TYT Coğrafya Nem, Yağış ve İklimler Ders Notu

Nem, Yağış ve İklimler Ders Notu

Atmosferde bulunan su buharına nem denir.

Nem; bulut, sis ve yağış oluşumunda temel rol oynar. Nem ve yağış özellikleri, sıcaklıkla birlikte iklimin önemli elemanlarıdır.

1. Nem

Atmosferde bulunan su buharıdır.

Başlıca nem kaynakları:

• Denizler • Okyanuslar • Göller • Akarsular • Toprak • Bitkiler

1. Mutlak Nem

1 m³ hava içinde bulunan gerçek su buharı miktarıdır.

Birim: g/m³

Kısa eşleştirme:

Mutlak nem → havadaki gerçek su buharı miktarı

Genellikle:

Denizlere yakın yerlerde → fazla

Kurak ve denizden uzak alanlarda → az

1. Maksimum Nem

Bir hava kütlesinin belirli bir sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharı miktarıdır.

Sıcaklık arttıkça: Maksimum nem artar.

Sıcaklık azaldıkça: Maksimum nem azalır.

Kısa eşleştirme:

Sıcaklık ↑ → maksimum nem ↑

1. Bağıl Nem

Havadaki mevcut nemin, havanın taşıyabileceği maksimum neme oranıdır.

Formül:

Bağıl Nem = Mutlak Nem / Maksimum Nem × 100

Örnek:

Mutlak nem: 12 g/m³

Maksimum nem: 24 g/m³

12 / 24 × 100 = %50

Bağıl nem: %50

1. Sıcaklık ve Bağıl Nem

Mutlak nem sabitken sıcaklık artarsa:

• Maksimum nem artar. • Bağıl nem azalır.

Mutlak nem sabitken sıcaklık azalırsa:

• Maksimum nem azalır. • Bağıl nem artar.

Kısa eşleştirme:

Sıcaklık ↑ → bağıl nem ↓

Sıcaklık ↓ → bağıl nem ↑

1. Doyma

Bağıl nem %100 olduğunda hava doymuş kabul edilir.

Bu durumda uygun şartlarda yoğuşma başlayabilir.

Kısa eşleştirme:

Bağıl nem %100 → doyma

1. Yoğuşma

Havadaki su buharının soğuyarak sıvı veya katı hâle geçmesidir.

Yoğuşma sonucu:

• Bulut • Sis • Çiy • Kırağı • Kırç

oluşabilir.

1. Çiy

Su buharının, sıcaklığın 0°C'nin üzerinde olduğu şartlarda soğuk yüzeyler üzerinde su damlacıklarına dönüşmesidir.

Kısa eşleştirme:

Çiy → sıvı

1. Kırağı

Su buharının 0°C'nin altındaki yüzeylerde doğrudan buz kristallerine dönüşmesidir.

Kısa eşleştirme:

Kırağı → buz kristali

1. Kırç

Soğuk ve sisli havalarda havadaki çok küçük su damlacıklarının yüzeylerde donmasıyla oluşur.

Ağaç dallarında, tellerde ve direklerde görülebilir.

1. Sis

Yeryüzüne yakın hava tabakasında su buharının yoğuşmasıyla oluşur.

Kısa eşleştirme:

Sis → yere yakın bulut

1. Bulut

Yükselen havanın soğumasıyla su buharının yoğuşması sonucu oluşur.

Bulut oluşumunda:

• Nem • Soğuma • Yoğuşma

önemlidir.

1. Yağış

Atmosferde yoğuşan suyun sıvı veya katı hâlde yeryüzüne ulaşmasıdır.

Başlıca yağış türleri:

• Yağmur • Kar • Dolu

1. Yağmur

Bulutlardaki su damlacıklarının birleşip büyüyerek sıvı hâlde yeryüzüne düşmesidir.

1. Kar

Atmosferde oluşan buz kristallerinin birleşerek yeryüzüne düşmesidir.

1. Dolu

Güçlü yükselici hava hareketlerinin bulunduğu bulutlarda su damlacıklarının donup büyümesiyle oluşur.

1. Yağış Oluşumu

Yağış oluşabilmesi için genellikle hava:

• Nem taşımalıdır. • Yükselmeli veya soğumalıdır. • Doyma noktasına yaklaşmalıdır. • Yoğuşmalıdır.

Kısa süreç:

Hava yükselir → genleşir → soğur → bağıl nem artar → yoğuşma → yağış

1. Yamaç Yağışları

Nemli havanın dağ yamacı boyunca yükselmesiyle oluşur.

Diğer adı: Orografik yağış

Hava:

Yükselir → soğur → yoğuşur → yağış bırakır.

Türkiye'de Karadeniz kıyılarındaki yağışlarda yamaç etkisi önemlidir.

Kısa eşleştirme:

Dağa çarpan nemli hava → yamaç yağışı

1. Rüzgâr Üstü ve Rüzgâr Altı

Rüzgâr üstü yamaç:

• Hava yükselir. • Soğur. • Yağış artabilir.

Rüzgâr altı yamaç:

• Hava alçalır. • Isınır. • Daha kuru olabilir.

1. Konveksiyonel Yağış

Yeryüzünün ısınmasıyla hava yükselir.

Yükselen hava:

• Genleşir. • Soğur. • Yoğuşur. • Yağış oluşturur.

Diğer adı: Yükselim yağışı

Kısa eşleştirme:

Isınan hava yükseliyor → konveksiyonel yağış

1. Kırkikindi Yağışları

Türkiye'de özellikle İç Anadolu'da ilkbahar ve yaz başlarında görülen konveksiyonel yağışlara kırkikindi yağışları denir.

Kısa eşleştirme:

Kırkikindi → konveksiyonel

1. Cephe Yağışları

Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması sonucu oluşur.

Sıcak hava: Soğuk havanın üzerine yükselir.

Yükselen hava: Soğur ve yağış oluşturabilir.

Diğer adı: Frontal yağış

Kısa eşleştirme:

Sıcak + soğuk hava → cephe yağışı

1. Cephe Yağışlarının Yaygınlığı

Orta kuşakta yaygındır.

Türkiye'de özellikle kış mevsimindeki yağışlarda etkili olabilir.

1. Yağışı Etkileyen Faktörler

• Nem kaynaklarına yakınlık • Yer şekilleri • Yükselti • Rüzgârlar • Basınç koşulları • Okyanus akıntıları • Sıcaklık

Denize yakın olmak tek başına bol yağış için yeterli değildir.

Havanın yükselip soğuması da önemlidir.

1. Basınç ve Yağış

Alçak basınç: Yükselici hava → bulutlanma ve yağış ihtimali fazla

Yüksek basınç: Alçalıcı hava → yağış ihtimali daha düşük

1. İklim

Geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca görülen hava koşullarının ortalama özellikleridir.

İklim:

• Uzun sürelidir. • Geniş alanları kapsar. • Değişimi görece yavaştır.

1. Hava Durumu

Dar bir alanda kısa süre içinde görülen atmosfer koşullarıdır.

Örnek:

“Bugün Ankara'da yağmur bekleniyor.”

→ Hava durumu

“Akdeniz kıyılarında yazlar sıcak ve kuraktır.”

→ İklim

1. Klimatoloji – Meteoroloji

Klimatoloji: İklimi inceler.

Meteoroloji: Kısa süreli hava olaylarını inceler.

Kısa eşleştirme:

Klimatoloji → iklim

Meteoroloji → hava durumu

1. İklim Elemanları

• Sıcaklık • Basınç • Rüzgâr • Nem • Yağış

1. İklimi Etkileyen Faktörler

• Enlem • Kara ve denizlerin dağılışı • Yükselti • Yer şekilleri • Okyanus akıntıları • Basınç ve rüzgâr sistemleri

1. Başlıca İklim Tipleri

Sıcak iklimler:

• Ekvatoral • Savan • Muson • Çöl

Ilıman iklimler:

• Akdeniz • Okyanusal • Step

Soğuk iklimler:

• Sert karasal • Tundra • Kutup

1. Ekvatoral İklim

• Yıl boyunca sıcaklık yüksektir. • Yıllık sıcaklık farkı azdır. • Her mevsim yağışlıdır. • Konveksiyonel yağış yaygındır. • Yağış miktarı fazladır.

Bitki örtüsü: Gür yağmur ormanları

Kısa eşleştirme:

Ekvatoral → sıcak + her mevsim yağışlı + yağmur ormanı

1. Savan İklimi

• Yıl boyunca sıcaklık yüksektir. • Yaz yağışlıdır. • Kış kuraktır.

Bitki örtüsü: Uzun boylu otlar ve seyrek ağaçlar

Kısa eşleştirme:

Savan → yaz yağışlı + uzun boylu ot

1. Muson İklimi

Özellikle Güney ve Güneydoğu Asya'da yaygındır.

• Yazlar sıcak ve çok yağışlıdır. • Kışlar daha kuraktır. • Yaz musonları etkilidir.

Bitki örtüsü: Muson ormanları

Kısa eşleştirme:

Muson → yaz yağışlı

1. Çöl İklimi

• Yağış çok azdır. • Nem düşüktür. • Günlük sıcaklık farkı fazladır. • Bitki örtüsü seyrektir.

Bitki örtüsü: Kurakçıl bitkiler

Kısa eşleştirme:

Çöl → yağış az + günlük sıcaklık farkı fazla

1. Akdeniz İklimi

• Yazlar sıcak ve kurak. • Kışlar ılık ve yağışlıdır.

Bitki örtüsü: Maki

Kısa eşleştirme:

Akdeniz → yaz kurak + kış yağışlı + maki

1. Okyanusal İklim

• Her mevsim yağışlıdır. • Yazlar serindir. • Kışlar ılımandır. • Yıllık sıcaklık farkı azdır.

Bitki örtüsü: Geniş yapraklı ve karma ormanlar

Kısa eşleştirme:

Okyanusal → her mevsim yağış + sıcaklık farkı az

1. Step İklimi

Yarı kurak karasal alanlarda görülür.

• Yağış azdır. • Yıllık sıcaklık farkı belirgindir. • Karasal özellik gösterir.

Bitki örtüsü: Bozkır

Kısa eşleştirme:

Step → bozkır

1. Sert Karasal İklim

• Kışlar uzun ve çok soğuktur. • Yazlar kısa ve nispeten sıcaktır. • Yıllık sıcaklık farkı fazladır.

Bitki örtüsü: Tayga adı verilen iğne yapraklı ormanlar

Kısa eşleştirme:

Sert karasal → tayga

1. Tundra İklimi

• Kış çok uzun ve soğuktur. • Yaz çok kısa ve serindir. • Toprağın alt kısmı uzun süre donmuş kalabilir.

Bitki örtüsü:

• Yosun • Liken • Kısa otlar

Kısa eşleştirme:

Tundra → yosun + liken

1. Kutup İklimi

• Yıl boyunca sıcaklık çok düşüktür. • Yağış azdır. • Yağış çoğunlukla kar şeklindedir. • Kalıcı buzullar yaygındır.

Bitki örtüsü: Yok denecek kadar azdır.

1. İklim ve Bitki Örtüsü

Ekvatoral → Yağmur ormanı

Savan → Uzun otlar

Muson → Muson ormanı

Çöl → Kurakçıl bitkiler

Akdeniz → Maki

Okyanusal → Orman

Step → Bozkır

Sert karasal → Tayga

Tundra → Yosun ve liken

Kutup → Bitki örtüsü yok denecek kadar az

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Mutlak nem → gerçek su buharı miktarı. • Maksimum nem → taşınabilecek en fazla su buharı. • Bağıl nem → doyma oranı. • Sıcaklık artınca maksimum nem artar. • Mutlak nem sabitken sıcaklık artarsa bağıl nem azalır. • Bağıl nem %100 → doyma. • Sis → yere yakın bulut. • Çiy → sıvı. • Kırağı → buz kristali. • Yamaç yağışı → dağa çarpan nemli hava. • Konveksiyonel → ısınan ve yükselen hava. • Cephe yağışı → sıcak ve soğuk hava karşılaşması. • Kırkikindi → konveksiyonel. • İklim → uzun yıllar. • Hava durumu → kısa süre. • Klimatoloji → iklim. • Meteoroloji → hava durumu. • Ekvatoral → her mevsim yağış. • Savan → yaz yağışlı. • Muson → yaz yağışlı. • Akdeniz → yaz kurak. • Okyanusal → her mevsim yağış. • Step → bozkır. • Sert karasal → tayga. • Tundra → yosun ve liken.

Nem, Yağış ve İklimler Kısa Özeti

Mutlak nem: Gerçek nem miktarı

Maksimum nem: Taşınabilecek en fazla nem

Bağıl nem: Mutlak / maksimum × 100

%100: Doyma

Çiy: Sıvı

Kırağı: Buz

Sis: Yere yakın bulut

Yamaç yağışı: Dağa yükselen hava

Konveksiyonel: Isınan hava

Cephe: Sıcak + soğuk hava

Kırkikindi: Konveksiyonel

İklim: Uzun yıllar

Hava durumu: Kısa süre

Ekvatoral: Yağmur ormanı

Savan: Uzun ot

Muson: Muson ormanı

Çöl: Kurakçıl bitki

Akdeniz: Maki

Okyanusal: Orman

Step: Bozkır

Sert karasal: Tayga

Tundra: Yosun + liken

Kutup: Bitki örtüsü yok denecek kadar az