TYT Coğrafya Dünya’nın Şekli ve Hareketleri Konu Anlatımı

Dünya’nın Şekli ve Hareketleri

Dünya’nın şekli ve yaptığı hareketler; sıcaklık dağılışından gece-gündüz sürelerine, mevsimlerin oluşumundan yerel saat farklarına kadar birçok coğrafi olayın temel nedenidir.

1. Dünya’nın Şekli

Dünya tam bir küre değildir.

Kutuplardan basık, Ekvator’dan şişkindir.

Bu özel şekle:

Geoit

adı verilir.

1. Dünya’nın Geoit Şeklinin Sonuçları

Dünya’nın geoit şekli nedeniyle:

• Ekvator yarıçapı kutup yarıçapından büyüktür. • Ekvator çevresi kutup çevresinden daha uzundur. • Yer çekimi kutuplarda daha fazla, Ekvator’da daha azdır. • Dünya’nın merkezine en uzak noktalar Ekvator çevresindedir.

1. Dünya’nın Küreselliğinin Sonuçları

Dünya’nın küresel yapısı nedeniyle Güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator’dan kutuplara doğru küçülür.

Bunun sonucunda:

• Sıcaklık genel olarak Ekvator’dan kutuplara doğru azalır. • Gölge boyları değişir. • Güneş ışınlarının atmosferde aldığı yol değişir. • Paralellerin uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.

1. Güneş Işınlarının Geliş Açısı

Güneş ışınları bir yüzeye ne kadar dik gelirse:

• Birim alana düşen enerji artar. • Isınma artar. • Gölge boyu kısalır.

Güneş ışınları eğik geldikçe:

• Enerji daha geniş alana yayılır. • Isınma azalır. • Gölge boyu uzar.

1. Dünya’nın Günlük Hareketi

Dünya kendi ekseni etrafında:

Batıdan doğuya

doğru döner.

Bir tam dönüşünü yaklaşık:

24 saatte

tamamlar.

1. Günlük Hareketin Temel Sonucu

Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi sonucunda:

Gece ve gündüz birbirini takip eder.

1. Günlük Hareketin Sonuçları

Dünya’nın günlük hareketi sonucunda:

• Gece ve gündüz oluşur. • Yerel saat farkları oluşur. • Güneş doğudan doğup batıdan batıyormuş gibi görünür. • Gün içinde Güneş ışınlarının geliş açısı değişir. • Gün içinde sıcaklık değişir. • Gün içinde gölge boyu ve yönü değişir. • Sürekli rüzgârlar ve okyanus akıntılarında sapmalar görülür. • Dinamik basınç kuşaklarının oluşumunda etkili olur.

1. Yerel Saat

Dünya batıdan doğuya döndüğü için doğudaki merkezler Güneş’i daha önce görür.

Bu nedenle:

Doğuda → yerel saat ileri

Batıda → yerel saat geri

1. Boylam ve Yerel Saat

Dünya:

360° boylamı

24 saatte döner.

Buna göre:

15° → 1 saat

1° → 4 dakika

1. Gün İçinde Güneş’in Konumu

Sabah: Güneş doğudadır.

Öğle: Güneş gün içindeki en yüksek konumuna ulaşır.

Akşam: Güneş batıdadır.

Öğle vakti:

• Güneş ışınlarının geliş açısı gün içindeki en büyük değerindedir. • Gölge boyu gün içindeki en kısa hâline gelir.

1. Günlük Sıcaklık Değişimi

Güneş ışınlarının geliş açısı gün boyunca değiştiği için sıcaklık da değişir.

Ancak günün en sıcak zamanı genellikle tam öğle vakti değildir.

Çünkü yeryüzü öğleden sonra bir süre daha enerji almaya devam eder.

1. Coriolis Etkisi

Dünya’nın günlük hareketi nedeniyle hareket eden hava ve su kütlelerinde sapmalar görülür.

Kuzey Yarım Küre’de: Sağa

Güney Yarım Küre’de: Sola

sapma görülür.

1. Dünya’nın Yıllık Hareketi

Dünya, Güneş’in etrafında:

Elips biçimindeki yörüngede

dolanır.

Bir tam dolanımını yaklaşık:

365 gün 6 saatte

tamamlar.

1. Artık Yıl

Her yıldan kalan yaklaşık 6 saat:

4 yılda yaklaşık 24 saat oluşturur.

Bu nedenle:

Şubat ayı dört yılda bir 29 gün çeker.

Bu yıllara:

Artık yıl

denir.

1. Dünya’nın Yörüngesi

Dünya’nın Güneş çevresindeki yörüngesi tam daire değildir.

Elips şeklindedir.

Bu nedenle Dünya ile Güneş arasındaki uzaklık yıl boyunca değişir.

1. Günberi ve Günöte

Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu konum:

Günberi

Yaklaşık: 3 Ocak

Dünya’nın Güneş’e en uzak olduğu konum:

Günöte

Yaklaşık: 4 Temmuz

1. Mevsimlerin Oluşmasının Temel Nedeni

Mevsimlerin oluşabilmesi için iki temel durum birlikte gereklidir:

• Dünya’nın eksen eğikliği • Dünya’nın Güneş etrafındaki yıllık hareketi

1. Eksen Eğikliği

Dünya’nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik değildir.

Yörünge düzlemi ile Ekvator düzlemi arasında yaklaşık:

23° 27'

açı bulunur.

Bu durum eksen eğikliği olarak ifade edilir.

1. Eksen Eğikliğinin Sonuçları

Eksen eğikliği ve yıllık hareket birlikte:

• Mevsimleri oluşturur. • Güneş ışınlarının geliş açısını yıl içinde değiştirir. • Gece-gündüz sürelerini değiştirir. • Güneş’in doğuş ve batış yerlerini değiştirir. • Aydınlanma çemberinin kutup noktalarından geçmediği dönemler oluşturur. • Dönenceleri ve kutup dairelerini belirler.

1. Dönenceler

Güneş ışınlarının yıl içinde dik açıyla ulaşabildiği en uç enlemler:

23° 27' Kuzey: Yengeç Dönencesi

23° 27' Güney: Oğlak Dönencesi

1. Kutup Daireleri

Kutup daireleri:

66° 33' Kuzey

66° 33' Güney

enlemlerindedir.

Bu enlemler kutup günü ve kutup gecesinin görülebileceği alanların sınırını oluşturur.

1. 21 Mart – İlkbahar Ekinoksu

21 Mart’ta:

• Güneş ışınları Ekvator’a dik gelir. • Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz yaklaşık 12 saattir. • Aydınlanma çemberi kutup noktalarından geçer. • Kuzey Yarım Küre’de ilkbahar başlar. • Güney Yarım Küre’de sonbahar başlar. • Güneş tam doğudan doğar, tam batıdan batar.

1. 21 Haziran – Yaz Gündönümü

21 Haziran’da Güneş ışınları:

Yengeç Dönencesi’ne

dik gelir.

Kuzey Yarım Küre’de:

• Yaz başlar. • Yılın en uzun gündüzü yaşanır. • Yılın en kısa gecesi yaşanır.

Güney Yarım Küre’de:

• Kış başlar. • Yılın en kısa gündüzü yaşanır.

1. 21 Haziran’da Kuzeye Gidildikçe

Kuzey Yarım Küre’de kuzeye gidildikçe:

Gündüz süresi uzar.

Kuzey Kutup Dairesi’nin kuzeyinde:

24 saat gündüz görülebilir.

1. 23 Eylül – Sonbahar Ekinoksu

23 Eylül’de:

• Güneş ışınları Ekvator’a dik gelir. • Gece ve gündüz yaklaşık eşittir. • Aydınlanma çemberi kutup noktalarından geçer. • Kuzey Yarım Küre’de sonbahar başlar. • Güney Yarım Küre’de ilkbahar başlar. • Güneş tam doğudan doğup tam batıdan batar.

1. 21 Aralık – Kış Gündönümü

21 Aralık’ta Güneş ışınları:

Oğlak Dönencesi’ne

dik gelir.

Kuzey Yarım Küre’de:

• Kış başlar. • Yılın en kısa gündüzü yaşanır. • Yılın en uzun gecesi yaşanır.

Güney Yarım Küre’de:

• Yaz başlar. • Yılın en uzun gündüzü yaşanır.

1. 21 Aralık’ta Kuzeye Gidildikçe

Kuzey Yarım Küre’de kuzeye gidildikçe:

Gündüz süresi kısalır.

Kuzey Kutup Dairesi’nin kuzeyinde:

24 saat gece görülebilir.

1. Ekinoks Tarihlerinin Ortak Özellikleri

21 Mart ve 23 Eylül:

• Güneş Ekvator’a dik gelir. • Gece-gündüz yaklaşık eşittir. • Aydınlanma çemberi kutuplardan geçer. • Güneş tam doğudan doğar. • Güneş tam batıdan batar.

1. Gündönümleri

21 Haziran ve 21 Aralık:

Solstis veya gündönümü tarihleridir.

Bu tarihlerde gece-gündüz süreleri arasındaki fark belirginleşir.

Kuzey Yarım Küre için:

21 Haziran → en uzun gündüz

21 Aralık → en uzun gece

1. Güneş Işınlarının Dik Gelmesi

Güneş ışınları yalnızca:

Yengeç Dönencesi ile Oğlak Dönencesi

arasındaki bölgeye dik gelebilir.

Bu alana:

Tropikal kuşak

denir.

1. Türkiye ve Güneş Işınları

Türkiye yaklaşık:

36°–42° Kuzey enlemleri

arasında yer alır.

Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde olduğu için Güneş ışınlarını hiçbir zaman 90° açıyla almaz.

1. Kuzey ve Güney Yarım Kürelerde Mevsimler

Kuzey ve Güney Yarım Küre’de aynı anda farklı mevsimler yaşanır.

Örneğin:

Kuzey Yarım Küre yaz yaşarken

Güney Yarım Küre kış yaşar.

1. Aydınlanma Çemberi

Dünya’nın aydınlık ve karanlık yarısını ayıran sınıra:

Aydınlanma çemberi

denir.

Ekinoks tarihlerinde:

Kutup noktalarından geçer.

Diğer tarihlerde:

Eksen eğikliği nedeniyle kutuplardan geçmez.

1. Gece-Gündüz Süreleri

Gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesinde:

• Eksen eğikliği • Yıllık hareket

etkilidir.

Ekvator çevresinde gece-gündüz süreleri yıl boyunca birbirine yakındır.

Kutuplara doğru gidildikçe yıl içindeki fark büyür.

1. Gölge Boyu ve Yıllık Hareket

Güneş ışınlarının geliş açısı yıl içinde değiştiği için öğle vakti gölge boyları da değişir.

Güneş yükseldikçe:

Gölge kısalır.

Güneş alçaldıkça:

Gölge uzar.

1. Eksen Eğikliği Olmasaydı Ne Olurdu?

Dünya’nın eksen eğikliği olmasaydı:

• Mevsimler bugünkü biçimiyle oluşmazdı. • Gece-gündüz süreleri yıl boyunca yaklaşık 12 saat olurdu. • Güneş ışınlarının öğle vakti geliş açısında yıllık değişim çok sınırlı olurdu. • Güneş ışınları sürekli Ekvator’a dik gelirdi. • Dönenceler ve kutup daireleri anlamını kaybederdi.

1. Yıllık Hareket Olmasaydı

Dünya eksen eğikliğine sahip olsa ancak Güneş etrafında dolanmasaydı, Güneş’e göre konumu yıl boyunca değişmeyeceği için bugünkü mevsim döngüsü oluşmazdı.

1. Dünya-Güneş Uzaklığı ve Mevsimler

Dünya’nın Güneş’e uzaklığı mevsimlerin temel nedeni değildir.

Kanıt:

Dünya Güneş’e en yakın konumdayken Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanır.

1. Yörünge Hızının Değişmesi

Dünya’nın Güneş çevresindeki hızı yörüngesinin elips olması nedeniyle yıl boyunca değişir.

Güneş’e yaklaştığında: Hızı artar.

Güneş’ten uzaklaştığında: Hızı azalır.

Bu nedenle mevsim süreleri birbirine tam eşit değildir.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Dünya’nın gerçek şekli → geoit. • Gece-gündüzün birbirini takip etmesi → günlük hareket. • Yerel saat farkları → günlük hareket + boylam. • 1° boylam → 4 dakika. • 15° boylam → 1 saat. • Mevsimler → eksen eğikliği + yıllık hareket. • 21 Mart → Ekvator. • 21 Haziran → Yengeç Dönencesi. • 23 Eylül → Ekvator. • 21 Aralık → Oğlak Dönencesi. • 21 Haziran → Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz. • 21 Aralık → Kuzey Yarım Küre’de en uzun gece. • Türkiye’ye Güneş ışınları dik gelmez. • Mevsimlerin nedeni Dünya-Güneş uzaklığı değildir. • Günberi → yaklaşık 3 Ocak. • Günöte → yaklaşık 4 Temmuz. • Coriolis → günlük hareket. • Mevsim sürelerinin eşit olmaması → elips yörünge ve değişen yörünge hızı.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Dünya’nın şekli: Geoit

Ekvator: Şişkin

Kutuplar: Basık

Günlük hareket: 24 saat

Dönüş yönü: Batıdan doğuya

Günlük hareket: Gece-gündüz + yerel saat

1°: 4 dakika

15°: 1 saat

Yıllık hareket: 365 gün 6 saat

Yörünge: Elips

Mevsimler: Eksen eğikliği + yıllık hareket

21 Mart: Ekvator

21 Haziran: Yengeç

23 Eylül: Ekvator

21 Aralık: Oğlak

21 Haziran: Kuzey Yarım Küre en uzun gündüz

21 Aralık: Kuzey Yarım Küre en uzun gece

Günberi: 3 Ocak civarı

Günöte: 4 Temmuz civarı

Türkiye: Güneş ışınlarını dik almaz