TYT Coğrafya Dünya’nın Şekli ve Hareketleri Çalışma Notu

Dünya’nın Şekli ve Hareketleri – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu, Dünya’nın şekli, günlük ve yıllık hareketleri, yerel saat, mevsimler ve özel tarihler konularını sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Dünya’nın Şekli

Dünya tam küre değildir.

Kutuplardan basık, Ekvator’dan şişkindir.

Bu şekle: Geoit

denir.

1. Geoit Şeklin Sonuçları

• Ekvator yarıçapı daha büyüktür. • Kutuplarda yer çekimi daha fazladır. • Ekvator’da yer çekimi daha azdır.

1. Dünya’nın Küreselliği

Ekvator’dan kutuplara gidildikçe:

• Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür. • Sıcaklık genel olarak azalır. • Paralellerin uzunluğu azalır.

1. Güneş Işınlarının Geliş Açısı

Açı büyürse:

• Isınma artar. • Gölge kısalır.

Açı küçülürse:

• Isınma azalır. • Gölge uzar.

1. Dünya’nın Günlük Hareketi

Dünya kendi ekseni etrafında:

Batıdan doğuya

döner.

Süre: Yaklaşık 24 saat

1. Günlük Hareketin Sonuçları

• Gece ve gündüz birbirini takip eder. • Yerel saat farkları oluşur. • Güneş doğudan doğup batıdan batıyormuş gibi görünür. • Günlük sıcaklık değişimleri oluşur. • Gölge boyu ve yönü gün içinde değişir. • Coriolis etkisi oluşur. • Dinamik basınçların oluşumunda etkili olur.

1. Yerel Saat

Doğuda: Saat ileri

Batıda: Saat geri

1. Yerel Saat Hesabı

360° → 24 saat

15° → 1 saat

1° → 4 dakika

1. Öğle Vakti

Öğle vakti:

• Güneş gün içindeki en yüksek konumundadır. • Işınların geliş açısı en büyüktür. • Gölge en kısadır.

1. Coriolis Etkisi

Dünya’nın dönüşü nedeniyle hareket eden hava ve su kütleleri sapar.

Kuzey Yarım Küre: Sağa

Güney Yarım Küre: Sola

1. Dünya’nın Yıllık Hareketi

Dünya Güneş çevresinde dolanır.

Süre: Yaklaşık 365 gün 6 saat

Yörünge: Elips

1. Artık Yıl

Her yıldan kalan yaklaşık 6 saat:

4 yılda yaklaşık 24 saat eder.

Bu nedenle dört yılda bir:

Şubat 29 gün çeker.

1. Günberi – Günöte

Günberi: Dünya Güneş’e en yakın

Yaklaşık: 3 Ocak

Günöte: Dünya Güneş’e en uzak

Yaklaşık: 4 Temmuz

1. Mevsimlerin Oluşumu

Mevsimlerin oluşması için:

• Eksen eğikliği • Yıllık hareket

birlikte gereklidir.

1. Eksen Eğikliği

Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında:

23° 27'

açı vardır.

Eksen eğikliği sayesinde:

• Mevsimler oluşur. • Gece-gündüz süreleri değişir. • Güneş ışınlarının geliş açısı yıl içinde değişir. • Dönenceler ve kutup daireleri oluşur.

1. Dönenceler

23° 27' Kuzey: Yengeç Dönencesi

23° 27' Güney: Oğlak Dönencesi

1. Kutup Daireleri

66° 33' Kuzey: Kuzey Kutup Dairesi

66° 33' Güney: Güney Kutup Dairesi

Bu alanlarda yılın bazı dönemlerinde 24 saat gündüz veya gece görülebilir.

1. 21 Mart

Güneş: Ekvator’a dik gelir.

• Gece-gündüz yaklaşık eşittir. • Kuzey Yarım Küre’de ilkbahar başlar. • Güney Yarım Küre’de sonbahar başlar. • Aydınlanma çemberi kutuplardan geçer.

1. 21 Haziran

Güneş: Yengeç Dönencesi’ne dik gelir.

Kuzey Yarım Küre:

• Yaz başlar. • En uzun gündüz yaşanır. • En kısa gece yaşanır.

1. 23 Eylül

Güneş: Ekvator’a dik gelir.

• Gece-gündüz yaklaşık eşittir. • Kuzey Yarım Küre’de sonbahar başlar. • Güney Yarım Küre’de ilkbahar başlar.

1. 21 Aralık

Güneş: Oğlak Dönencesi’ne dik gelir.

Kuzey Yarım Küre:

• Kış başlar. • En kısa gündüz yaşanır. • En uzun gece yaşanır.

1. Ekinokslar

Ekinoks tarihleri:

21 Mart

23 Eylül

Ortak özellik:

• Güneş Ekvator’a dik gelir. • Gece-gündüz yaklaşık eşittir. • Aydınlanma çemberi kutuplardan geçer. • Güneş tam doğudan doğar, tam batıdan batar.

1. Gündönümleri

21 Haziran: Kuzey Yarım Küre en uzun gündüz

21 Aralık: Kuzey Yarım Küre en uzun gece

1. Türkiye’ye Güneş Işınları

Türkiye:

36°–42° Kuzey enlemleri arasında bulunur.

Yengeç Dönencesi’nin kuzeyindedir.

Bu nedenle:

Güneş ışınlarını hiçbir zaman dik açıyla almaz.

1. Yarım Kürelerde Mevsimler

Mevsimler Kuzey ve Güney Yarım Küre’de ters yaşanır.

1. Gece-Gündüz Süreleri

Gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesinin nedeni:

• Eksen eğikliği • Yıllık hareket

Ekvator’da: Fark az

Kutuplara doğru: Fark artar

1. Aydınlanma Çemberi

Dünya’nın aydınlık ve karanlık yarısını ayırır.

21 Mart ve 23 Eylül: Kutuplardan geçer.

Diğer tarihler: Kutuplardan geçmez.

1. Eksen Eğikliği Olmasaydı

• Mevsimler bugünkü hâliyle oluşmazdı. • Gece-gündüz süreleri yıl boyunca yaklaşık eşit olurdu. • Güneş ışınları sürekli Ekvator’a dik gelirdi. • Dönenceler ve kutup daireleri bugünkü anlamını kaybederdi.

1. Mevsimlerin Nedeni Dünya-Güneş Uzaklığı Değildir

Dünya Güneş’e en yakın olduğu:

3 Ocak civarında

Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanır.

1. Yörünge Hızı

Dünya Güneş’e yaklaştıkça:

Hızı artar.

Uzaklaştıkça:

Hızı azalır.

Sonuç: Mevsim süreleri tam eşit değildir.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Geoit → Dünya’nın şekli. • Günlük hareket → 24 saat. • Yıllık hareket → 365 gün 6 saat. • Gece-gündüz → günlük hareket. • Yerel saat → günlük hareket + boylam. • 1° → 4 dakika. • 15° → 1 saat. • Doğu → saat ileri. • Batı → saat geri. • Coriolis → günlük hareket. • Mevsimler → eksen eğikliği + yıllık hareket. • 21 Mart → Ekvator. • 21 Haziran → Yengeç. • 23 Eylül → Ekvator. • 21 Aralık → Oğlak. • 21 Haziran → Kuzey Yarım Küre en uzun gündüz. • 21 Aralık → Kuzey Yarım Küre en uzun gece. • Günberi → yaklaşık 3 Ocak. • Günöte → yaklaşık 4 Temmuz. • Türkiye’ye Güneş ışınları dik gelmez. • Dünya-Güneş uzaklığı → mevsimlerin temel nedeni değildir.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Geoit → kutuplar basık

Günlük hareket → 24 saat

Dönüş → batıdan doğuya

Doğu → saat ileri

1° → 4 dk

15° → 1 saat

Coriolis → günlük hareket

Yıllık hareket → 365 gün 6 saat

Yörünge → elips

Günberi → 3 Ocak

Günöte → 4 Temmuz

Mevsimler → eksen eğikliği + yıllık hareket

21 Mart → Ekvator

21 Haziran → Yengeç

23 Eylül → Ekvator

21 Aralık → Oğlak

21 Haziran → en uzun gündüz

21 Aralık → en uzun gece

Türkiye → Güneş dik gelmez