TYT Coğrafya Harita Bilgisi Ders Notu

Harita Bilgisi Ders Notu

Harita, yeryüzünün tamamının veya bir bölümünün kuş bakışı görünümünün belirli bir ölçek kullanılarak düzlem üzerine aktarılmasıdır.

Bir çizimin harita sayılabilmesi için:

• Kuş bakışı görünüm • Ölçek • Düzlem üzerine aktarım

özelliklerini taşıması gerekir.

1. Harita ve Kroki

Harita: Ölçekli olarak çizilir.

Kroki: Yaklaşık olarak çizilir, ölçek zorunlu değildir.

Kısa eşleştirme:

Harita → ölçekli

Kroki → yaklaşık çizim

1. Haritanın Temel Unsurları

Başlık: Haritanın konusunu gösterir.

Ölçek: Gerçek uzaklıkların ne kadar küçültüldüğünü gösterir.

Lejant: Haritadaki renk ve sembollerin anlamını açıklar.

Yön: Haritanın yönlendirilmesini sağlar.

Koordinatlar: Bir yerin konumunu belirlemeye yardımcı olur.

1. Ölçek

Haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır.

Formül:

Ölçek = Harita Uzunluğu / Gerçek Uzunluk

Kesir ölçekte pay genellikle 1'dir.

Örnek:

1 / 100.000

Haritada 1 cm: Gerçekte 100.000 cm

100.000 cm = 1 km

Yani:

1 cm → 1 km

1. Kesir Ölçek

Ölçeğin sayısal olarak gösterilmesidir.

Örnek:

1 / 500.000

Bu ölçekte:

1 cm → 500.000 cm

500.000 cm = 5 km

1. Çizgi Ölçek

Gerçek uzaklıkların bir doğru üzerinde bölümlere ayrılarak gösterildiği ölçek türüdür.

Avantajı:

Harita büyütülüp küçültüldüğünde çizgi ölçek de aynı oranda değişir.

Kesir ölçek ise büyütme ve küçültme sonrası yeniden hesaplanmalıdır.

1. Büyük Ölçekli Haritalar

Paydası küçük haritalardır.

Örnek:

1 / 25.000

Özellikleri:

• Dar alan gösterir. • Ayrıntı fazladır. • Küçültme oranı azdır. • Hata oranı azdır. • Gerçeğe daha yakındır.

Kısa eşleştirme:

Büyük ölçek → küçük payda + fazla ayrıntı

1. Küçük Ölçekli Haritalar

Paydası büyük haritalardır.

Örnek:

1 / 5.000.000

Özellikleri:

• Geniş alan gösterir. • Ayrıntı azdır. • Küçültme oranı fazladır. • Hata oranı daha fazladır. • Genelleştirme fazladır.

Kısa eşleştirme:

Küçük ölçek → büyük payda + geniş alan

1. Büyük ve Küçük Ölçek Karşılaştırması

Büyük ölçekli harita:

• Payda küçük • Alan dar • Ayrıntı fazla • Küçültme az • Hata az

Küçük ölçekli harita:

• Payda büyük • Alan geniş • Ayrıntı az • Küçültme fazla • Hata fazla

1. Uzunluk Hesaplamaları

Gerçek Uzunluk = Harita Uzunluğu × Ölçek Paydası

Harita Uzunluğu = Gerçek Uzunluk / Ölçek Paydası

Ölçek = Harita Uzunluğu / Gerçek Uzunluk

Birimlerin aynı olması gerekir.

1. Birim Dönüşümleri

1 km = 1.000 m

1 m = 100 cm

1 km = 100.000 cm

Harita sorularında işlem yapmadan önce birimleri eşitlemek gerekir.

1. Gerçek Uzunluk Örneği

1 / 200.000 ölçekli haritada iki şehir arası 6 cm olsun.

6 × 200.000 = 1.200.000 cm

1.200.000 cm = 12 km

Gerçek uzaklık: 12 km

1. Harita Uzunluğu Örneği

Gerçekte 30 km olan bir yol 1 / 500.000 ölçekli haritada kaç cm'dir?

30 km = 3.000.000 cm

3.000.000 / 500.000 = 6 cm

Harita uzunluğu: 6 cm

1. Ölçek Hesaplama Örneği

Gerçekte 40 km olan uzaklık haritada 8 cm ise:

40 km = 4.000.000 cm

8 / 4.000.000 = 1 / 500.000

Ölçek: 1 / 500.000

1. Alan Hesaplamaları

Alan hesaplamalarında ölçeğin karesi kullanılır.

Gerçek Alan = Harita Alanı × Ölçek Paydasının Karesi

Kısa eşleştirme:

Uzunluk → ölçek

Alan → ölçeğin karesi

1. Harita Büyütülür veya Küçültülürse

Harita 2 kat büyütülürse:

• Uzunluklar 2 kat artar. • Alanlar 4 kat artar.

Harita 3 kat büyütülürse:

• Uzunluklar 3 kat artar. • Alanlar 9 kat artar.

1. Haritalarda Bozulma

Dünya küresel bir yüzeye sahiptir.

Haritalar ise düzlem üzerine çizilir.

Bu nedenle küresel yüzey düzleme aktarılırken:

• Alan • Şekil • Açı • Uzaklık

özelliklerinde bozulmalar oluşabilir.

1. Harita Projeksiyonları

Dünya'nın küresel yüzeyini düzleme aktarmak için kullanılan yöntemlerdir.

Başlıca:

• Silindirik projeksiyon • Konik projeksiyon • Düzlem projeksiyon

1. Silindirik Projeksiyon

Ekvator çevresinde bozulma daha azdır.

Kutuplara doğru bozulma artar.

Kısa eşleştirme:

Silindirik → Ekvator çevresi

1. Konik Projeksiyon

Orta enlemlerde hata daha azdır.

Kısa eşleştirme:

Konik → orta kuşak

1. Düzlem Projeksiyon

Kutup çevrelerinin gösteriminde hata daha azdır.

Kısa eşleştirme:

Düzlem → kutuplar

1. Harita Türleri

Haritalar genel olarak:

• Genel haritalar • Tematik haritalar

şeklinde sınıflandırılabilir.

1. Genel Haritalar

Yeryüzünün genel özelliklerini gösterir.

Örnek:

• Fiziki haritalar • Siyasi haritalar • Topografya haritaları

1. Fiziki Haritalar

Yer şekillerini, yükselti ve derinlikleri gösterir.

Genellikle:

Yeşil → alçak alanlar

Sarı → orta yükseltiler

Kahverengi → yüksek alanlar

Mavi → deniz ve göller

Önemli:

Fiziki haritalardaki renkler doğrudan bitki örtüsünü göstermez.

1. Siyasi Haritalar

Yönetim birimlerini ve sınırları gösterir.

Örnek:

• Ülke sınırları • İl sınırları • Başkentler • Önemli şehirler

1. Tematik Haritalar

Belirli bir coğrafi konunun dağılışını gösterir.

Örnek:

• Nüfus • Sıcaklık • Yağış • Tarım • Maden • Sanayi

Kısa eşleştirme:

Tek bir konu → tematik harita

1. İzohips

Deniz seviyesine göre aynı yükseltide bulunan noktaları birleştiren eğrilere izohips denir.

Diğer adı:

Eş yükselti eğrisi

Kısa eşleştirme:

İzohips → aynı yükselti

1. İzohipslerin Özellikleri

• Aynı izohips üzerindeki noktaların yükseltisi aynıdır. • İzohipsler genellikle birbirini kesmez. • Kapalı eğriler oluştururlar. • Deniz seviyesi 0 metre kabul edilir. • Aynı haritada iki izohips arasındaki yükselti farkı sabittir.

1. İzohips ve Eğim

İzohipsler sık ise:

Eğim fazladır.

İzohipsler seyrek ise:

Eğim azdır.

Kısa eşleştirme:

Sık izohips → dik yamaç

Seyrek izohips → az eğimli alan

1. Tepe

İzohips değerleri merkeze doğru yükseliyorsa tepe vardır.

En içteki kapalı eğri en yüksek alana yakındır.

1. Çukur

Yükselti değerleri merkeze doğru azalıyorsa çukur oluşur.

Çukurlar özel tarama işaretleriyle gösterilebilir.

1. Vadi

Akarsuların geçtiği çukur alanlardır.

İzohipsler vadide V şeklini alır.

V'nin sivri ucu:

Yüksek kesime ve akarsuyun kaynağına doğru bakar.

Kısa eşleştirme:

Vadi → V'nin ucu yukarıya

1. Sırt

İki vadi arasında kalan yüksek alandır.

İzohipslerin yönü vadinin tersine benzer.

1. Boyun

İki tepe arasındaki alçak geçiş alanına boyun denir.

1. Falez

Kıyının çok dik olduğu alanlarda görülür.

İzohipsler kıyı çizgisine yakın ve çok sık geçer.

Kısa eşleştirme:

Kıyıda sık izohips → falez

1. Eğim

Eğim, yükselti farkının yatay uzaklığa oranıyla ilişkilidir.

Yükselti farkı fazla ve yatay uzaklık az ise:

Eğim fazladır.

İzohipslerin sık olması da bunu gösterir.

1. İzohips Haritasından Bulunabilecekler

• Yükselti • Eğim • Tepe • Vadi • Sırt • Boyun • Akarsuyun akış yönü • Falez • Yer şekillerinin genel görünümü

1. İzohips Haritasından Doğrudan Bulunamayacaklar

Yalnız izohipslere bakılarak:

• Nüfus miktarı • Yağış miktarı • Tarım ürünü • Bitki türü • Sanayi üretimi

doğrudan belirlenemez.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Harita → kuş bakışı + ölçek + düzlem. • Kroki → ölçek zorunlu değildir. • Büyük ölçek → payda küçük. • Küçük ölçek → payda büyük. • Büyük ölçek → ayrıntı fazla. • Küçük ölçek → geniş alan. • 1 km → 100.000 cm. • Uzunluk → ölçek paydası. • Alan → ölçek paydasının karesi. • Silindirik → Ekvator. • Konik → orta kuşak. • Düzlem → kutuplar. • Fiziki harita renkleri → yükselti ve derinlik. • İzohips → aynı yükselti. • Sık izohips → eğim fazla. • Seyrek izohips → eğim az. • Vadi → V'nin ucu yüksek kesime bakar. • Kıyıda sık izohips → falez.

Harita Bilgisi Kısa Özeti

Harita: Kuş bakışı + ölçek + düzlem

Kroki: Yaklaşık çizim

Büyük ölçek: Küçük payda + fazla ayrıntı

Küçük ölçek: Büyük payda + geniş alan

1 km: 100.000 cm

Gerçek uzunluk: Harita uzunluğu × ölçek paydası

Harita uzunluğu: Gerçek uzunluk / ölçek paydası

Alan: Ölçeğin karesi

Silindirik: Ekvator

Konik: Orta kuşak

Düzlem: Kutuplar

Fiziki harita: Yükselti + yer şekilleri

Tematik harita: Belirli bir konunun dağılışı

İzohips: Aynı yükselti

Sık izohips: Eğim fazla

Seyrek izohips: Eğim az

Vadi: V'nin ucu yüksek kesime

Falez: Kıyıda sık izohips