TYT Coğrafya İç ve Dış Kuvvetler Çalışma Notu

İç ve Dış Kuvvetler – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu, iç ve dış kuvvetler konusundaki temel kavramları ve yer şekillerini sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. İç Kuvvetler

Enerjilerini Dünya’nın iç kısmından alırlar.

Başlıca:

• Orojenez • Epirojenez • Volkanizma • Deprem

1. Orojenez

Dağ oluşumudur.

Tabakalar sıkışınca:

• Kıvrılabilir. • Kırılabilir.

1. Antiklinal – Senklinal

Antiklinal: Yukarı kıvrılan bölüm

Senklinal: Aşağı kıvrılan bölüm

1. Kıvrım Dağları

Örnek:

• Alpler • Himalayalar • Kuzey Anadolu Dağları • Toroslar

1. Kırılma

Sert tabakaların kırılmasıyla faylar oluşur.

Yükselen blok: Horst

Çöken blok: Graben

1. Türkiye’de Horst – Graben

Batı Anadolu’da yaygındır.

Horst:

• Kaz Dağı • Madra • Yunt • Bozdağlar • Aydın Dağları

Graben:

• Bakırçay • Gediz • Küçük Menderes • Büyük Menderes

1. Epirojenez

Geniş kara parçalarının yavaşça yükselmesi veya alçalmasıdır.

1. İzostatik Denge

Yer kabuğu ile altındaki katmanlar arasındaki dengedir.

Dengeyi değiştirebilenler:

• Aşınma • Birikme • Buzullaşma • Buzulların erimesi

1. Transgresyon – Regresyon

Transgresyon: Denizin karaya ilerlemesi

Regresyon: Denizin çekilmesi

1. Volkanizma

Magmanın yeryüzüne veya yüzeye yakın alanlara hareketidir.

Magma yüzeye çıkarsa: Lav

Başlıca şekiller:

• Volkan konisi • Krater • Kaldera • Maar

1. Krater – Kaldera – Maar

Krater: Volkanın tepesindeki çukur

Kaldera: Büyük patlama veya çökmeyle oluşan geniş volkanik çukur

Maar: Patlamayla oluşan çanak biçimli volkanik çukur

1. Türkiye’de Volkanik Dağlar

Doğu Anadolu:

• Ağrı • Tendürek • Süphan • Nemrut

İç Anadolu:

• Erciyes • Hasan Dağı • Melendiz • Karadağ

1. Deprem

Yer kabuğunda biriken enerjinin aniden açığa çıkmasıyla oluşur.

Başlıca:

• Tektonik • Volkanik • Çöküntü

1. İç Merkez – Dış Merkez

İç merkez: Depremin yer içinde başladığı nokta

Dış merkez: İç merkezin yeryüzündeki karşılığı

1. Dış Kuvvetler

Başlıca:

• Akarsular • Yer altı suları • Rüzgârlar • Buzullar • Dalga ve akıntılar • Kütle hareketleri

Temel faaliyetleri:

• Aşındırma • Taşıma • Biriktirme

1. Akarsu Aşındırma Şekilleri

• Çentik vadi • Kanyon vadi • Boğaz vadi • Tabanlı vadi • Şelale • Dev kazanı • Kırgıbayır • Peribacaları • Plato • Peneplen

1. Çentik Vadi

Akarsuyun yatağını derine aşındırmasıyla oluşur.

Genellikle: V biçimlidir.

1. Kanyon Vadi

Yatay tabakalı arazilerde akarsuyun derine aşındırmasıyla oluşan dik yamaçlı vadidir.

1. Boğaz Vadi

Akarsuyun dağlık alanı yararak geçmesiyle oluşur.

Diğer adı: Yarma vadi

1. Şelale – Dev Kazanı

Şelale: Akarsuyun yüksekten düşmesi

Dev kazanı: Şelalenin düştüğü yerde oluşan aşınım çukuru

1. Kırgıbayır

Bitki örtüsü zayıf, eğimli arazilerde sel sularının aşındırmasıyla oluşur.

1. Peribacaları

Volkanik tüflerin sel suları ve yüzeysel akışlarla aşındırılması sonucu oluşur.

En bilinen örnek: Kapadokya

1. Plato

Akarsular tarafından derince yarılmış yüksek düzlüklerdir.

1. Akarsu Biriktirme Şekilleri

• Birikinti konisi • Birikinti yelpazesi • Dağ eteği ovası • Dağ içi ovası • Delta • Irmak adası

1. Birikinti Konisi – Yelpazesi

Akarsu dağlık alandan ovaya çıkınca:

• Eğim azalır. • Hız düşer. • Malzeme birikir.

Koni biçiminde: Birikinti konisi

Geniş ve yayvan: Birikinti yelpazesi

1. Delta

Akarsuyun denize ulaştığı yerde malzeme biriktirmesiyle oluşur.

Delta için genellikle:

• Akarsu bol malzeme taşımalı. • Kıyı sığ olmalı. • Dalga ve akıntılar güçlü olmamalı. • Gelgit etkisi fazla olmamalı.

1. Karstlaşma

Suda kolay çözünen kayaçlarda görülür.

Başlıca:

• Kalker • Jips • Kaya tuzu

1. Karstik Aşındırma Şekilleri

Lapya: Küçük çözünme olukları

Dolin: Kapalı küçük çukur

Uvala: Birleşmiş dolinler

Polye: Geniş karstik çukur

Obruk: Çökme sonucu oluşan derin çukur

Mağara: Yer altı boşluğu

Düden: Suların yer altına geçtiği açıklık

1. Karstik Biriktirme Şekilleri

• Sarkıt • Dikit • Sütun • Traverten

Sarkıt: Tavanda

Dikit: Tabanda

Sütun: Sarkıt + dikit

Traverten: Mineralli suların çökelmesi

1. Rüzgârların Etkili Olduğu Alanlar

Özellikle:

• Kurak • Yarı kurak • Bitki örtüsü seyrek

alanlarda etkilidir.

1. Rüzgâr Aşındırma Şekilleri

• Mantar kaya • Şahit kaya • Yardang

1. Rüzgâr Biriktirme Şekilleri

Kumul: Kum birikmesi

Barkan: Hilal biçimli kumul

Lös: İnce malzeme birikmesi

1. Buzullar

Özellikle:

• Kutuplarda • Yüksek dağlarda

etkilidir.

1. Buzul Aşındırma Şekilleri

Sirk: Çanak biçimli buzul aşınım alanı

Tekne vadi: U biçimli vadi

Hörgüç kaya: Buzulların aşındırdığı tümsek kaya

1. Buzul Biriktirmesi

Moren: Buzulların taşıdığı malzemelerin birikmesidir.

1. Dalga ve Akıntılar

Kıyılarda:

• Aşındırma • Taşıma • Biriktirme

yapar.

1. Falez

Dalgaların dik kıyıları aşındırmasıyla oluşur.

Diğer adı: Yalıyar

1. Dalga ve Akıntı Biriktirme Şekilleri

• Kumsal • Kıyı oku • Kıyı kordonu • Lagün • Tombolo

1. Lagün

Kıyı kordonunun gerisinde denizden ayrılmış su kütlesidir.

Diğer adı: Deniz kulağı

1. Tombolo

Kıyıya yakın bir adanın birikmeyle ana karaya bağlanmasıdır.

Diğer adı: Saplı ada

1. Kütle Hareketleri

Yer çekimi etkisiyle kaya ve toprağın yamaç aşağı hareketidir.

Başlıca:

• Heyelan • Kaya düşmesi • Çamur akması

1. Heyelan

Toprak ve kaya kütlesinin yamaç boyunca kaymasıdır.

Artıran faktörler:

• Fazla eğim • Şiddetli yağış • Suya doymuş zemin • Uygun tabaka yapısı • Bitki örtüsünün tahribi • Deprem

1. İç ve Dış Kuvvetlerin İlişkisi

İç kuvvetler: Yükseltir ve engebeyi artırır.

Dış kuvvetler: Aşındırır, taşır ve biriktirir.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Orojenez → dağ oluşumu. • Epirojenez → geniş alanlı yükselme-alçalma. • Antiklinal → yukarı. • Senklinal → aşağı. • Horst → yükselen blok. • Graben → çöken blok. • Transgresyon → deniz ilerler. • Regresyon → deniz çekilir. • Kaldera → geniş volkanik çukur. • Türkiye’de deprem → çoğunlukla tektonik. • Çentik vadi → akarsu. • Peribacası → tüf + aşındırma. • Delta → akarsu biriktirmesi. • Karst → kalker, jips, kaya tuzu. • Sarkıt → tavan. • Dikit → taban. • Traverten → karstik biriktirme. • Mantar kaya → rüzgâr aşındırması. • Barkan → rüzgâr biriktirmesi. • Tekne vadi → buzul. • Moren → buzul biriktirmesi. • Falez → dalga aşındırması. • Lagün → kıyı kordonu arkası. • Tombolo → ada ile ana kara birleşir. • Heyelan → kütle hareketi.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Orojenez → dağ

Epirojenez → dikey hareket

Antiklinal → yukarı

Senklinal → aşağı

Horst → yükselir

Graben → çöker

Transgresyon → deniz ilerler

Regresyon → deniz çekilir

Krater + kaldera + maar → volkanizma

Tektonik deprem → fay

Akarsu → V vadi

Buzul → U vadi

Delta → akarsu biriktirme

Karst → kalker

Lapya → küçük oluk

Dolin → çukur

Uvala → birleşmiş dolin

Polye → büyük karstik çukur

Sarkıt → tavan

Dikit → taban

Traverten → Pamukkale

Mantar kaya → rüzgâr

Barkan → kumul

Moren → buzul

Falez → dalga

Lagün → kıyı kordonu arkası

Tombolo → ada + kara

Heyelan → kütle hareketi