TYT Coğrafya Çevre ve Doğal Afetler Ders Notu

Çevre ve Doğal Afetler Ders Notu

Doğal süreçler ve insan faaliyetleri çevre üzerinde çeşitli etkiler oluşturur.

Bir doğa olayının insanlara, yerleşmelere ve ekonomik faaliyetlere ciddi zarar vermesi durumunda afet ortaya çıkar.

1. Doğal Afet

Can ve mal kaybına yol açabilen doğal olaylardır.

Başlıca:

• Deprem • Tsunami • Sel • Taşkın • Heyelan • Çığ • Kuraklık • Fırtına • Volkanik faaliyetler

Her doğal olay afet değildir. Afet olması için insan ve çevre üzerinde ciddi zarar oluşturması gerekir.

1. Tehlike – Risk – Afet

Tehlike: Zarar oluşturabilecek olayın meydana gelme potansiyelidir.

Risk: Tehlikenin gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkabilecek zarar ihtimali ve büyüklüğüdür.

Afet: Olayın ciddi can, mal ve ekonomik kayıplara yol açmasıdır.

1. Afet Riskini Artıran Faktörler

• Nüfus yoğunluğu • Plansız kentleşme • Dayanıksız yapılar • Yanlış arazi kullanımı • Yetersiz altyapı • Afet bilincinin düşük olması • Hazırlık eksikliği

Aynı büyüklükteki doğal olay farklı yerlerde farklı büyüklükte zarara yol açabilir.

1. Deprem

Yer kabuğunda meydana gelen kırılmalar sonucu oluşan titreşimlerin yeryüzüne ulaşmasıdır.

Türkiye’de depremlerin büyük bölümü tektonik kökenlidir.

1. Türkiye’de Deprem

Türkiye aktif tektonik kuşak üzerinde bulunur.

Başlıca fay sistemleri:

• Kuzey Anadolu Fay Zonu • Doğu Anadolu Fay Zonu • Batı Anadolu kırık sistemleri

Türkiye’de deprem riskinin yüksek olmasının temel nedeni aktif fayların yaygın olmasıdır.

1. Deprem Zararlarını Artıranlar

• Dayanıksız bina • Uygun olmayan zemin • Fay yakınında yapılaşma • Plansız kentleşme • Yüksek nüfus yoğunluğu • Yapı denetiminin yetersizliği

1. Deprem Zararlarını Azaltma

• Dayanıklı yapılar • Doğru zemin seçimi • Yapı denetimi • Riskli yapıların güçlendirilmesi • Afet eğitimi • Tatbikat • Toplanma alanları • Acil durum planları

1. Tsunami

Deniz tabanındaki ani yer değiştirmeler sonucu oluşan büyük deniz dalgalarıdır.

Başlıca nedenler:

• Deniz altı depremi • Volkanik faaliyet • Deniz altı heyelanı

Her deprem tsunami oluşturmaz.

1. Sel

Yoğun suyun kısa sürede yüzeyde hızlı ve kontrolsüz şekilde akmasıdır.

Nedenleri:

• Şiddetli yağış • Hızlı kar erimesi • Bitki örtüsünün tahribi • Plansız kentleşme • Yetersiz drenaj • Dere yataklarının daraltılması

1. Taşkın

Akarsu yatağındaki su miktarının artarak yatağından çıkmasıdır.

Kısa eşleştirme:

Sel → hızlı yüzey akışı

Taşkın → akarsuyun yatağından çıkması

1. Şehirleşme ve Sel

Asfalt ve beton yüzeylerin artması:

• Suyun toprağa sızmasını azaltır. • Yüzey akışını artırabilir. • Sel riskini büyütebilir.

1. Heyelan

Toprak ve kaya kütlelerinin eğim yönünde aşağı doğru hareket etmesidir.

Etkileyenler:

• Fazla eğim • Şiddetli yağış • Suya doygun zemin • Uygun jeolojik yapı • Deprem • Bitki örtüsünün tahribi

1. Türkiye’de Heyelan

Özellikle:

Doğu Karadeniz

heyelan riskinin yüksek olduğu alanlardan biridir.

Neden:

• Fazla yağış • Dik eğim • Uygun zemin koşulları

1. Kaya Düşmesi

Dik yamaçlardan kaya parçalarının koparak aşağı düşmesidir.

Etkileyenler:

• Donma-çözülme • Deprem • Ayrışma • Dik eğim

1. Çığ

Kar kütlesinin dağ yamacında hızla aşağı hareket etmesidir.

Risk artar:

• Eğim fazlaysa • Kar miktarı fazlaysa • Kar tabakaları dengesizse

Türkiye’de özellikle Doğu Anadolu ve yüksek dağlık alanlarda görülür.

1. Kuraklık

Uzun süre normalin altında yağış görülmesi sonucu ortaya çıkan su yetersizliğidir.

Etkileri:

• Tarımsal üretim azalabilir. • Su kaynakları azalabilir. • Hayvancılık etkilenebilir. • Enerji üretimi etkilenebilir. • Ekosistemler zarar görebilir.

1. Erozyon

Toprağın su ve rüzgâr gibi etkilerle aşınıp taşınmasıdır.

Erozyon doğal bir süreçtir ancak insan faaliyetleri hızlandırabilir.

1. Erozyonu Artıranlar

• Bitki örtüsünün tahribi • Aşırı otlatma • Ormansızlaşma • Yanlış tarım • Eğime paralel sürüm • Kuraklık • Şiddetli yağış

1. Erozyonu Azaltma

• Ağaçlandırma • Meraların korunması • Taraçalama • Eğime dik sürüm • Bitki örtüsünün korunması • Doğru arazi kullanımı

1. Fırtına

Rüzgâr hızının çok artması sonucu meydana gelen meteorolojik afettir.

Etkileri:

• Yapı hasarı • Ulaşım aksamaları • Tarımsal zarar • Deniz ulaşımında risk

1. Hortum

Kendi ekseni etrafında hızla dönen güçlü hava sütunudur.

Dar alanlarda büyük zarar oluşturabilir.

1. Orman Yangınları

Doğal veya insan kaynaklı olabilir.

Doğal nedenler:

• Yıldırım • Aşırı sıcak ve kurak koşullar

İnsan kaynaklı nedenler:

• İhmal • Kontrolsüz ateş • Kundaklama • Altyapı kaynaklı kıvılcımlar

Orman yangınlarının tamamı doğal afet değildir.

1. Orman Yangını Riskini Artıran Koşullar

• Yüksek sıcaklık • Düşük nem • Kuraklık • Kuvvetli rüzgâr • Yanıcı bitki örtüsü

1. Doğal Afetlerin Sonuçları

• Can kaybı • Yaralanma • Göç • Ekonomik kayıp • Altyapı hasarı • Tarımsal üretim kaybı • Çevre sorunları • Sosyal ve psikolojik etkiler

1. Afet Yönetimi

Başlıca aşamalar:

• Risk azaltma • Hazırlık • Müdahale • İyileştirme

En etkili afet yönetimi afet gerçekleşmeden önce riskin azaltılmasıdır.

1. Afet Öncesi Çalışmalar

• Risk haritaları • Uygun yerleşim alanları • Dayanıklı yapılar • Erken uyarı sistemleri • Eğitim • Tatbikat

1. Afet Sonrası Çalışmalar

• Arama-kurtarma • Sağlık hizmetleri • Barınma • Temiz su ve gıda • Altyapı onarımı • Psikososyal destek

1. Çevre Sorunları

Başlıca:

• Hava kirliliği • Su kirliliği • Toprak kirliliği • Gürültü kirliliği • Ormansızlaşma • Erozyon • Atık sorunu • Biyoçeşitlilik kaybı • İklim değişikliği

1. Hava Kirliliği

Başlıca kaynaklar:

• Fosil yakıtlar • Sanayi • Motorlu taşıtlar • Isınma • Enerji üretimi

Sonuçları:

• Solunum sorunları • Görüş mesafesinde azalma • Ekosistem zararları • Asit yağışları

1. Su Kirliliği

Kaynaklar:

• Evsel atık • Sanayi atığı • Tarımsal kimyasallar • Petrol sızıntıları

Sonuç:

• Su kalitesi düşer. • Su canlıları zarar görür. • Hastalık riski artabilir.

1. Toprak Kirliliği

Nedenleri:

• Kimyasal atıklar • Ağır metaller • Pestisitler • Aşırı gübre kullanımı • Katı atıklar

1. Ormansızlaşma

Ormanların azalmasıdır.

Sonuçları:

• Erozyon artabilir. • Biyoçeşitlilik azalabilir. • Su döngüsü etkilenebilir. • Karbon depolama kapasitesi azalabilir.

1. Biyoçeşitlilik

Bir alandaki:

• Gen • Tür • Ekosistem

çeşitliliğidir.

Tehditler:

• Habitat kaybı • Kirlilik • Aşırı avlanma • İklim değişikliği • İstilacı türler

1. Atık Yönetimi

Temel yaklaşım:

• Atığı azaltma • Yeniden kullanım • Geri dönüşüm

Atık oluşumunun azaltılması en etkili yöntemlerden biridir.

1. Küresel İklim Değişikliği

Sera gazlarının atmosferde artması Dünya’nın enerji dengesini değiştirir ve küresel sıcaklıkların yükselmesine katkı sağlar.

Başlıca insan kaynakları:

• Fosil yakıt kullanımı • Ormansızlaşma • Sanayi • Ulaşım • Bazı tarım ve hayvancılık faaliyetleri

1. Sera Etkisi

Atmosferdeki bazı gazların Dünya’dan yayılan ısının bir bölümünü tutmasıdır.

Doğal sera etkisi yaşam için gereklidir.

Sorun:

İnsan faaliyetleri nedeniyle sera gazlarının artarak sera etkisini güçlendirmesidir.

1. Başlıca Sera Gazları

• Karbondioksit • Metan • Diazot monoksit • Su buharı

İnsan kaynaklı iklim değişikliğinde özellikle karbondioksit ve metan önemlidir.

1. İklim Değişikliğinin Sonuçları

• Ortalama sıcaklık artışı • Buzul kaybı • Deniz seviyesinin yükselmesi • Kuraklık riskinin artması • Su kaynakları üzerinde baskı • Tarımsal üretimde değişim • Ekosistemlerin etkilenmesi • Aşırı hava olaylarında değişimler

1. Çölleşme

Kurak ve yarı kurak alanlarda arazi verimliliğinin azalmasıdır.

Nedenleri:

• Kuraklık • Aşırı otlatma • Yanlış tarım • Ormansızlaşma • Yanlış su ve toprak yönetimi

Çölleşme yalnız mevcut çöllerin genişlemesi değildir.

1. Sürdürülebilirlik

Doğal kaynakların gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan kullanılmasıdır.

Temel amaç:

• Ekonomik gelişme • Sosyal yaşam • Çevrenin korunması

arasında denge kurmaktır.

1. Sürdürülebilir Çevre İçin

• Enerji tasarrufu • Su tasarrufu • Yenilenebilir enerji • Geri dönüşüm • Atık azaltma • Ormanları koruma • Toplu taşıma • Toprağı koruma • Plansız kentleşmeyi önleme

1. Doğru Yerleşim ve Afet Riski

Yerleşim alanı seçilirken:

• Fay hatları • Taşkın alanları • Heyelan sahaları • Çığ yolları • Zemin özellikleri

dikkate alınmalıdır.

Doğru arazi kullanımı afet zararlarının azaltılmasında çok önemlidir.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Her doğal olay → afet değildir. • Deprem → Türkiye’de çoğunlukla tektonik. • Tsunami → her depremde oluşmaz. • Sel → hızlı yüzey akışı. • Taşkın → akarsuyun yatağından çıkması. • Heyelan → kütle hareketi. • Doğu Karadeniz → heyelan. • Çığ → kar + eğim. • Erozyon → toprağın aşınıp taşınması. • Erozyon insan etkisiyle hızlanabilir. • Orman yangınlarının tamamı doğal değildir. • Afet yönetimi yalnız afet sonrası değildir. • Doğal sera etkisi gereklidir. • İnsan kaynaklı sera gazı artışı iklim değişikliğini güçlendirir. • Çölleşme yalnız çöllerin büyümesi değildir. • Sürdürülebilirlik → bugün + gelecek.

Çevre ve Doğal Afetler Kısa Özeti

Afet: Doğal olay + ciddi zarar

Deprem: Tektonik kırılma

Sel: Hızlı yüzey akışı

Taşkın: Akarsuyun yatağından çıkması

Heyelan: Toprak-kaya kütlesinin hareketi

Doğu Karadeniz: Heyelan

Çığ: Kar + eğim

Kuraklık: Uzun süre yağış yetersizliği

Erozyon: Toprağın taşınması

Afet yönetimi: Risk azaltma + hazırlık + müdahale + iyileştirme

Hava kirliliği: Fosil yakıt + sanayi + ulaşım

Su kirliliği: Evsel + sanayi + tarım

Biyoçeşitlilik: Gen + tür + ekosistem

İklim değişikliği: Sera gazı artışı

Çölleşme: Arazi verimliliği kaybı

Sürdürülebilirlik: Kaynakları geleceği düşünerek kullanma