TYT Coğrafya İç ve Dış Kuvvetler Ders Notu

İç ve Dış Kuvvetler Ders Notu

Yeryüzü şekilleri iç ve dış kuvvetlerin ortak etkisiyle sürekli değişir.

İç kuvvetler genellikle yeryüzünü yükseltir ve engebeyi artırır.

Dış kuvvetler ise aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleriyle yeryüzünü şekillendirir.

1. İç Kuvvetler

Enerjilerini Dünya’nın iç kısmından alırlar.

Başlıca:

• Orojenez • Epirojenez • Volkanizma • Depremler

1. Orojenez

Dağ oluşumu hareketlerine orojenez denir.

Yer kabuğundaki tabakalar yatay yönlü sıkışmanın etkisiyle:

• Kıvrılabilir. • Kırılabilir.

Kısa eşleştirme:

Orojenez → dağ oluşumu

1. Kıvrılma

Esnek tabakalar sıkışma sonucu kıvrılır.

Antiklinal: Yukarı doğru kıvrılan bölüm

Senklinal: Aşağı doğru kıvrılan bölüm

Örnek:

• Alpler • Himalayalar • Kuzey Anadolu Dağları • Toroslar

1. Kırılma

Sert tabakalar kıvrılmak yerine kırılabilir.

Yer kabuğundaki kırıklara fay denir.

Kırılma sonucu:

Horst: Yükselen blok

Graben: Çöken blok

Kısa eşleştirme:

Horst → yüksek

Graben → çöküntü

1. Türkiye’de Horst ve Graben

Batı Anadolu’da kırıklı yapı yaygındır.

Horst örnekleri:

• Kaz Dağı • Madra Dağı • Yunt Dağı • Bozdağlar • Aydın Dağları

Graben örnekleri:

• Bakırçay • Gediz • Küçük Menderes • Büyük Menderes

1. Epirojenez

Geniş kara parçalarının yavaş biçimde yükselmesi veya alçalmasıdır.

Diğer adı: Kıta oluşumu hareketleri

Orojenezden farkı:

Orojenez → dağ oluşumu ve yatay sıkışma

Epirojenez → geniş alanlı dikey hareket

1. İzostatik Denge

Yer kabuğu ile altındaki daha yoğun katmanlar arasındaki dengeye izostatik denge denir.

Bu denge:

• Aşınma • Birikme • Buzulların oluşması • Buzulların erimesi

gibi nedenlerle bozulabilir.

1. Transgresyon

Kara çöker veya deniz seviyesi karaya göre yükselirse deniz karaya doğru ilerler.

Transgresyon: Denizin ilerlemesi

1. Regresyon

Kara yükselir veya deniz seviyesi karaya göre düşerse deniz kıyıdan çekilir.

Regresyon: Denizin çekilmesi

1. Volkanizma

Magmanın yeryüzüne veya yeryüzüne yakın kesimlere doğru hareket etmesidir.

Magma yüzeye ulaşınca: Lav

adını alır.

Volkanik şekiller:

• Volkan konisi • Krater • Kaldera • Maar • Lav platosu

1. Krater

Volkanın tepesinde bulunan çanak biçimli çukurdur.

1. Kaldera

Büyük patlamalar veya volkanın üst bölümünün çökmesiyle oluşan geniş volkanik çukurdur.

Genellikle kraterden daha büyüktür.

1. Maar

Patlamalar sonucunda oluşan geniş volkanik çukurdur.

Su ile dolarsa: Maar gölü

oluşabilir.

1. Türkiye’de Volkanik Dağlar

Doğu Anadolu:

• Ağrı • Tendürek • Süphan • Nemrut

İç Anadolu:

• Erciyes • Hasan Dağı • Melendiz • Karadağ

1. Deprem

Yer kabuğunda biriken enerjinin aniden açığa çıkması sonucu oluşan sarsıntıdır.

Başlıca deprem türleri:

• Tektonik • Volkanik • Çöküntü

1. Tektonik Deprem

Fay hatlarında meydana gelen hareketlerle oluşur.

Türkiye’de görülen depremlerin büyük bölümü tektoniktir.

1. Volkanik Deprem

Volkanik faaliyetler sırasında oluşur.

Genellikle etki alanı daha dardır.

1. Çöküntü Depremi

Yer altındaki boşlukların çökmesiyle oluşabilir.

Özellikle:

• Karstik alanlarda • Maden galerilerinin bulunduğu yerlerde

görülebilir.

1. Depremin İç ve Dış Merkezi

İç merkez: Depremin yer içinde başladığı nokta

Dış merkez: İç merkezin yeryüzündeki karşılığı

1. Dış Kuvvetler

Enerjilerini büyük ölçüde Güneş ve yer çekiminden alırlar.

Başlıca:

• Akarsular • Yer altı suları • Rüzgârlar • Buzullar • Dalga ve akıntılar • Kütle hareketleri

Dış kuvvetlerin temel faaliyetleri:

• Aşındırma • Taşıma • Biriktirme

1. Akarsular

Akarsular yeryüzünün şekillenmesinde en yaygın dış kuvvetlerden biridir.

Akarsuyun aşındırma ve taşıma gücü:

• Eğim • Akış hızı • Su miktarı • Taşıdığı malzeme • Zeminin yapısı

gibi faktörlere bağlıdır.

1. Akarsu Vadileri

Çentik vadi: Derine aşındırma sonucu oluşan V biçimli vadi

Kanyon vadi: Yatay tabakalı arazilerde görülen dik yamaçlı vadi

Boğaz vadi: Akarsuyun dağlık alanı yararak geçtiği vadi

Tabanlı vadi: Yana aşındırmanın arttığı geniş tabanlı vadi

1. Şelale ve Dev Kazanı

Şelale: Akarsuyun yüksekten düşmesi

Dev kazanı: Şelalenin düştüğü yerde aşındırmayla oluşan çukur

1. Kırgıbayır

Bitki örtüsünün zayıf olduğu eğimli alanlarda sel sularının aşındırmasıyla oluşan parçalı arazi şeklidir.

1. Peribacaları

Volkanik tüflerin sel suları ve yüzeysel akışlarla aşındırılması sonucu oluşur.

Üstteki dirençli kayaçlar alt kısmı koruyabilir.

Türkiye’de: Kapadokya

1. Plato

Akarsular tarafından derince yarılmış yüksek ve geniş düzlüklerdir.

Kısa eşleştirme:

Yüksek düzlük + akarsu aşındırması → plato

1. Peneplen

Uzun süren aşındırma sonucunda yeryüzünün hafif dalgalı ve deniz seviyesine yakın bir düzlüğe dönüşmesidir.

Diğer adı: Yontukdüz

1. Akarsu Biriktirme Şekilleri

Akarsuyun taşıma gücü azaldığında biriktirme artar.

Başlıca:

• Birikinti konisi • Birikinti yelpazesi • Dağ eteği ovası • Dağ içi ovası • Delta • Irmak adası

1. Birikinti Konisi ve Yelpazesi

Dağlık alandan ovaya çıkan akarsuyun eğimi ve hızı azalır.

Taşıdığı malzemeler birikir.

Koni biçiminde: Birikinti konisi

Daha geniş ve yayvan: Birikinti yelpazesi

1. Delta

Akarsuyun denize ulaştığı yerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşur.

Delta oluşması için genellikle:

• Akarsu bol malzeme taşımalı. • Kıyı sığ olmalı. • Dalga ve akıntılar güçlü olmamalı. • Gelgit etkisi fazla olmamalı.

1. Karstik Şekiller

Suda kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlarda oluşur.

Başlıca karstik kayaçlar:

• Kalker • Jips • Kaya tuzu

1. Karstik Aşındırma Şekilleri

Lapya: Küçük çözünme olukları

Dolin: Kapalı küçük çukur

Uvala: Birleşmiş dolinler

Polye: Geniş karstik çukur veya ova

Obruk: Yer altı boşluklarının çökmesiyle oluşan derin çukur

Mağara: Yer altı boşluğu

Düden: Suların yer altına geçtiği açıklık

1. Karstik Biriktirme Şekilleri

• Sarkıt • Dikit • Sütun • Traverten

Sarkıt: Mağara tavanında

Dikit: Mağara tabanında

Sütun: Sarkıt ve dikitin birleşmesi

Traverten: Mineralli suların çökelmesi

Türkiye’de önemli örnek: Pamukkale

1. Rüzgârlar

Rüzgârların şekillendirici etkisi özellikle:

• Kurak • Yarı kurak • Bitki örtüsü seyrek

alanlarda fazladır.

1. Rüzgâr Aşındırma Şekilleri

• Mantar kaya • Şahit kaya • Yardang

Mantar kaya: Rüzgârın kayaların alt bölümünü daha fazla aşındırmasıyla oluşabilir.

1. Rüzgâr Biriktirme Şekilleri

Kumul: Rüzgârın taşıdığı kumların birikmesi

Barkan: Hilal biçimli kumul

Lös: İnce malzemelerin rüzgârla taşınıp birikmesi

1. Buzullar

Buzulların şekillendirici etkisi:

• Kutup bölgelerinde • Yüksek dağlarda

fazladır.

1. Buzul Aşındırma Şekilleri

Sirk: Buzul aşındırmasıyla oluşan çanak

Tekne vadi: U biçimli buzul vadisi

Hörgüç kaya: Buzulların aşındırdığı tümsek kaya

Kısa eşleştirme:

Akarsu vadisi → V

Buzul vadisi → U

1. Buzul Biriktirme Şekli

Moren: Buzulların taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşur.

1. Dalga ve Akıntılar

Kıyılarda aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleri yaparlar.

1. Falez

Dalgaların dik kıyıları aşındırmasıyla oluşur.

Diğer adı: Yalıyar

Kısa eşleştirme:

Dalga aşındırması → falez

1. Dalga ve Akıntı Biriktirme Şekilleri

• Kumsal • Kıyı oku • Kıyı kordonu • Lagün • Tombolo

1. Kıyı Oku

Kıyı akıntılarının taşıdığı kum ve çakılların kıyıdan denize doğru uzanacak biçimde birikmesiyle oluşur.

1. Lagün

Kıyı kordonunun bir koyun önünü kapatmasıyla denizden ayrılan su kütlesidir.

Diğer adı: Deniz kulağı

1. Tombolo

Kıyıya yakın bir adanın birikme yoluyla ana karaya bağlanmasıdır.

Diğer adı: Saplı ada

1. Kütle Hareketleri

Yer çekimi etkisiyle toprak ve kaya parçalarının yamaç boyunca hareket etmesidir.

Başlıca:

• Heyelan • Kaya düşmesi • Çamur akması

1. Heyelan

Toprak ve kaya kütlelerinin yamaç boyunca kaymasıdır.

Heyelanı artıran faktörler:

• Fazla eğim • Şiddetli yağış • Zeminin suya doyması • Tabaka yapısı • Bitki örtüsünün tahribi • Depremler

1. İç ve Dış Kuvvetlerin İlişkisi

İç kuvvetler: Yeryüzünü yükseltir ve engebeyi artırır.

Dış kuvvetler: Aşındırır, taşır ve biriktirir.

Aynı bölgede iki grup birlikte etkili olabilir.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Orojenez → dağ oluşumu. • Epirojenez → geniş alanlı yükselme ve alçalma. • Antiklinal → yukarı kıvrım. • Senklinal → aşağı kıvrım. • Horst → yükselen blok. • Graben → çöken blok. • Transgresyon → deniz ilerler. • Regresyon → deniz çekilir. • Krater, kaldera, maar → volkanizma. • Türkiye’de depremler → çoğunlukla tektonik. • Çentik vadi → V biçimli. • Boğaz vadi → dağı yarar. • Peribacası → volkanik tüf + aşındırma. • Delta → akarsu biriktirmesi. • Karst → kalker, jips, kaya tuzu. • Sarkıt → tavan. • Dikit → taban. • Traverten → karstik biriktirme. • Mantar kaya → rüzgâr aşındırması. • Barkan → rüzgâr biriktirmesi. • Tekne vadi → buzul aşındırması. • Moren → buzul biriktirmesi. • Falez → dalga aşındırması. • Lagün → kıyı kordonu gerisindeki göl. • Tombolo → ada ile ana karanın birleşmesi. • Heyelan → kütle hareketi.

İç ve Dış Kuvvetler Kısa Özeti

İç kuvvetler: Orojenez + epirojenez + volkanizma + deprem

Orojenez: Dağ oluşumu

Antiklinal: Yukarı kıvrım

Senklinal: Aşağı kıvrım

Horst: Yükselen blok

Graben: Çöken blok

Epirojenez: Geniş alanlı dikey hareket

Transgresyon: Deniz ilerler

Regresyon: Deniz çekilir

Volkanizma: Krater + kaldera + maar

Akarsu: Vadi + delta + birikinti şekilleri

Karst: Lapya + dolin + uvala + polye + obruk

Karst biriktirme: Sarkıt + dikit + sütun + traverten

Rüzgâr: Mantar kaya + kumul + barkan + lös

Buzul: Sirk + tekne vadi + moren

Dalga: Falez + kıyı oku + lagün + tombolo

Kütle hareketi: Heyelan