + gelecek