TYT Coğrafya Harita Bilgisi Konu Anlatımı

Harita Bilgisi

Harita; yeryüzünün tamamının veya bir bölümünün kuş bakışı görünümünün belirli bir ölçek kullanılarak düzlem üzerine aktarılmasıdır.

1. Harita Nedir?

Yeryüzündeki doğal ve beşerî unsurların belirli bir ölçekle küçültülerek düzlem üzerine aktarılmasına harita denir.

Haritalar;

• Yer şekillerini • Akarsuları • Yerleşmeleri • Ulaşım yollarını • Nüfusu • İklimi • Ekonomik faaliyetleri

göstermek için kullanılabilir.

1. Kroki ile Harita Arasındaki Fark

Kroki:

Bir yerin kuş bakışı görünümünün yaklaşık olarak çizilmesidir.

Krokide:

Ölçek zorunlu değildir.

Haritada:

Ölçek bulunur.

1. Haritanın Temel Unsurları

Bir haritada genellikle:

• Başlık • Ölçek • Yön • Lejant • Koordinat sistemi

bulunur.

Başlık: Haritanın konusunu belirtir.

Lejant: Haritada kullanılan işaret ve renklerin anlamını gösterir.

Ölçek: Gerçek uzunlukların haritada ne kadar küçültüldüğünü gösterir.

Yön: Haritanın yönlendirilmesini sağlar.

1. Ölçek

Haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır.

Formül:

Ölçek = Harita Uzunluğu / Gerçek Uzunluk

1. Kesir Ölçek

Ölçeğin kesir şeklinde gösterilmesidir.

Örnek:

1 / 100.000

Bu ölçek:

Gerçekte 100.000 cm olan bir uzunluğun haritada 1 cm gösterildiğini ifade eder.

1. Çizgi Ölçek

Gerçek uzaklıkların bir doğru üzerinde bölümlere ayrılarak gösterildiği ölçek türüdür.

Çizgi ölçek özellikle harita büyütülüp küçültüldüğünde avantajlıdır.

Çünkü haritayla birlikte çizgi ölçek de aynı oranda değişir.

1. Ölçeğin Paydası

Kesir ölçekte:

Payda büyüdükçe → ölçek küçülür.

Payda küçüldükçe → ölçek büyür.

1. Büyük Ölçekli Haritalar

Paydası küçük olan haritalardır.

Örnek:

1 / 25.000

Özellikleri:

• Dar alan gösterir. • Ayrıntı fazladır. • Küçültme oranı azdır. • Hata oranı azdır. • Gerçeğe daha yakındır. • İzohipsler arasındaki yükselti farkı genellikle daha azdır.

1. Küçük Ölçekli Haritalar

Paydası büyük olan haritalardır.

Örnek:

1 / 5.000.000

Özellikleri:

• Geniş alan gösterir. • Ayrıntı azdır. • Küçültme oranı fazladır. • Hata oranı fazladır. • Genelleştirme fazladır.

1. Büyük ve Küçük Ölçek Karşılaştırması

Büyük ölçekli harita:

• Payda küçük • Alan dar • Ayrıntı fazla • Küçültme az • Hata az

Küçük ölçekli harita:

• Payda büyük • Alan geniş • Ayrıntı az • Küçültme fazla • Hata fazla

1. Harita Uzunluğu Hesaplama

Formül:

Harita Uzunluğu = Gerçek Uzunluk × Ölçek

Birimlerin aynı olması gerekir.

1. Gerçek Uzunluk Hesaplama

Formül:

Gerçek Uzunluk = Harita Uzunluğu × Ölçek Paydası

1. Ölçek Hesaplama

Formül:

Ölçek = Harita Uzunluğu / Gerçek Uzunluk

1. Uzunluk Birimleri

Harita sorularında birim dönüşümüne dikkat edilmelidir.

1 km = 1.000 m

1 m = 100 cm

1 km = 100.000 cm

1. Alan Hesaplama

Alan hesaplamalarında ölçeğin karesi kullanılır.

Formül:

Gerçek Alan = Harita Alanı × Ölçek Paydasının Karesi

1. Ölçek Değişirse Uzunluk Nasıl Değişir?

Bir haritanın ölçeği büyütülürse:

Haritadaki uzunluk artar.

Ölçek küçültülürse:

Haritadaki uzunluk azalır.

1. Ölçek Değişirse Alan Nasıl Değişir?

Harita ölçeği 2 kat büyütülürse:

Uzunluklar → 2 kat

Alanlar → 4 kat

olur.

Ölçek 3 kat büyütülürse:

Alan → 9 kat

artar.

1. Haritalarda Bozulma

Dünya küresel bir yüzeye sahiptir.

Haritalar ise düzlem üzerine çizilir.

Bu nedenle küresel yüzey düzleme aktarılırken:

• Alan • Açı • Şekil • Uzaklık

özelliklerinden birinde veya birkaçında bozulmalar oluşabilir.

1. Projeksiyon Yöntemleri

Dünya'nın küresel yüzeyini düzleme aktarmak için kullanılan yöntemlere harita projeksiyonları denir.

Başlıca:

• Silindirik • Konik • Düzlem projeksiyon

1. Silindirik Projeksiyon

Ekvator çevresindeki alanlarda hata daha azdır.

Kutuplara doğru bozulma artar.

1. Konik Projeksiyon

Orta enlemlerde hata daha azdır.

Bu nedenle orta kuşaktaki alanların gösterilmesinde kullanışlıdır.

1. Düzlem Projeksiyon

Bir düzlemin Dünya yüzeyine temas ettirilmesiyle oluşturulur.

Kutup çevrelerinin gösteriminde hata daha azdır.

1. Harita Türleri

Haritalar kullanım amaçlarına göre iki temel grupta ele alınabilir:

• Genel haritalar • Tematik haritalar

1. Genel Haritalar

Yeryüzünün genel özelliklerini gösterir.

Örnek:

• Fiziki haritalar • Siyasi haritalar • Topografya haritaları

1. Fiziki Haritalar

Yer şekilleri ve yükselti özelliklerini gösterir.

Renkler yükselti ve derinliği ifade eder.

Genel olarak:

Yeşil → alçak alanlar

Sarı → daha yüksek alanlar

Kahverengi → yüksek alanlar

Mavi → deniz ve göller

1. Siyasi Haritalar

Ülke, il ve diğer yönetim birimlerinin sınırlarını gösterir.

Siyasi haritalarda:

• Ülke sınırları • İl sınırları • Başkentler • Önemli yerleşmeler

gösterilebilir.

1. Tematik Haritalar

Belirli bir konunun dağılışını gösterir.

Örnek:

• Nüfus haritası • Yağış haritası • Sıcaklık haritası • Tarım haritası • Maden haritası • Sanayi haritası

1. İzohips

Deniz seviyesine göre aynı yükseltide bulunan noktaların birleştirilmesiyle oluşturulan eğrilere:

İzohips

veya

Eş yükselti eğrisi

denir.

1. İzohipslerin Temel Özellikleri

• Aynı izohips üzerindeki bütün noktaların yükseltisi aynıdır. • İzohipsler genellikle birbirini kesmez. • Kapalı eğriler oluştururlar. • Deniz seviyesi 0 metre kabul edilir. • Ardışık iki izohips arasındaki yükselti farkı aynı haritada sabittir.

1. İzohipslerin Sık ve Seyrek Olması

İzohipsler birbirine yakınsa:

Eğim fazladır.

İzohipsler birbirinden uzaksa:

Eğim azdır.

1. Tepe

İzohipslerde yükseltinin merkeze doğru artması:

Tepeyi gösterir.

En içteki kapalı eğri:

En yüksek bölüme yakındır.

1. Çukur

Kapalı eğrilerde yükseltinin merkeze doğru azalması:

Çukuru gösterir.

Çukur alanlar genellikle özel tarama işaretleriyle gösterilir.

1. Vadi

Akarsuyun geçtiği çukur alanlardır.

İzohipsler vadilerde:

V şeklini alır.

V'nin sivri ucu:

Kaynağa ve yüksek kesime doğru bakar.

1. Sırt

İki vadi arasındaki yüksek alanlara sırt denir.

İzohipslerin oluşturduğu V benzeri şeklin yönü vadinin tersidir.

1. Boyun

İki tepe arasında kalan alçak geçiş alanına:

Boyun

denir.

1. Delta

Akarsuyun denize ulaştığı yerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşabilir.

İzohips haritalarında kıyının denize doğru çıkıntı yaptığı ve alçak düzlüklerin bulunduğu alanlarda görülebilir.

1. Falez

Dağların veya yüksek kıyıların denize dik şekilde indiği kıyılarda oluşan dik yamaçtır.

İzohipsler kıyıda çok sıklaşır.

1. Eğim

Eğim:

Yükselti farkının yatay uzaklığa oranıdır.

Yükselti farkı arttıkça: Eğim artabilir.

Yatay uzaklık arttıkça: Eğim azalabilir.

1. İzohips Haritasından Bulunabilecekler

Bir izohips haritasından:

• Yükselti • Eğim • Yer şekilleri • Akarsu akış yönü • Tepe • Vadi • Sırt • Boyun • Falez

gibi özellikler belirlenebilir.

1. İzohips Haritasından Doğrudan Bulunamayabilecekler

Yalnız izohipslere bakılarak:

• Nüfus miktarı • Yağış miktarı • Bitki türü • Tarım ürünü • Sanayi üretimi

doğrudan belirlenemez.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Harita → kuş bakışı + ölçek + düzlem. • Kroki → ölçek zorunlu değildir. • Büyük ölçek → payda küçük. • Küçük ölçek → payda büyük. • Büyük ölçek → ayrıntı fazla. • Küçük ölçek → geniş alan. • 1 km → 100.000 cm. • Uzunluk hesaplaması → ölçek paydası. • Alan hesaplaması → ölçek paydasının karesi. • Fiziki haritada renk → yükselti ve derinlik. • Silindirik → Ekvator. • Konik → orta kuşak. • Düzlem → kutuplar. • İzohips → aynı yükselti. • Sık izohips → eğim fazla. • Seyrek izohips → eğim az. • Vadi → V'nin ucu yüksek kesime bakar. • Kıyıda çok sık izohips → falez.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Harita: Kuş bakışı + ölçek + düzlem

Kroki: Ölçeksiz yaklaşık çizim

Ölçek: Harita uzunluğu / gerçek uzunluk

Büyük ölçek: Küçük payda + fazla ayrıntı

Küçük ölçek: Büyük payda + geniş alan

1 km: 100.000 cm

Gerçek uzunluk: Harita uzunluğu × ölçek paydası

Alan: Ölçeğin karesi

Silindirik: Ekvator

Konik: Orta kuşak

Düzlem: Kutuplar

Fiziki harita: Yükselti + yer şekilleri

Tematik harita: Belirli bir konunun dağılışı

İzohips: Aynı yükselti

Sık izohips: Eğim fazla

Seyrek izohips: Eğim az

Vadi: V'nin ucu kaynağa

Falez: Kıyıda sık izohips