TYT Coğrafya Dünya’nın Şekli ve Hareketleri Ders Notu

Dünya’nın Şekli ve Hareketleri Ders Notu

Dünya’nın şekli ve hareketleri; sıcaklık dağılışını, gece-gündüz oluşumunu, yerel saat farklarını, mevsimleri ve gece-gündüz sürelerini etkiler.

1. Dünya’nın Şekli

Dünya tam küre değildir.

Kutuplardan basık, Ekvator’dan şişkindir.

Bu şekle:

Geoit

adı verilir.

Kısa eşleştirme:

Dünya’nın gerçek şekli → geoit

1. Geoit Şeklin Sonuçları

• Ekvator yarıçapı kutup yarıçapından büyüktür. • Yer çekimi kutuplarda daha fazla, Ekvator’da daha azdır. • Dünya’nın merkezine en uzak noktalar Ekvator çevresindedir.

Kısa eşleştirme:

Kutuplara doğru → yer çekimi artar

Ekvator’a doğru → yer çekimi azalır

1. Dünya’nın Küreselliğinin Sonuçları

Dünya’nın küresel şekli nedeniyle Güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.

Sonuç:

• Sıcaklık genel olarak Ekvator’dan kutuplara doğru azalır. • Gölge boyları değişir. • Güneş ışınlarının atmosferde aldığı yol değişir. • Paralellerin uzunluğu kutuplara doğru azalır.

1. Güneş Işınlarının Geliş Açısı

Güneş ışınları dik geldikçe:

• Birim alana düşen enerji artar. • Isınma artar. • Gölge boyu kısalır.

Güneş ışınları eğik geldikçe:

• Enerji geniş alana yayılır. • Isınma azalır. • Gölge uzar.

Kısa eşleştirme:

Güneş açısı artar → gölge kısalır

1. Dünya’nın Günlük Hareketi

Dünya kendi ekseni etrafında:

Batıdan doğuya

döner.

Bir tam dönüş: Yaklaşık 24 saat

Kısa eşleştirme:

Günlük hareket → 24 saat + batıdan doğuya

1. Günlük Hareketin Sonuçları

• Gece ve gündüz birbirini takip eder. • Yerel saat farkları oluşur. • Güneş doğudan doğup batıdan batıyormuş gibi görünür. • Gün içinde Güneş ışınlarının geliş açısı değişir. • Gölge boyu ve yönü değişir. • Günlük sıcaklık farkları oluşur. • Rüzgâr ve okyanus akıntılarında sapmalar görülür. • Dinamik basınç kuşaklarının oluşumunda etkili olur.

Kısa eşleştirme:

Gece-gündüz → günlük hareket

Yerel saat → günlük hareket

Coriolis → günlük hareket

1. Yerel Saat

Dünya batıdan doğuya döndüğü için:

Doğuda → yerel saat ileri

Batıda → yerel saat geri

Dünya:

360° → 24 saat

15° → 1 saat

1° → 4 dakika

Örnek:

30° boylam farkı:

30 × 4 = 120 dakika

120 dakika = 2 saat

1. Gün İçinde Güneş ve Gölge

Öğle vakti:

• Güneş gün içindeki en yüksek konumundadır. • Güneş ışınlarının geliş açısı en büyüktür. • Gölge boyu gün içindeki en kısa değerindedir.

Ancak günün en sıcak anı genellikle öğle vakti değildir.

Yeryüzü öğleden sonra bir süre daha ısınmaya devam eder.

1. Coriolis Etkisi

Dünya’nın günlük hareketi nedeniyle hava ve su kütlelerinin yönünde sapma görülür.

Kuzey Yarım Küre → sağa

Güney Yarım Küre → sola

1. Dünya’nın Yıllık Hareketi

Dünya Güneş çevresinde elips biçimindeki yörüngede dolanır.

Bir tam dolanım:

Yaklaşık 365 gün 6 saat

Kısa eşleştirme:

Yıllık hareket → 365 gün 6 saat

1. Artık Yıl

Her yıldan kalan yaklaşık 6 saat:

4 yılda yaklaşık 24 saat eder.

Bu nedenle dört yılda bir Şubat 29 gün çeker.

Bu yıllara:

Artık yıl

denir.

1. Dünya’nın Yörüngesi

Dünya’nın Güneş çevresindeki yörüngesi:

Elips

şeklindedir.

Bu nedenle Dünya-Güneş uzaklığı yıl boyunca değişir.

Ancak:

Mevsimlerin temel nedeni Dünya-Güneş uzaklığı değildir.

1. Günberi ve Günöte

Günberi: Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu konum

Yaklaşık: 3 Ocak

Günöte: Dünya’nın Güneş’e en uzak olduğu konum

Yaklaşık: 4 Temmuz

Kısa eşleştirme:

3 Ocak → Günberi

4 Temmuz → Günöte

1. Yörünge Hızının Değişmesi

Dünya Güneş’e yaklaştığında:

Yörünge hızı artar.

Güneş’ten uzaklaştığında:

Yörünge hızı azalır.

Bunun sonucunda:

Mevsim süreleri birbirine tam eşit değildir.

1. Eksen Eğikliği

Dünya’nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik değildir.

Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında yaklaşık:

23° 27'

açı vardır.

1. Mevsimlerin Oluşumu

Mevsimlerin oluşmasının temel nedeni:

• Dünya’nın eksen eğikliği • Dünya’nın Güneş çevresindeki yıllık hareketi

Kısa eşleştirme:

Mevsimler → eksen eğikliği + yıllık hareket

1. Eksen Eğikliğinin Sonuçları

• Mevsimler oluşur. • Güneş ışınlarının geliş açısı yıl içinde değişir. • Gece-gündüz süreleri değişir. • Güneş’in doğuş ve batış yerleri değişir. • Dönenceler ve kutup daireleri oluşur. • Aydınlanma çemberinin konumu yıl içinde değişir.

1. Dönenceler

23° 27' Kuzey: Yengeç Dönencesi

23° 27' Güney: Oğlak Dönencesi

Güneş ışınlarının yıl içinde dik açıyla ulaşabildiği en uç enlemlerdir.

Kısa eşleştirme:

23° 27' K → Yengeç

23° 27' G → Oğlak

1. Kutup Daireleri

66° 33' Kuzey: Kuzey Kutup Dairesi

66° 33' Güney: Güney Kutup Dairesi

Bu alanlarda yılın belirli dönemlerinde 24 saat gündüz veya gece görülebilir.

1. 21 Mart

Güneş ışınları: Ekvator’a dik gelir.

• Gece-gündüz yaklaşık 12 saattir. • Aydınlanma çemberi kutup noktalarından geçer. • Kuzey Yarım Küre’de ilkbahar başlar. • Güney Yarım Küre’de sonbahar başlar. • Güneş tam doğudan doğar, tam batıdan batar.

Kısa eşleştirme:

21 Mart → Ekvator + ekinoks

1. 21 Haziran

Güneş ışınları: Yengeç Dönencesi’ne dik gelir.

Kuzey Yarım Küre:

• Yaz başlar. • En uzun gündüz yaşanır. • En kısa gece yaşanır.

Güney Yarım Küre:

• Kış başlar. • En kısa gündüz yaşanır.

Kısa eşleştirme:

21 Haziran → Yengeç + Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz

1. 23 Eylül

Güneş ışınları: Ekvator’a dik gelir.

• Gece ve gündüz yaklaşık eşittir. • Aydınlanma çemberi kutuplardan geçer. • Kuzey Yarım Küre’de sonbahar başlar. • Güney Yarım Küre’de ilkbahar başlar.

Kısa eşleştirme:

23 Eylül → Ekvator + ekinoks

1. 21 Aralık

Güneş ışınları: Oğlak Dönencesi’ne dik gelir.

Kuzey Yarım Küre:

• Kış başlar. • En kısa gündüz yaşanır. • En uzun gece yaşanır.

Güney Yarım Küre:

• Yaz başlar. • En uzun gündüz yaşanır.

Kısa eşleştirme:

21 Aralık → Oğlak + Kuzey Yarım Küre’de en uzun gece

1. Ekinoks Tarihleri

21 Mart ve 23 Eylül

Ortak özellikler:

• Güneş Ekvator’a dik gelir. • Gece ve gündüz yaklaşık eşittir. • Aydınlanma çemberi kutuplardan geçer. • Güneş tam doğudan doğar ve tam batıdan batar.

1. Gündönümleri

21 Haziran: Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz

21 Aralık: Kuzey Yarım Küre’de en uzun gece

Bu tarihlere gündönümü veya solstis denir.

1. Gece-Gündüz Süreleri

Gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesinde:

• Eksen eğikliği • Yıllık hareket

etkilidir.

Ekvator çevresinde: Gece-gündüz süreleri birbirine yakındır.

Kutuplara doğru: Yıllık süre farkı artar.

1. Aydınlanma Çemberi

Dünya’nın aydınlık ve karanlık yarısını ayıran sınırdır.

21 Mart ve 23 Eylül: Kutup noktalarından geçer.

Diğer tarihlerde: Kutuplardan geçmez.

1. Türkiye ve Güneş Işınları

Türkiye yaklaşık 36°–42° Kuzey enlemleri arasındadır.

Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde bulunduğu için:

Güneş ışınlarını hiçbir zaman 90° açıyla almaz.

Kısa eşleştirme:

Türkiye → Güneş ışınları dik gelmez

1. Yarım Kürelerde Mevsimler

Kuzey ve Güney Yarım Küre’de mevsimler ters yaşanır.

Örnek:

21 Haziran:

Türkiye → yaz

Avustralya → kış

1. Eksen Eğikliği Olmasaydı

• Mevsimler bugünkü biçimiyle oluşmazdı. • Gece-gündüz süreleri yıl boyunca yaklaşık eşit olurdu. • Güneş ışınları sürekli Ekvator’a dik gelirdi. • Dönenceler ve kutup daireleri bugünkü anlamını kaybederdi.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Dünya’nın şekli → geoit. • Günlük hareket → 24 saat. • Yıllık hareket → 365 gün 6 saat. • Gece-gündüz → günlük hareket. • Yerel saat → günlük hareket + boylam. • 1° → 4 dakika. • 15° → 1 saat. • Mevsimler → eksen eğikliği + yıllık hareket. • 21 Mart → Ekvator. • 21 Haziran → Yengeç. • 23 Eylül → Ekvator. • 21 Aralık → Oğlak. • Günberi → yaklaşık 3 Ocak. • Günöte → yaklaşık 4 Temmuz. • Türkiye’ye Güneş ışınları dik gelmez. • Mevsimlerin nedeni Dünya-Güneş uzaklığı değildir.

Dünya’nın Şekli ve Hareketleri Kısa Özeti

Geoit: Kutuplar basık, Ekvator şişkin

Günlük hareket: 24 saat

Dönüş yönü: Batıdan doğuya

Doğuda: Saat ileri

1°: 4 dakika

15°: 1 saat

Coriolis: Günlük hareket

Yıllık hareket: 365 gün 6 saat

Yörünge: Elips

Günberi: 3 Ocak

Günöte: 4 Temmuz

Mevsimler: Eksen eğikliği + yıllık hareket

21 Mart: Ekvator

21 Haziran: Yengeç

23 Eylül: Ekvator

21 Aralık: Oğlak

21 Haziran: Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz

21 Aralık: Kuzey Yarım Küre’de en uzun gece

Türkiye: Güneş ışınlarını dik almaz