TYT Coğrafya İç ve Dış Kuvvetler Konu Anlatımı

İç ve Dış Kuvvetler

Yeryüzü şekilleri sürekli değişir.

Bu değişimde iki temel kuvvet grubu etkilidir:

• İç kuvvetler • Dış kuvvetler

İç kuvvetler genellikle yeryüzünü yükseltir, kıvırır, kırar ve engebeli hâle getirir.

Dış kuvvetler ise yeryüzünü aşındırır, taşır ve biriktirerek engebeyi azaltmaya çalışır.

1. İç Kuvvetlerin Kaynağı

İç kuvvetlerin temel enerji kaynağı Dünya’nın iç kısmındaki enerjidir.

Başlıca iç kuvvetler:

• Orojenez • Epirojenez • Volkanizma • Depremler

1. Orojenez

Dağ oluşumu hareketlerine orojenez denir.

Yer kabuğundaki tabakalar yatay yönlü sıkışma kuvvetlerinin etkisiyle:

• Kıvrılabilir. • Kırılabilir.

1. Kıvrılma

Esnek tortul tabakalar sıkışma sonucu kıvrılabilir.

Kıvrımlarda:

Yukarı doğru kıvrılan bölüm: Antiklinal

Aşağı doğru kıvrılan bölüm: Senklinal

1. Kıvrım Dağları

Tabakaların kıvrılmasıyla oluşan dağlardır.

Dünyadan örnekler:

• Alpler • Himalayalar

Türkiye’de:

• Kuzey Anadolu Dağları • Toroslar

genel olarak Alp-Himalaya dağ oluşum sistemi içerisinde değerlendirilir.

1. Kırılma

Sert tabakalar sıkışma ve gerilme etkisiyle kıvrılmak yerine kırılabilir.

Kırılma sonucu oluşan yapılara:

Fay

denir.

1. Horst ve Graben

Kırılma sonucunda bazı bloklar yükselir, bazıları çöker.

Yükselen blok: Horst

Çöken blok: Graben

1. Türkiye’de Horst ve Graben

Batı Anadolu’da kırıklı yapı yaygındır.

Horstlara örnek:

• Kaz Dağı • Madra Dağı • Yunt Dağı • Bozdağlar • Aydın Dağları

Grabenlere örnek:

• Bakırçay • Gediz • Küçük Menderes • Büyük Menderes

1. Fay

Yer kabuğundaki kırıklar boyunca blokların birbirine göre hareket ettiği yapılara fay denir.

Fay hatlarının bulunduğu alanlarda:

• Deprem riski artabilir. • Sıcak su kaynakları görülebilir. • Yer şekilleri belirgin biçimde değişebilir.

1. Epirojenez

Geniş kara parçalarının çok yavaş biçimde:

• Yükselmesi • Alçalması

olayına epirojenez denir.

Diğer adı:

Kıta oluşumu hareketleri

1. İzostatik Denge

Yer kabuğu ile Dünya’nın daha yoğun alt katmanları arasında bir denge bulunur.

Bu dengeye:

İzostatik denge

denir.

Yer kabuğunun yükü değişirse denge bozulabilir.

1. Epirojenezin Nedenleri

Yer kabuğundaki yükün değişmesine:

• Aşınma • Birikme • Buzulların oluşması • Buzulların erimesi • Büyük tortul birikimleri

neden olabilir.

1. Transgresyon

Kara çöker veya deniz seviyesi karaya göre yükselirse:

Deniz karaya doğru ilerler.

Buna:

Transgresyon

denir.

1. Regresyon

Kara yükselir veya deniz seviyesi karaya göre alçalırsa:

Deniz kıyıdan çekilir.

Buna:

Regresyon

denir.

1. Volkanizma

Magmanın yeryüzüne veya yeryüzüne yakın bölgelere doğru hareketine volkanizma denir.

Magma yüzeye ulaşırsa:

Lav

adını alır.

Volkanizma sonucunda:

• Volkan konileri • Krater • Kaldera • Maar • Lav platoları

oluşabilir.

1. Krater

Volkanın tepesindeki çanak biçimli çukurluğa krater denir.

1. Kaldera

Volkanın üst bölümünün çökmesi veya çok büyük patlamalar sonucu genişleyen büyük volkanik çukurlardır.

1. Maar

Volkanik patlamalar sonucunda oluşan geniş ve çanak biçimli çukurlardır.

Su ile dolmaları hâlinde:

Maar gölü

oluşabilir.

1. Türkiye’de Volkanik Dağlar

Türkiye’de başlıca volkanik dağlardan bazıları:

Doğu Anadolu: • Ağrı • Tendürek • Süphan • Nemrut

İç Anadolu: • Erciyes • Hasan Dağı • Melendiz • Karadağ

1. Deprem

Yer kabuğunda biriken enerjinin aniden açığa çıkmasıyla oluşan sarsıntılara deprem denir.

Depremler oluşumlarına göre:

• Tektonik • Volkanik • Çöküntü

olarak sınıflandırılabilir.

1. Tektonik Deprem

Fay hatları boyunca gerçekleşen hareketlerle oluşur.

Dünyada ve Türkiye’de en yaygın ve etkili deprem türüdür.

1. Volkanik Deprem

Volkanik faaliyetlere bağlı olarak oluşur.

Etki alanı genellikle tektonik depremlere göre daha sınırlıdır.

1. Çöküntü Depremi

Yer altındaki boşlukların çökmesiyle oluşabilir.

Özellikle:

• Karstik alanlar • Maden galerilerinin bulunduğu alanlar

gibi yerlerde görülebilir.

1. Depremle İlgili Temel Kavramlar

İç merkez: Depremin yer içinde başladığı nokta

Dış merkez: İç merkezin yeryüzündeki karşılığı

1. Dış Kuvvetler

Dış kuvvetler enerjilerini büyük ölçüde:

• Güneş • Yer çekimi

kaynaklarından alır.

Başlıca dış kuvvetler:

• Akarsular • Yer altı suları • Rüzgârlar • Buzullar • Dalga ve akıntılar • Kütle hareketleri

1. Dış Kuvvetlerin Genel Etkisi

Dış kuvvetler:

• Aşındırır. • Taşır. • Biriktirir.

Uzun süreçte:

Yeryüzündeki yükselti farklarını azaltmaya çalışırlar.

1. Akarsular

Akarsular yeryüzünün şekillenmesinde en yaygın dış kuvvetlerden biridir.

Akarsuların etkisi:

• Eğime • Akış hızına • Su miktarına • Taşıdığı malzemeye • Zeminin yapısına

bağlıdır.

1. Akarsu Aşındırması

Akarsu yatağını:

• Derine • Yana • Geriye

doğru aşındırabilir.

1. Denge Profili

Akarsu yatağındaki eğimin zamanla azalması ve akarsuyun aşındırma-biriktirme bakımından dengeye yaklaşmasıyla oluşan profile:

Denge profili

denir.

Denge profiline yaklaşan akarsuda:

• Yatak eğimi azalır. • Akış hızı azalabilir. • Aşındırma gücü azalabilir. • Ulaşım imkânı artabilir.

1. Akarsu Aşındırma Şekilleri

Başlıca:

• Vadiler • Şelale • Dev kazanı • Kırgıbayır • Peribacaları • Plato • Peneplen

1. Çentik Vadi

Akarsuyun yatağını derine doğru aşındırmasıyla oluşur.

Kesiti genellikle:

V şeklindedir.

1. Kanyon Vadi

Yatay tabakalı arazilerde akarsuyun derine aşındırmasıyla oluşan dik yamaçlı vadilerdir.

1. Boğaz Vadi

Akarsuyun dağlık alanları yararak geçmesiyle oluşur.

Diğer adı:

Yarma vadi

1. Tabanlı Vadi

Akarsuyun yana aşındırmasının arttığı, vadi tabanının genişlediği vadilerdir.

1. Şelale ve Dev Kazanı

Akarsu yatağındaki ani yükselti farkından suyun düşmesine:

Şelale

denir.

Şelalenin düştüğü yerde aşındırmayla oluşan çukurluğa:

Dev kazanı

denir.

1. Kırgıbayır

Bitki örtüsünün zayıf olduğu eğimli arazilerde sel sularının oluşturduğu parçalanmış yüzeylere:

Kırgıbayır

denir.

1. Peribacaları

Volkanik tüflerin bulunduğu alanlarda sel suları ve yüzeysel akışların aşındırması sonucu oluşabilir.

Üstteki daha dirençli kayaçlar:

Alt kısmı aşınmaya karşı koruyabilir.

Türkiye’de:

Kapadokya

en bilinen örnektir.

1. Plato

Akarsular tarafından derince yarılmış yüksek ve geniş düzlüklerdir.

1. Peneplen

Uzun süren aşındırma sonucunda yeryüzünün deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı bir düzlüğe dönüşmesine:

Peneplen

denir.

Diğer adı:

Yontukdüz

1. Akarsu Biriktirme Şekilleri

Akarsuyun taşıma gücü azalırsa taşıdığı malzemeleri biriktirir.

Başlıca:

• Birikinti konisi • Birikinti yelpazesi • Dağ eteği ovası • Dağ içi ovası • Taban seviyesi ovası • Delta • Irmak adası • Seki

1. Birikinti Konisi

Dağlık alandan ovaya çıkan akarsuyun eğimi ve hızı azalır.

Taşıdığı malzemeyi koni biçiminde biriktirir.

1. Birikinti Yelpazesi

Birikinti konisinin daha geniş ve yayvan biçimidir.

1. Dağ Eteği Ovası

Dağların eteklerindeki birikinti konisi ve yelpazelerinin birleşmesiyle oluşabilir.

1. Dağ İçi Ovası

Dağlık alanlardaki çukur alanların akarsular tarafından taşınan malzemelerle doldurulmasıyla oluşabilir.

1. Delta Ovası

Akarsuyun denize ulaştığı yerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan kıyı ovalarıdır.

Delta oluşması için genellikle:

• Akarsu bol miktarda malzeme taşımalı. • Kıyı sığ olmalı. • Dalga ve akıntılar güçlü olmamalı. • Gelgit etkisi fazla olmamalı.

1. Irmak Adası

Akarsu yatağında biriken malzemelerin zamanla su yüzeyinin üzerine çıkmasıyla oluşur.

1. Yer Altı Suları ve Karstlaşma

Suda kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlarda karstik şekiller oluşur.

Başlıca karstik kayaçlar:

• Kalker • Jips • Kaya tuzu

1. Karstik Aşındırma Şekilleri

Başlıca:

• Lapya • Dolin • Uvala • Polye • Obruk • Mağara • Düden

1. Lapya

Karstik arazide yüzeyde görülen küçük çözünme oluklarıdır.

1. Dolin

Karstik arazide oluşan küçük kapalı çukurluklardır.

1. Uvala

Birden fazla dolinin birleşmesiyle oluşan daha büyük karstik çukurlardır.

1. Polye

Geniş tabanlı büyük karstik çukurlardır.

1. Obruk

Karstik alanlarda yer altı boşluklarının tavanının çökmesiyle oluşan derin çukurlardır.

1. Mağara ve Düden

Mağara: Yer altında çözünmeyle oluşan boşluk

Düden: Suların yer altına geçtiği doğal açıklık

1. Karstik Biriktirme Şekilleri

Yer altı sularındaki çözünmüş maddelerin çökelmesiyle oluşur.

Başlıca:

• Sarkıt • Dikit • Sütun • Traverten

1. Sarkıt – Dikit – Sütun

Mağara tavanında: Sarkıt

Mağara tabanında: Dikit

Sarkıt ile dikit birleşirse: Sütun

1. Traverten

Mineralli suların yeryüzüne çıktıktan sonra içlerindeki maddeleri çökelterek oluşturduğu basamaklı şekillerdir.

Türkiye’de en bilinen örnek:

Pamukkale

1. Rüzgârlar

Rüzgârların şekillendirici etkisi özellikle:

• Kurak • Yarı kurak • Bitki örtüsü seyrek

alanlarda fazladır.

1. Rüzgâr Aşındırma Şekilleri

Başlıca:

• Mantar kaya • Şahit kaya • Yardang

1. Mantar Kaya

Rüzgârların yere yakın taşıdığı malzemelerin kayaların alt kısımlarını daha fazla aşındırmasıyla oluşabilir.

1. Rüzgâr Biriktirme Şekilleri

Başlıca:

• Kumul • Barkan • Lös

Kumul: Rüzgârın taşıdığı kumların birikmesi

Barkan: Hilal biçimli kumul

Lös: İnce taneli malzemelerin rüzgârla taşınıp birikmesi

1. Buzullar

Buzulların şekillendirici etkisi:

• Kutuplarda • Yüksek dağlarda

fazladır.

1. Buzul Aşındırma Şekilleri

Başlıca:

• Sirk • Tekne vadi • Hörgüç kaya

1. Sirk

Dağların yüksek kesimlerinde buzulların aşındırmasıyla oluşan çanaklardır.

Su ile dolarsa:

Sirk gölü

oluşabilir.

1. Tekne Vadi

Buzulların eski akarsu vadilerini genişletip derinleştirmesiyle oluşan:

U biçimli

vadilerdir.

1. Buzul Biriktirme Şekilleri

Buzulların taşıdığı malzemeleri biriktirmesine:

Moren

denir.

1. Dalga ve Akıntılar

Dalga ve kıyı akıntıları kıyılarda:

• Aşındırma • Taşıma • Biriktirme

faaliyetleri gerçekleştirir.

1. Falez

Dalgaların dik kıyıları aşındırmasıyla oluşan dik kıyı şeklidir.

Diğer adı:

Yalıyar

1. Dalga Biriktirme Şekilleri

Başlıca:

• Kumsal • Kıyı oku • Kıyı kordonu • Lagün • Tombolo

1. Kıyı Oku

Kıyı akıntılarının taşıdığı kum ve çakılları kıyıdan denize doğru biriktirmesiyle oluşan ince uzun şekildir.

1. Kıyı Kordonu ve Lagün

Kıyı oku zamanla bir koyun önünü kapatırsa:

Kıyı kordonu

oluşabilir.

Kordonun gerisinde denizden ayrılan su kütlesine:

Lagün

denir.

Diğer adı:

Deniz kulağı

1. Tombolo

Kıyıya yakın bir adanın birikme sonucunda ana karaya bağlanmasına:

Tombolo

denir.

Diğer adı:

Saplı ada

1. Kütle Hareketleri

Yer çekiminin etkisiyle toprak ve kaya parçalarının yamaç boyunca aşağı hareket etmesine kütle hareketleri denir.

Başlıca:

• Heyelan • Kaya düşmesi • Çamur akması

1. Heyelan

Toprak ve kaya kütlelerinin yamaç boyunca kaymasıdır.

Heyelan riskini artıran faktörler:

• Fazla eğim • Şiddetli yağış • Zeminin suya doyması • Tabakaların eğimi • Bitki örtüsünün tahribi • Depremler

1. İç ve Dış Kuvvetlerin Birlikte Etkisi

İç kuvvetler:

Yükseltir ve engebeyi artırır.

Dış kuvvetler:

Aşındırır, taşır ve biriktirir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Orojenez → dağ oluşumu. • Epirojenez → geniş alanlı yükselme-alçalma. • Antiklinal → yukarı kıvrım. • Senklinal → aşağı kıvrım. • Horst → yükselen blok. • Graben → çöken blok. • Transgresyon → denizin karaya ilerlemesi. • Regresyon → denizin çekilmesi. • Krater, kaldera, maar → volkanizma. • Türkiye’de depremler → çoğunlukla tektonik. • Çentik vadi → akarsu. • Peribacası → sel ve yüzeysel akış aşındırması. • Delta → akarsu biriktirmesi. • Karst → kalker, jips, kaya tuzu. • Lapya, dolin, uvala, polye → karstik aşındırma. • Sarkıt, dikit, sütun, traverten → karstik biriktirme. • Mantar kaya → rüzgâr aşındırması. • Kumul, barkan, lös → rüzgâr biriktirmesi. • Tekne vadi → buzul. • Moren → buzul biriktirmesi. • Falez → dalga aşındırması. • Lagün, tombolo → dalga ve kıyı akıntısı biriktirmesi. • Heyelan → kütle hareketi.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

İç kuvvetler: Orojenez + epirojenez + volkanizma + deprem

Orojenez: Dağ oluşumu

Antiklinal: Yukarı kıvrım

Senklinal: Aşağı kıvrım

Horst: Yükselen blok

Graben: Çöken blok

Epirojenez: Geniş alanlı dikey hareket

Transgresyon: Deniz ilerler

Regresyon: Deniz çekilir

Volkanizma: Krater + kaldera + maar

Deprem: Türkiye’de çoğunlukla tektonik

Akarsu: Vadi + delta + birikinti konisi

Karst: Lapya + dolin + uvala + polye + obruk

Karst biriktirme: Sarkıt + dikit + sütun + traverten

Rüzgâr: Mantar kaya + kumul + barkan

Buzul: Sirk + tekne vadi + moren

Dalga: Falez + kıyı oku + lagün + tombolo

Kütle hareketi: Heyelan