TYT Coğrafya Göç ve Yerleşme Konu Anlatımı

Göç ve Yerleşme

İnsanların yaşadıkları yerleri geçici veya sürekli olarak değiştirmesine göç denir.

Yerleşme ise insanların yaşamlarını sürdürmek amacıyla belirli bir alanda oluşturdukları yaşam alanlarını ifade eder.

Göç ve yerleşme birbiriyle yakından ilişkilidir. Ekonomik, sosyal veya doğal koşullarda meydana gelen değişimler insanların yaşadığı yerleri değiştirmesine neden olabilir.

1. Göç Nedir?

İnsanların çeşitli nedenlerle bir yerden başka bir yere taşınmasına göç denir.

Göçler:

• Geçici veya sürekli • Gönüllü veya zorunlu • Ülke içinde veya ülkeler arasında

gerçekleşebilir.

1. Göçün Nedenleri

Göç nedenleri genel olarak:

• Ekonomik • Sosyal • Siyasi • Doğal

nedenler şeklinde sınıflandırılır.

1. Ekonomik Göç Nedenleri

En önemli göç nedenlerinden biridir.

Başlıca:

• İşsizlik • İş olanaklarının azlığı • Gelir farklılıkları • Sanayinin gelişmiş olması • Tarımda makineleşme • Toprak yetersizliği

1. Tarımda Makineleşme ve Göç

Tarımda makine kullanımının artması:

• Tarımsal iş gücü ihtiyacını azaltabilir. • Kırsal alanda işsizliği artırabilir. • Kırdan kente göçü hızlandırabilir.

1. Sosyal Göç Nedenleri

• Eğitim • Sağlık hizmetleri • Daha iyi yaşam koşulları • Aile birleşmesi • Kültürel imkânlar

göçe neden olabilir.

1. Siyasi Göç Nedenleri

• Savaş • İç karışıklık • Siyasi baskılar • Güvenlik sorunları

insanların yaşadığı yeri terk etmesine neden olabilir.

Bu tür göçler çoğu zaman zorunlu nitelik taşıyabilir.

1. Doğal Göç Nedenleri

• Deprem • Sel • Kuraklık • Heyelan • Volkanik faaliyet • Çölleşme

gibi doğal olaylar göçe neden olabilir.

1. İç Göç

Bir ülkenin sınırları içinde gerçekleşen göçlere iç göç denir.

Örnek:

Erzurum’dan İstanbul’a taşınmak

→ iç göç

1. İç Göç Türleri

Başlıca:

• Kırdan kente • Kentten kente • Kırdan kıra • Kentten kıra

göçler görülebilir.

Türkiye’de özellikle sanayileşme ve kentleşme sürecinde kırdan kente göç önemli olmuştur.

1. Kırdan Kente Göçün Nedenleri

Kırsal alanlarda:

• İş imkânlarının azlığı • Tarımda makineleşme • Toprakların parçalanması • Eğitim ve sağlık hizmetlerinin sınırlı olması

Kentlerde:

• Sanayi • Ticaret • Hizmet sektörü • Eğitim • Sağlık

imkânlarının fazla olması etkili olabilir.

1. Mevsimlik Göç

İnsanların yılın belirli dönemlerinde geçici olarak başka alanlara gitmesine mevsimlik göç denir.

Başlıca nedenler:

• Tarım • Turizm • Hayvancılık • İnşaat

1. Sürekli Göç

İnsanların yaşadıkları yeri kalıcı olarak değiştirmesidir.

Kişi eski yerleşim alanına dönemsel olarak dönse bile temel yaşam merkezini değiştirmişse sürekli göç söz konusu olabilir.

1. Dış Göç

Bir ülkenin sınırlarını aşan göçlere dış göç denir.

Örnek:

Türkiye’den Almanya’ya taşınmak

→ dış göç

1. İşçi Göçleri

İş bulmak veya daha yüksek gelir elde etmek amacıyla başka ülkelere yapılan göçlerdir.

Türkiye’den özellikle 1960’lardan itibaren Batı Avrupa ülkelerine işçi göçleri gerçekleşmiştir.

1. Beyin Göçü

İyi eğitimli ve nitelikli kişilerin daha iyi:

• Çalışma koşulları • Gelir • Bilimsel imkânlar • Kariyer fırsatları

nedeniyle başka ülkelere göç etmesine beyin göçü denir.

1. Beyin Göçünün Sonuçları

Göç veren ülke açısından:

• Nitelikli iş gücü kaybı • Eğitim yatırımının başka ülkeye aktarılması • Bilimsel ve teknolojik üretimin zayıflaması

gibi sonuçlar doğurabilir.

Göç alan ülke açısından ise nitelikli iş gücü kazanımı sağlar.

1. Gönüllü Göç

İnsanların kendi tercihleriyle gerçekleştirdikleri göçlerdir.

Örnek:

• Daha iyi iş • Eğitim • Daha yüksek yaşam standardı

amacıyla yapılan göçler.

1. Zorunlu Göç

İnsanların kendi iradeleri dışında yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kalmasıdır.

Nedenleri:

• Savaş • Doğal afet • Güvenlik sorunları • Büyük altyapı projeleri

olabilir.

1. Göç Veren Yerlerde Görülebilecek Sonuçlar

• Nüfus azalabilir. • Genç nüfus oranı düşebilir. • İşsizlik azalabilir. • Tarımsal üretimde iş gücü azalabilir. • Yaşlı nüfus oranı artabilir. • Bazı hizmetlere olan talep azalabilir.

1. Göç Alan Yerlerde Görülebilecek Sonuçlar

• Nüfus artar. • İş gücü artar. • Konut ihtiyacı büyür. • Altyapı üzerinde baskı oluşabilir. • Trafik artabilir. • Plansız kentleşme görülebilir. • Eğitim ve sağlık hizmetlerine talep artabilir.

1. Göçün Olumlu Sonuçları

Koşullara göre:

• İş gücü ihtiyacı karşılanabilir. • Kültürel etkileşim artabilir. • İşsizlik baskısı göç veren yerde azalabilir. • Göçmenlerin gönderdikleri gelirler ekonomik katkı sağlayabilir.

1. Göçün Olumsuz Sonuçları

• Plansız kentleşme • İşsizlik • Konut sorunu • Trafik • Altyapı yetersizliği • Çevre sorunları • Nitelikli iş gücü kaybı

gibi sonuçlar ortaya çıkabilir.

1. Yerleşme

İnsanların barınma, çalışma ve yaşam ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla oluşturdukları yaşam alanlarına yerleşme denir.

Yerleşmelerin kuruluşunu ve gelişimini:

• Doğal faktörler • Beşerî faktörler

etkiler.

1. Yerleşmeyi Etkileyen Doğal Faktörler

Başlıca:

• İklim • Yer şekilleri • Su kaynakları • Toprak • Yükselti • Jeolojik yapı

1. İklim ve Yerleşme

Aşırı:

• Soğuk • Sıcak • Kurak • Nemli

koşullar yerleşmeyi sınırlandırabilir.

Ilıman iklim koşulları genellikle yerleşme açısından daha elverişlidir.

1. Yer Şekilleri ve Yerleşme

Düz alanlarda:

• Konut yapmak • Ulaşım ağı kurmak • Tarım yapmak

daha kolaydır.

Dağlık ve engebeli alanlarda yerleşmeler daha seyrek olabilir.

1. Su Kaynakları ve Yerleşme

Su kaynakları:

• İçme • Tarım • Hayvancılık • Sanayi

için gereklidir.

Bu nedenle birçok yerleşme:

• Akarsu • Göl • Kaynak

çevresinde gelişmiştir.

1. Toprak ve Yerleşme

Verimli tarım toprakları:

• Tarımsal üretimi • Kırsal yerleşmeleri • Nüfus yoğunluğunu

artırabilir.

1. Yerleşmeyi Etkileyen Beşerî Faktörler

Başlıca:

• Tarım • Sanayi • Ticaret • Ulaşım • Turizm • Madencilik • Tarihî ve siyasi özellikler

1. Ulaşım ve Yerleşme

Önemli ulaşım yollarının:

• Kavşak noktaları • Limanlar • Geçitler

çevresinde yerleşmeler gelişebilir.

1. Sanayi ve Yerleşme

Sanayi bölgelerinde:

• İş olanakları artar. • Göç alınır. • Kentler büyür. • Yerleşme alanları genişler.

1. Yerleşmelerin Sürekliliğine Göre Sınıflandırılması

Yerleşmeler:

• Sürekli • Geçici

olabilir.

1. Sürekli Yerleşmeler

İnsanların yıl boyunca yaşadığı yerleşmelerdir.

Başlıca:

• Köy • Kasaba • Şehir

1. Geçici Yerleşmeler

Yılın yalnız belirli dönemlerinde kullanılan yerleşmelerdir.

Başlıca:

• Yayla • Oba • Kom • Ağıl

gibi yerleşmeler bu kapsamda değerlendirilebilir.

1. Kırsal Yerleşmeler

Ekonomik faaliyetlerin genellikle:

• Tarım • Hayvancılık • Ormancılık

üzerine yoğunlaştığı yerleşmelerdir.

Nüfusları kentlere göre genellikle daha azdır.

1. Kentsel Yerleşmeler

Sanayi, ticaret ve hizmet sektörlerinin geliştiği, nüfusun ve yapılaşmanın daha yoğun olduğu yerleşmelerdir.

1. Kırsal Yerleşmelerin Dokusuna Göre Sınıflandırılması

Yerleşmeler:

• Toplu • Dağınık

olabilir.

1. Toplu Yerleşme

Evlerin birbirine yakın olduğu yerleşme biçimidir.

Genellikle:

• Su kaynaklarının sınırlı olduğu • Düz arazilerin yaygın olduğu

alanlarda görülebilir.

1. Dağınık Yerleşme

Evlerin birbirinden uzak olduğu yerleşme biçimidir.

Genellikle:

• Su kaynaklarının bol • Arazinin engebeli • Tarım alanlarının parçalı

olduğu yerlerde görülebilir.

Türkiye’de Karadeniz kıyı kuşağında yaygındır.

1. Köy

Kırsal yerleşmelerin temel örneklerinden biridir.

Ekonomik faaliyetler çoğunlukla:

• Tarım • Hayvancılık

üzerine kuruludur.

1. Köy Altı Yerleşmeleri

Köyden küçük kırsal yerleşmelerdir.

Başlıca örnekler:

• Mezra • Kom • Oba • Yayla • Ağıl • Çiftlik • Divan

1. Mezra

Genellikle birkaç evden oluşan küçük kırsal yerleşmedir.

Tarım ve hayvancılık faaliyetleri görülebilir.

Türkiye’nin özellikle doğu ve güneydoğu kesimlerinde görülebilir.

1. Kom

Hayvancılıkla ilişkili küçük yerleşmelerdir.

Özellikle Doğu Anadolu’da görülür.

1. Oba

Hayvancılıkla uğraşan toplulukların oluşturduğu geçici veya mevsimlik yerleşmelerdir.

Özellikle göçebe veya yarı göçebe hayvancılıkla ilişkilidir.

1. Yayla

Yaz aylarında:

• Hayvancılık • Serinleme • Tarımsal faaliyet

amaçlarıyla kullanılan yüksek alanlardaki geçici yerleşmelerdir.

1. Ağıl

Küçükbaş hayvanların barındırıldığı ve hayvancılıkla ilişkili geçici kırsal yerleşme türüdür.

1. Çiftlik

Geniş tarım alanlarında tarımsal üretim amacıyla oluşturulan yerleşmelerdir.

1. Divan

Birbirine yakın birkaç küçük yerleşmenin oluşturduğu kırsal yerleşme biçimidir.

Özellikle Batı Karadeniz’de örneklerine rastlanabilir.

1. Yerleşme Dokusu ve Doğal Çevre

Yerleşme dokusunu:

• Su • Arazi yapısı • Tarım alanları • Ulaşım • İklim

birlikte belirleyebilir.

1. Şehirlerin Fonksiyonları

Kentler gelişmelerinde öne çıkan ekonomik faaliyetlere göre farklı fonksiyonlara sahip olabilir.

Başlıca:

• Sanayi • Ticaret • Turizm • Tarım • Liman • Madencilik • Eğitim • Yönetim

fonksiyonları görülebilir.

1. Sanayi Şehirleri

Sanayi faaliyetlerinin kent ekonomisinde belirleyici olduğu şehirlerdir.

Sanayi:

• İş gücü çeker. • Göçü artırır. • Kentin büyümesini hızlandırabilir.

1. Turizm Şehirleri

Turizm faaliyetlerinin önemli gelir ve istihdam kaynağı olduğu şehirlerdir.

Turizm sezonuna bağlı olarak nüfusları geçici olarak büyük ölçüde artabilir.

1. Liman Şehirleri

Deniz ulaşımı ve ticaretin geliştiği kıyı kentleridir.

Liman faaliyetleri:

• Ticaret • Sanayi • Ulaşım

fonksiyonlarının gelişmesini destekleyebilir.

1. Yerleşmenin Sınırlarını Etkileyen Faktörler

Yerleşmenin üst sınırı ve dağılışı:

• Enlem • Yükselti • İklim • Su • Ekonomik faaliyetler

gibi faktörlere bağlıdır.

Çok yüksek dağlarda ve kutuplara yakın alanlarda sürekli yerleşmeler azalır.

1. Göç ve Kentleşme İlişkisi

Kırdan kente göç arttıkça:

• Kent nüfusu artar. • Kentleşme hızlanır. • Konut ihtiyacı büyür. • Ulaşım ve altyapı ihtiyacı artar.

Ancak kent nüfusunun artması her zaman planlı kentleşme anlamına gelmez.

1. Türkiye’de Göçün Genel Yönü

Türkiye’de uzun yıllar boyunca göçlerin önemli bölümü:

• Kırsal alanlardan kentlere • Ekonomik imkânların sınırlı olduğu alanlardan gelişmiş merkezlere

doğru gerçekleşmiştir.

Göç alan büyük merkezlerde:

• Sanayi • Ticaret • Hizmet • Eğitim • Ulaşım

imkânları genellikle daha gelişmiştir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• İç göç → ülke sınırı aşılmaz. • Dış göç → ülke sınırı aşılır. • Mevsimlik göç → geçici. • Sürekli göç → kalıcı yaşam yeri değişikliği. • Beyin göçü → eğitimli ve nitelikli nüfus. • Zorunlu göç → kişinin tercihinden bağımsız. • Tarımda makineleşme → kırdan kente göçü artırabilir. • Göç alan yerde konut ve altyapı ihtiyacı artabilir. • Yerleşme dağılışında doğal ve beşerî faktörler birlikte etkilidir. • Kır → tarım ve hayvancılık ağırlıklı. • Kent → sanayi, ticaret ve hizmet ağırlıklı. • Toplu yerleşme → evler birbirine yakın. • Dağınık yerleşme → evler birbirinden uzak. • Karadeniz → dağınık yerleşme yaygın. • Yayla → yüksek alan + yaz dönemi. • Kom → hayvancılık. • Oba → mevsimlik hayvancılık. • Divan → birbirine yakın küçük yerleşmeler. • Ağıl → küçükbaş hayvancılık.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Göç: Yer değiştirme

İç göç: Ülke içinde

Dış göç: Ülkeler arasında

Mevsimlik: Geçici

Sürekli: Kalıcı

Beyin göçü: Nitelikli nüfus

Zorunlu göç: Savaş + afet + güvenlik

Ekonomik göç: İş + gelir

Göç alan yer: Nüfus + konut + altyapı ihtiyacı artar

Göç veren yer: Nüfus ve genç iş gücü azalabilir

Yerleşme: İnsanların yaşam alanı

Doğal faktör: İklim + yer şekilleri + su + toprak

Beşerî faktör: Sanayi + ticaret + ulaşım + turizm

Kır: Tarım + hayvancılık

Kent: Sanayi + hizmet + ticaret

Toplu: Evler yakın

Dağınık: Evler uzak

Karadeniz: Dağınık

Yayla: Yazlık yüksek alan

Kom: Hayvancılık

Oba: Mevsimlik hayvancılık

Ağıl: Küçükbaş

Divan: Küçük yerleşmeler topluluğu